جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

اندیشمندان اسلامی با برهان‌‌های متعددی به شناخت حق‌تعالی می‌‌پردازند. در این میان، آیات و روایاتی بر این براهین دلالت می‌‌کنند. از جمله احادیثی که بر اثبات وجود واجب‌‌‌تعالی گواهی می‌‌دهد، روایت «اعرفوا الله بالله» است. اگرچه صحت سندی این روایت قابل خدشه است؛ اما بر اساس قرائن، متن آن همچنان مورد پذیرش است و می‌توان به آن اعتماد کرد و در عین حال وجود احادیث و ادعیۀ هم‌مضمون بر استواری دوچندان آن می‌‌افزاید. افزون بر این، از دیرباز متکلمان، فلاسفه و عرفای شیعه به این حدیث توجه نموده و برای راه‌‌های مختلف خداشناسی از آن بهره گرفته‌‌اند. به‌‌طور کلی با تأمل در تبیین‌‌های اندیشمندان، دیدگاه‌‌های آنان را در چندین محور می‌‌توان دسته‌‌بندی کرد که عبارتند از: شناخت خدا از راه زدودن صفات نقص مخلوقات؛ شناخت حصولی خداوند؛ شناخت به ‌‌واسطۀ راه‌‌های سامان‌یافته از جانب خدا؛ شناخت خدا در پرتو قرب الهی؛ شناخت خدا به‌ واسطۀ حقیقت وجودی مخلوقات؛ شناخت حضوری خدا پس از گذر از حقیقت وجودی مخلوقات؛ شناخت خدا مبتنی بر برهان صدیقین. در این میان، سه دیدگاه‌‌ پایانی با توجه به لایه‌‌های معنایی حدیث و وجود برخی شواهد روایی و عقلی، دقیق‌تر هستند. هرچند با در نظر گرفتن قرائن متنی حدیث و استظهارات عرفی، دیدگاه ناظر به شناخت خدا مبتنی بر برهان صدیقین، با توجه به تقریر «وجود واجب به‌عنوان نخستین مسئله فلسفه» صحیح‌‌تر است. تطبیق روایت با برهان لمّی نیز در مرتبۀ نازل‌تر از تقریر فوق قرار دارد که نحوۀ شناخت خدا با خدا را تبیین می‌‌کند.

سورۀ کوثر، از جهت کوتاه‌بودن و کمی تعداد آیات و نیز از نظر اعجاز بلاغی، ادبی و محتوایی آن و همچنین به‌علت شرافت و عزت و منزلتی که در درون‌‌مایه و عنوان آن نهفته، همواره مورد توجه مفسران فریقین بوده است. این سوره در شمار سوره‌‌هایی است که مکی‌بودن و مدنی‌بودن آن به‌دلیل تعدد و کثرت روایات دربارۀ شأن و اسباب نزول، مورد اختلاف قرار داشته و در میان مفسران از سوره‌هایی مختلف فیه ـ از نظر مکان نزول و شأن نزول ـ قرار گرفته است. از این جهت پرداختن به آن با نگرش روایی تطبیقی برای تقریب و وحدت فریقین مهم و اساسی است. این مقاله با تجمیع روایات فریقین، به یک اشتراک مفهومی از نظر شأن و مکان نزول و مفاهیم واژگان «کوثر»، «ابتر»، «صلاة» و «نحر»، رسیده است که نزدیک‌شدن و وحدت‌نظر دو مذهب در برخی از مسائل اختلافی را به‌دنبال دارد.

یکی از پدیده‌های مهم در تاریخ حدیث، مسئله جعل است. اگرچه مسئله جعل، ناظر به حدیث مطرح می‌شود، اما واقعیت عینی جعل مورد ادعا در حدیث، در عمل ناظر به گزارش‌های تاریخی است. ادعای «جعل حدیث» نیز همواره راه‌حلّی در تحلیل گزارش‌های تاریخ حدیثی به‌شمار می‌رود. از سویی دیگر مسئله «جعل»، موضوعی مشترک بین محافل بومی و خاورشناسی است. خاورشناسان بر مبنای عدم توجه به ساختار حدیث و با تأکید بر شفاهی‌بودن بنیاد احادیث، به اصالت جعل متمایل شده‌اند. سوال این است که چه تفاوتی بین برداشت از جعل در فضاهای بومی و خاورشناسی وجود دارد؟ واقعیت آن است که شناخت جعل، بدون شناخت ساختاری که جعل در آن واقع شده، امکان ندارد. برداشت واقع‌بینانه، معتقد به جعل در ساختار است و برداشت ساده‌انگارانه، آن را خارج از ساختار تحلیل می‌کند. ساختار حدیثی، به‌طور کلی مبتنی بر ویژگی‌هایی چون: اختصاص به دوران متقدم، اصالت نقل شفاهی، محوریت سند، تمایز ارزش‌گذاری از نقل و تمایز سطوح مختلف متن است. توجه به دو مغالطه رایج ساختاری شامل: مغالطه تلازم «جعل» و «نقل شفاهی» و مغالطه تلازم «ضعف» و «جعل» ازآن‌روست که به این نتیجه برسیم که به‌طور کلی، تلاش برای انتساب یک گزارش تاریخی به «جعل»، به‌عنوان اولین و آخرین راه‌حلّ و مبتنی بر رویکرد حذفی، قابل قبول نیست.

منابع روایی اهل‌سنت، به‌ویژه صحیح بخاری و صحیح مسلم، ماجرای تلخ واپسین سفارش پیامبرa در آخرین پنجشنبۀ عمر شریف‌شان را گزارش کرده‌اند. عده‌ای از حاضرانِ در صحنه، مانع از اجرای امر رسول خداa و نوشتن وصیتی شدند که می‌توانست امتش را از گمراهی باز دارد. برخی از آنان به این هم بسنده نکرده و به حضرتش نسبت «هجر» دادند. با استناد به قراین مختلف، گویندۀ این نسبت ناورا به پیامبر خداa نمایانده شده است. برخی شارحان سعی کرده‌اند سرپیچی از فرمان پیامبر اعظم الهیa را توجیه کنند و نافرمانان را از این کردار زشت تبرئه کنند. پاره‌ای نیز با کاهش منزلت نبویa یا دگرگون نمودن معنای «هجر» خواسته‌اند از ناپسندی این نسبت بکاهند. این نوشتار کوشیده است با بازخوانی تحلیلی گزارش‌های این واقعۀ ناگوار که از آن به «رزیة یوم ‌الخمیس» نام برده می‌شود، در دو منبع از منابع اصلی احادیث اهل‌سنت، رویکرد توجیهی شارحان آن‌ها را به نقد کشد.

مجمع البیان یکی از مهمترین تفاسیر شیعی است که از روایات تفسیری بسیاری، بهره جسته است. از آنجا که روایات و آثار منقول معاصران نزول، بخشی از واقعیت تفسیر قرآن را به خود اختصاص داده و قرآن‌پژوهان همواره توجه ویژه‌ای به روایات مبذول داشته‌اند، نوشتار پیشِ رو در صدد است با روش تحلیلِ متن کارکردهای متنوع، روایات تفسیری را با ارائۀ برخی نمونه‌ها در فهم و تفسیر آیات قرآنی با تأکید بر دیدگاه‌، مبانی و روش تفسیری صاحب مجمع البیان تبیین و بررسی کند. کارکردهای روایات تفسیری در مجمع البیان عبارتند از: فضایل‌ قـرآن‌، اخـتلاف‌ قرائات، تشریح اسباب نزول، تبیین واژگان و لایه‌های معنایی، روایات مبیّن آیات مجمل، روایات تبیین و تصحیح اصول اعتقادی‌، بهره‌گیری از تمثیل، روایات ناظر به جری‌وتـطبیق، تبیین احکام شرعی، تعداد آیات، روایات آیات متشابه و روایات تفسیر ظاهری. البته این موارد حصر عقلی ندارد و با تحقیقات بیشتر می‌توان به کارکردهای دیگری دست یافت.

«نجش» عنوانی فقهی است به‌معنای تقلب و فریب که از حدیث «لا تناجشوا» اخذ شده است. این واژه به‌خاطر بار معنایی عامی که دارد، از واژگان به‌کار رفته در یکی از احادیث راهبردی ناظر به مباحث سبک زندگی است و تمامی عرصه‌های زندگی را شامل می‌گردد. نوشتار حاضر از یک سو، به بررسی سندی در کتب فریقین به روش توصیفی ـ تحلیلی با رویکرد حدیثی پرداخته است که در منابع رجالی شیعه و اهل‌سنّت با سلسله سندهای متفاوت به فراوانی آمده و به‌لحاظ سند، صحیح می‌باشد. از سوی دیگر، از منظر تحلیل و تبیین متن روایت، این واژه با مشتقاتش در ادبیات عرب پیش از اسلام وجود داشته و مورد استفاده شعراء و ادیبان بوده است و ممکن است یکی از واژگان دخیل از زبان حبشی به عربی باشد. مشتقات این واژه در قرآن نیامده؛ اما در حدیث، در مقام‌های بیانی مختلفی مورد استفاده قرار گرفته است. واژه‌پژوهان و لغت‌شناسان اختلاف‌نظرهای زیادی دربارۀ معنی و مصداق این واژه داشته‌اند. در بررسی متن این روایت، معنای «قیمت افزایی دروغین اجناس بدون قصد خرید» برای این واژه برجسته‌تر از بقیه معانی بوده؛ اما معنای اشتراکی آن در استفاده‌های مختلف حدیث، «فریب دادن» است که در احادیث «کاری ناپسند، مذموم و حرام» تلقی شده است. لازم به ذکر است که علما به‌خاطر کاربرد فراوان فقهی این حدیث، در منابع فقهی خود، استناد فراوانی به آن نموده‌اند که نتیجه بحث آن‌ها به‌صورت جامع و مفید در این نوشتار جمع‌آوری شده است.

اخبار آحاد حجم گسترده‌ای از میراث حدیثی مسلمانان را تشکیل می‌دهند. چگونگی اعتبارسنجی آن‌ها از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. این اخبار به لحاظ موضوعی به دو دسته فقهی و غیر فقهی قابل تقسیم هستند که در اعتبارسنجی آن‌ها نیز دو رویکرد متفاوت اصولی و معرفت‌شناختی مطرح شده است. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی ابتدا به تبیین این دو رویکرد و تشریح معنای اعتبار و ملاک آن از منظر هر یک از آن‌‌ها پرداخته و سپس با لحاظ ملاک‌های مذکور و با هدف دستیابی به دیدگاه روایی در مسئله اعتبارسنجی اخبار آحاد، روایات معصومان را مورد بررسی قرار داده و به این نتیجه دست یافته که ملاک اعتبارسنجی مورد اشاره در روایات برای هر دو دسته اخبار فقهی و غیر فقهی، «موافقت با آموزه‌های قرآن و سنت» است. راست‌آزمایی نشان می‌دهد ملاک مزبور در هر دو رویکردِ اصولی و معرفت‌شناختی، دارای اعتبار بوده و نزد بسیاری از دانشمندان،مبنای اعتبارسنجی روایات قرار گرفته است. این ملاک نسبت به بررسی سندی، مقدم بوده و از آن کفایت می‌کند.

احادیث بی‌‌شماری در جوامع روایی و تفسیری وجود دارد که با صراحت، نسخه درمان برخی یا تمام بیماری‌ها را قرائت سوره یا آیه قرآن می‌‌دانند. مسلمانان از دیرباز با توجه به اعتقادشان به قرآن، به قرائت برخی سوره‌‌ها و آیات برای درمان بیماری‌ها مبادرت می‌کردند. شکی نیست که قرآن معجزه ابدی و شفا‌بخش بیماری‌های روحی و روانی و جهل و نادانی است؛ اما آیا با تلاوت سوره‌‌های آن می‌‌توان امراض جسمی ‌را درمان کرد؟ ازاین‌رو، مقاله پیش رو در پی بررسی احادیث تأثیر سُور در درمان بیماری‌های جسمی ‌است. پژوهش حاضر، با روش تحلیلی- توصیفی و با بررسی سندی و دلالتی و همچنین با استفاده از فقه‌الحدیث و علم رجال و نقد آن‌‌ها سامان یافته و گردآوری مطالب از طریق نرم افزارها و روش کتابخانه‌ای است. با بررسی احادیث خواص سُور در درمان بیماری‌ها که دامنه آن‌‌ها در منابع شیعی و سنی است، روشن شد که این احادیث در برخی موارد از سند متقنی برخوردار نبودند و راویان آن‌‌ها مورد طعن اصحاب رجال قرار گرفته‌‌اند؛ برخی از آن‌‌ها که غالبا اهل تسنن هستند، اعتراف به جعل حدیث به‌خاطر ترغیب مردم به قرائت قرآن نمودند. از مجموع این یافته‌‌ها می‌‌توان نتیجه گرفت که با توجه به احادیث دیگر و ادله قرآنی، خواندن سوره‌‌های قرآن همراه با اخلاص و ایمان می‌‌تواند در درمان بیماری‌ها، مؤثر باشد. علوم تجربی نیز تأثیر قرائت قرآن را در درمان برخی از بیماری‌ها می‌پذیرد. علاوه بر آن، خداوند امور خود را بر اساس اسباب وضع کرده است؛ اما این مطلب از باب وجود مقتضی و زمینه است، نه علت تامه؛ تأثیر آن‌‌ها مشروط به مقتضیاتی مانند عمل بر طبق محتوای سوره‌‌ها و اعتقاد شخص به تأثیرگذاری و... بوده، همچنان که مستلزم عدم موانعی از جمله: عدم اعتقاد بیمار به تأثیر و کفر و... است.

سنّت نبوی، یکی از مبانی مهم شرع مقدس اسلام و پاسداری از آن بر همگان بایسته است؛ اما در پاره‌ای از دوران، برخی مکاتب فکری اسلامی در اعتبار احادیث نبوی تشکیک کرده‌‌اند. «قرآنیون شبۀ قاره» یکی از فِرقی است که چنین‌‌‌اندیشه‌ای را در میان مسلمانان بسط و گسترش داده است. در این جریان، دانشمندان به‌تبعیت از «شاه‌ولی‌اللّه» در قرن هجدهم و «سَراحمدخان» در قرن نوزدهم میلادی به بازنگری احادیث پیامبرa پرداختند و در قرن بیستم، «چکرالوی» توانست فرقه‌ای نو به‌نام «قرآنیون» تأسیس کند؛ آنان به‌دلایلی همچون: 1. عدم وحیانی‌بودن سنّت پیامبرa؛ 2. عدم شارع‌بودن پیامبرa؛ 3. شبهه‌ناک‌بودن صداقت اخلاقی صحابه؛ 4. ناصحیح‌بودن حفظ و انتقال احادیث؛ 5. جعلی‌بودن بسیاری از احادیث؛ 6. استقلال قرآن در تفسیر خود؛ 7. تبیین مناسک دینی به وسیله عقل؛ 8. عدم نیاز به احادیث با توجه به نزول آیۀ «اکمال»، سنّت نبوی را به‌عنوان یکی از مصادر تشریع، فاقد اعتبار دانسته و قرآن را یگانه مرجع اطمینان‌بخش از سوی خداوند معرفی کردند. از همین روی، در این نوشتار کوشش شده با روش توصیفی ـ تحلیلی، مبانی اهل قرآن تبیین و تحلیل شود.

مفهوم «ولایت» در حدیث غدیر، از جمله مفاهیمی است که دیدگاه‌های متناقضی از سوی شیعه و اهل‌‌سنت نسبت به آن ارائه شده ‌است. شیعه، «ولایت» مطرح‌شده در این حدیث را از مهم‌ترین نصوص قطعی بر امامت و وصایت امام علیg می‌داند؛ ولی برخی از اهل‌سنت آن را در حد محبت و نصرت تنزّل داده‌اند. این تحقیق بر مبنای ارتباط مفهومی و مصداقی «ولایت» در آیۀ ولایت و حدیث غدیر، در صدد است با روش توصیفی-تحلیلی، مفهوم «ولایت» امام علی در حدیث غدیر را در پرتو معنایابی مفهوم ولایت الهی و نبویa در آیۀ ولایت و دیگر آیات قرآن تحلیل کند. نوشته حاضر بیان می‌‌کند که بر اساس تحلیل آثار ولایت الهی و نبویa که عبارت‌اند از: نصرت، هدایت، محبت و سرپرستی و همچنین اسباب و لوازم ورود به این دو ولایت که شامل: ایمان، عمل صالح، مودّت، اطاعت و تبعیت از «ولیّ» است و انطباق این مؤلفه‌ها بر ولایت علویg در حدیث غدیر؛ «ولایت» مطرح‌شده برای امام علیg در حدیث غدیر، مفهومی اعمّ از محبت و نصرت داشته؛ بلکه بر «رهبری دینی، فکری، اجتماعی و سیاسی» آن امامg دلالت تام دارد.