جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

«آیات تحدی» هشت آیه در پنج سوره قرآن کریم است که بر إعجاز آن دلالت دارد. در بخش‌هایی از این آیات، اختلافاتی در تعبیر دیده می شود که موجب اختلاف در برداشت از آنها، خصوصا امر مورد تحدی و در نهایت جنبه إعجاز در میان مفسران و عالمان علوم قرآن گردیده است. در این مقاله، تعیین معنای مشترک برای بخش‌های این آیات و رفع اختلاف از عبارات آن و تاکید بر ارتباط تحدی با إعجاز قرآن مجید و جنبه‌های آن دو و إثبات حقانیّت آن و نبوّت پیام‌آور آن (صلی الله علیه و آله) دنبال شده است. این پژوهش با استفاده از روش توصیفی – تحلیلی و بالأخص بهره‌گیری از روابط هم‌نشینی و جا‌نشینی در معنی‌شناسی، درصدد دست‌یابی به أهداف یادشده است. با این تحقیق به دست آمد که این آیات در فضای تکذیب و مخالفتِ ایجاد‌شده توسط مشرکان و کافران نازل شده‌‌اند و در واقع مخاطبان اولیه آنها، کافران و مخالفان بوده‌اند؛ گرچه این درخواست همانند‌آوری و إعجاز قرآن محدود به آنان نمانده است و به نوعی فرا ‌افرادی، فرا زمانی و فرا زبانی گشته است. تقسیم این آیات به أجزاء پنج‌گانه و استفاده از روابط هم‌نشینی و جا‌نشینی در آنها، اندک اختلاف تعبیر را برطرف می‌سازد و مراد بودن مطالب غیر مذکور در بعضی از آنها را نشان می‌دهد و بدین‌سان از اختلاف در آراء و أقوال مفسران و عالمان علوم قرآن کاسته می‌شود و جنبه تحدی قرآن کریم عیان می‌گردد و الهی‌بودن و إعجاز و حقانیّت آن از زمان نزول تا أبد، بیشتر تاکید می‌شود.

در میان ابزارهای فهم و شرح احادیث، آیات قرآن کهن­ترین و شایسته‌ترین متن به شمار می­رود و حدیث‌پژوهان و فقیهان در فهم احادیث، بسیار به آیات قرآن استناد جسته­اند. البته روش استفاده آنان از آیات قرآن پراکنده بوده و تاکنون متن مدونی با این عنوان به رشته تحریر در نیامده است. نوشتار حاضر با استفاده از روش توصیفی و تحلیلی، روش فهم حدیث در پرتو قرآن را با رویکردی بر کتاب «صافی در شرح کافی» اثر ملاخلیل قزوینی مورد واکاوی قرار داده است. به بیانی دیگر تحقیق حاضر به دنبال پاسخ دادن به این سؤال است که ملاخلیل قزوینی در فهم و تشریح احادیث کافی چه بهره­ای از آیات قرآن برده­ است؟ داده­های تحقیق نشان می­دهد که او ضوابط و قواعد و ابزارهای مفسران در فهم و تفسیر آیات قرآن را در خصوص احادیث پیاده­سازی کرده و در میان ابزارهای مورد استفاده او در فهم و تشریح احادیث، آیات قرآن دارای جایگاه ویژه­ای بوده است. روش مؤلف کتاب در زمینه فهم احادیث کافی با استناد به آیات قرآن، تحت عناوینی چون: کشف معنا از طریق مباحث ادبی، ارتباط ظاهری احادیث با قرآن، مصداق­یابی، تصحیح آسیب­های نوشتاری احادیث، قاعده سیاق، معلومات بدیهی و عقلی و مباحث علمی مورد بررسی قرار گرفته است.

آیه ۱۹ سوره نور که به آیه اشاعه فحشا معروف است، از چندین منظر دارای اهمیت می‌باشد.‏ از طرفی از شمار آیات الاحکام به حساب آمده و از طرف دیگر به واسطه پرداختن به یکی از رذائل اخلاقی یعنی اشاعه فحشا، ‏جزء مباحث علم اخلاق است.‏ یکی از چالشهای مهم در این آیه، وعده عذاب در دنیا و آخرت برای کسانی است که اشاعه فحشا را دوست دارند.‏ از طرفی تعلق عذاب به یک عمل جوانحی مثل دوست داشتن، به صورت اجماعی، مورد قبول فقها نمی‌باشد.‏ در حالی که از ظاهر آیه، دلالت تعلق عذاب بر اعمال جوانحی ممکن است. سه دیدگاه کلی در میان مفسران قابل استخراج است. گروهی قائل به ناظر بودن «یحبون» به عملی جوارحی‌اند و گروهی آن را ناظر به عملی جوانحی می‌دانند و گروه سوم آن را ناظر به هر دو می‌دانند. هر کدام برای اثبات سخن خویش دلائلی آورده‌اند. هدف این پژوهش، بررسی و نقد این دلائل و مشخص کردن نظر مختار در این خصوص می‌باشد. از نظر نگارندگان، توجه به سیاق آیات در حل این مشکل بسیار سودمند است. نگارندگان معتقدند که بحث مربوط به قذف و ‏داستان افک بر اساس سیاق ‏به پایان رسیده است. آیه مورد بحث و دو آیه پس از آن درصدد بیان یک قاعده کلی هستند. ‏این قاعده کلی این است که پیروی قدم به قدم از شیطان گناه است. از نظر ایشان، برای الهام یا علاقه لحظه‌ای و غیراختیاری، ‏نمی‌توان گناهی متصور بود. لکن اگر ‏این علاقه پیگیری شده و مرتبا به آن رجوع ‏شود، پیروی خطوات شیطان صورت پذیرفته ‏و از نظر خداوند، این امر گناه ‏می‌باشد، اما بواسطه رأفت و مهربانی خداوند، بر این گناهان جوانحی، عذابی مترتب نشده است، ‏با این وجود، اگر پیروی ‏قدم به قدم از شیطان ادامه پیدا کند و نهایتا به اقدام، منتج شود، عذاب دردناک حتمی خواهد بود.

براساس یافته‌های علوم‌شناختی، ذهن انسان مفاهیم انتزاعی را با استفاده از تجربیات حسی و ملموس سازمان‌دهی می‌کند. استعاره‌های مفهومی که در زبان‌شناسی شناختی ابزارهای اساسی در تفکر هستند، در شکل‌دهی به فهم انسان از جهان نقش کلیدی دارند. قرآن‌کریم نیز برای انتقال مفاهیمی مانند ایمان و کفر از این استعاره‌ها بهره برده است. این پژوهش با رویکردی تطبیقی، استعاره‌های مفهومی ایمان و کفر را در قرآن و نهج‌البلاغه بررسی کرده و حوزه‌های مبدأیی نظیر نور و تاریکی، پاکی و آلودگی، گیاهان، بینایی و طرح‌واره‌های شیء و نیرو را تحلیل می‌کند. هدف این مطالعه، تبیین شکل‌گیری این استعاره‌ها و بررسی شباهت‌ها و تفاوت‌های آن‌ها در دو متن دینی است. نهج‌البلاغه و قرآن‌کریم از حوزه‌های مفهومی مشابهی برای مفهوم‌سازی ایمان و کفر بهره گرفته‌اند. با وجود اشتراکات فراوان، تفاوت‌هایی در نحوه به‌کارگیری استعاره‌ها در این دو متن دیده می‌شود؛ قرآن با زبانی وحیانی و همه‌فهم، مفاهیم را به مخاطبان گسترده‌تری منتقل می‌کند، در حالی که نهج‌البلاغه با بیانی انسانی و استدلالی، به تشریح ابعاد اجتماعی، اخلاقی و فلسفی این مفاهیم می‌پردازد. این پژوهش نشان می‌دهد که استعاره‌های مفهومی نه‌تنها ابزار انتقال مفاهیم دینی هستند، بلکه پیوند عمیقی میان زبان، فرهنگ و جهان‌بینی در فهم و پذیرش پیام‌های الهی ایجاد می‌کنند.

یکی از شخصیت‌های مهم تاریخ تشیع که از راویان حدیث و اصحاب امام کاظم (ع)، امام رضا(ع) و امام جواد(ع) به شمار می‌آید، ابومحمد صفوان بن یحیی بیاع سابری کوفی است. اگرچه وی از محدثان، فقها و متکلمان معروف زمان خود و همچنین از اصحاب اجماع می‌باشد، در عین حال در ارتباط با شخصیت رجالی او در رجال کشی روایات متعارضی (5 روایت در مدح و 1 روایت در قدح) نقل شده که با توجه به جایگاه ویژه صفوان در نقل و نشر تعالیم اهل بیت(ع) و تبیین فرق انحرافی، ارزیابی این‌گونه روایات ضرورت می‌یابد. از این‌رو، این مقاله با بکارگیری روش کتابخانه‌ای و تحلیل و بررسی اسناد و داده‌ها، به سنجش این‌گونه روایات پرداخته و به این نتیجه دست یافته است که روایت قدح به دلیل ضعف راویان و عدم اعتبار سند، همچنین تناقض متن آن با سایر روایات کشی، مرجعیت فقهی، وکالت، عدالت و اجماع بر وثاقت صفوان ناسازگار است. حتی اگر سند و متن آن مورد تأیید باشد، بازهم امکان جمع میان این دو دسته روایات وجود داشته و روایت قدح حمل بر تقیه و موقت‌بودن حکم می‌شود.

مطالعه شبکه معنایی واژگان، یکی از روش‌های پژوهش در قرآن کریم است. در این روش، با انتخاب کلمات یا عبارات کلیدی، به بررسی معنای هر واژه در ارتباط با سایر واژه‌‌ها و مفاهیم مرتبط پرداخته می‌شود. واژه «خاب» پنج بار در قرآن کریم به کار رفته است و از نظر لغوی و تفسیری حاوی مفاهیمی مهم و متنوع است. این واژه که با موضوعاتی همچون وعده و وعید، تحقق اهداف و عاقبت اعمال مرتبط است. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی، به بررسی تفاسیر مختلف ذیل این واژه و جانشین‌های آن در منابع تفسیری و لغوی پرداخته است. مطالعات نشان می‌دهد که مفهوم محوری واژه‌ی«خاب» بر پایه‌ی ناامیدی در نتیجه ناکامی و عدم تحقق آرزوهاست که نتیجه‌ی طبیعی انحراف از مسیر صداقت، عدم خلوص، ظلم، سرکشی، دشمنی با خدا تلقی می‌شود. اختلاف موجود در تفاسیر، ناشی از تفاوت در برداشت‌های زبانی، مفهومی وعدم توجه به سیاق و عدم تمایز میان واژگان مترادف است. در واقع این واژه، به وضعیتی اشاره می‌کند که فرد از دستیابی به هدف یا خواسته‌ی خود باز می‌ماند و دچار ناامیدی می‌شود لذا بیشتر بر مفهوم از دست دادن شیء، آرزو، طلب و... دلالت می‌کند که در نهایت موجب ناامیدی می‌شود. این حالت زمانی رخ می‌دهد که فرد به موضوعی نادرست و ناصواب دل بسته و در صورت نرسیدن به آن، حالت ناامیدی بر او غلبه می‌کند.

مسئله فاعلیت انسان در قبال اعمال خویش و ارتباط آن با اراده خداوند متعال، موضوعی بنیادین در علوم اسلامی است که موجب به وجود آمدن نظریه‌های مختلفی چون جبر، تفویض، کسب و امر بین امرین گردیده است. مکتب تشیع، با استناد به رهنمون‌های ائمه اطهار (ع)، امر بین الامرین را به رسمیت شناخته و دیدگاه‌های متعددی از آن در جامعه علمی شیعه توسط اندیشمندان دینی ارائه شده است. پژوهش حاضر به بررسی ارتباط و تعامل اراده الهی و اراده انسانی در فرایندهای زندگی می‌پردازد. در این تحقیق، با استفاده از روش توصیفی- تحلیلی تفاوت و توازن میان اراده‌های الهی و انسانی در آیات قرآن کریم تحلیل می‌گردد. مقاله مذکور تلاش دارد با استناد به متون دینی و آیات قرآن، ابعاد نوینی از مفهوم اختیار را بررسی نماید. در تلازم این اراده‌ها، انسان موجودی مختار است که با اختیار گام بر می‌دارد و انتخاب می‌کند، قدرت اراده خداوند سبحان تحت عنوان مشیت الهی، اراده انسانی را تحت سیطره خود دارد و رابطه‌ای تعاملی میان دو اراده برقرار است که در مسئولیت‌های اجتماعی و فردی تأثیرگذار می‌باشد.

در جوامع بشری، تحقق امت واحد در نظر عالمان و رهبران دینی بسیار مورد توجه قرار داشته است. در نظر ایشان محور وحدت ذیل امت واحد، در هدایت الهی و عبادت پروردگار و پیروی از فرامین خداوند منحصر شده است. اگرچه این مهم در جایگاه خود بسیار عالی و حائز اهمیت است، لکن در آیات مرتبط با موضوع امت واحد، به منظور دقیق آیات از امت واحد و محور وحدت مستتر در آن‌ها توجهی نشده است. از نظر نگارنده، آن‌چه می‌بایست در مفهوم امت واحد مورد توجه قرار گیرد، محور وحدت است. باید دید آن‌جا که خداوند تاکید بر امت واحد بودن انسان‌ها دارد، کدام محور مورد توجه است و آن‌جا که تاکید بر عدم امت واحد بودن شده است، کدام محور مورد نظر بوده است. در این مقاله، دیدگاه جدیدی مطرح گردیده، که به نظر می‌رسد از نظر اکثر مفسران مغفول مانده است. در این دیدگاه، در ارتباط با امت واحد، مفهومی با عنوان محور/ موضوع وحدت و یا قانون واحد حاکم بر همه انسان‌ها مطرح شده است. به این معنی که هرجا سخن از امت واحد می‌شود، بایستی بلافاصله یکی از دو مفهوم فوق طرح و تعریف گردند. در این مقاله به پنج موضوع وحدت و یا قانون واحد حاکم بر همه انسان ها از بدو خلقت تا روز قیامت اشاره شده است.

مقاله حاضر به بررسی دقیق تقسیم‌بندی مقدورات از منظر ابن تیمیه و تأثیرات آن بر نگرش مسلمانان نسبت به امور الهی و انسانی می‌پردازد. ابن تیمیه با ارائه تقسیم‌بندی خاص خود، امور را براساس قدرت و توانایی خداوند و انسان دسته‌بندی نموده است. او با تفسیر نامتوازن آیات قرآن، مسلمانان را در معرض اتهام شرک قرار داده و با تقلیل جایگاه بشر، قدرت‌های اعطایی الهی را نادیده انگاشته است. تقسیم‌بندی او پیامدهای کلامی همچون مباحثی همچون شرک انگاری برخی از آموزه‌های دینی مسلمانان همچون معجزه، کرامت، توسل، شفاعت، استغاثه و زیارت قبور، را به دنبال دارد بر این اساس پژوهش حاضر با روش تحلیلی انتقادی به نقد و بررسی این تقسیم‌بندی می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که این تقسیم بندی با اشکالات فراوانی همچون ناسازگاری با آموزه‌های قرآنی، عدم جامعیت، عدم تنافی سببیت با توحید، عدم توجه به جایگاه انسان کامل و احتمال تنزیهی بودن نهی طلب از غیر خدا روبروست.

یکی از مباحث بحث ‌برانگیز در قرآن، مفهوم تفسیری «اغواء» و «چگونگی اسناد آن به خداوند» در آیۀ «وَ لا یَنْفَعُکُمْ نُصْحی‏ إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَکُمْ إِنْ کانَ اللَّهُ یُریدُ أَنْ یُغْوِیَکُمْ هُوَ رَبُّکُمْ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُون‏» (هود، ۳۴) است. آرا مفسران مشهور فریقین در این موارد، متعدد و متقابل یگدیگر است. مقاله حاضر با روش تحلیلی - توصیفی درصدد است تا این آراء را احصا، دسته‌بندی و تحلیل نماید. یافته‌های پژوهش نشانگر این است که مفسران عمدتاً چهار معنای «ضلالت»، «هلاکت»، «ناامیدسازی از رحمت الهی» و «سلب رحمت الهی» را برای مفهوم تفسیری «اغواء» ذکر کرده و در بیان چگونگی اسناد آن به خداوند، برداشت‌هایی داشته‌اند که عمدتاً در دو دسته کلی «اسناد جبری» و «مجازاتی‌بودن» قابل اندراج‌اند. برآیند پژوهش حاضر این شد که اغواء در قرآن کریم با ساختار باب «إفعال» در مورد «شیطان» و «قوم حضرت نوح A» به خداوند اسناد داده شده که به معنای «جاری شدن حکم تکوینی از سوی خداوند به سقوط در آخرین مرتبه گمراهی» در اثر شدت کفر و ارتداد آن‌ها است؛ بنحوی‌که دیگر امیدی به هدایت آن‌ها وجود ندارد و بی‌درنگ پس از آن، عذاب الهی نازل می‌شود.