جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

اصل علیت یکی از بنیادی‌ترین اصول مطرح در نظام‌های فلسفی است، هرچند در تقریر و بداهت آن اختلاف‌نظر داشته باشند. گزاره­ی «هر ممکنی محتاج علت است» تقریر ابن‌سینا از آن است. از نظر اغلب شارحانِ ابن‌سینا، وی به بداهت این اصل قائل است. در آثار او، هم شواهدی قابل­تفسیر به‌ سود بداهت این اصل و هم شواهدی قابل­تفسیر به مقابل آن، دیده می‌شود که این امر می‌تواند موهم تعارضی در بیانات وی باشد. برخی از شارحان، این تعارض را مستقر دانسته‌اند و برخی دیگر در رفع این تعارض به ‌سود بداهت اصل علیت تلاش کرده‌اند. این تحقیق که با استناد به منابع مطبوع و مخطوط سامان یافته و برای اولین بار دیدگاه برخی از این شارحان را معرفی کرده ‌است، درصدد است ضمن توصیف و تحلیل دیدگاه ایشان به ارزیابی آنها بپردازد. نتیجه­ی ارزیابی نشان می‌دهد که برخلاف دیدگاه ایشان تعارض مذکور به ‌سود عدم‌بداهت اصل علیت رفع‌شدنی است.

نفس مفهومی معقول است که انسان برای فهم آن ناگزیر از به­کارگیری استعاره است. خاصیت ذهن بشری این است که بدون مددگرفتن از حوزه‌های عینی، قادر به شناخت مفاهیم عقلی نیست. نظریه­ی شناختی استعاره (استعاره­ی مفهومی) نشان می‌دهد که چگونه انسان از استعاره برای درک امور نامحسوس بهره می‌گیرد و در آن حوزه­ی مفهومی مقصد، به کمک حوزه­ی مفهومی مبدأ از طریق نگاشت قابل­فهم می‌گردد. این جستار تلاش می‌کند که با رویکرد شناختی، مفهوم­سازی نفس در آثار سینوی از دیدگاه استعاره‌های انسان­انگارانه را، در قالب کلان­استعاره­ی «نفس انسان است» و خرده­استعاره‌های آن نشان دهد. نتایج نشان می‌دهد که نفس، به­وسیله­ی استعاره‌هایی که حوزه­ی مبدأ آنها انسان و ابعاد زندگی وی مانند ولادت، مدیریت، مالکیت، عبادت، ورزش، مسائل اجتماعی و حقوقی و صفات مذموم انسانی است، قابل­فهم است. استعاره‌های مذکور بیانگر نحوه­ی ارتباط نفس با بدن و مبادی عالیه از جمله عقل فعال است.

در اندیشه­ی آگوستین، طبیعت انسان به‌واسطه­ی گناه نخستین، بیمار است و این بیماری اراده­ی انسان را نیز دستخوش ناتوانی برای نیل به رستگاری و انجام اعمال خیر کرده است؛ لذا به عاملی بیرونی برای تقویت نیاز دارد که آن فیض است. نتیجه­ی این اعتقاد آگوستین این است که در چنین شرایطی، نوزادان به­دلیل تولد جسمانی گناهکارند. در این بین، پلاگیوس معتقد است که رویکرد آگوستین نتایجی را به دنبال دارد که باعث خدشه به لوازمِ اصول اعتقادیِ مسیحیت می‌شود: اولاً موجب سلب صفت عدل و قدرت از خدا می‌شود، درحالی­که کتاب مقدس خدا را عادل برمی‌شمرد و در پیِ عادل‌شمردگیِ انسان است و ثانیاً باعث تفسیری ناروا از فیض می‌شود که سایر ساحت‌های درونی انسان را به چالش می­کشد و به نوعی ناکارآمدی تنزل می‌دهد؛ لذا پلاگیوس برای حل این مشکل، ابتدا اراد­ه­ی انسان را آزاد می­داند و در گام بعدی، طبیعت انسان را پاک معرفی می­کند و به شرح آنها می‌پردازد و با رویکردی آریوسی ابتدا به تبیین فیض می‌پردازد و سپس با تفسیر آگوستین از پولس به مقابله برمی‌خیزد و شواهد آگوستین از کتاب مقدس را نیز استعاری می‌داند و در نتیجه نوزادان را عاری از هرگونه گناه اعلام می‌کند. در این پژوهش قصد داریم به­گونه­ی توصیفی­تحلیلی و با مراجعه به منابع اصیل، به بررسی این مسئله بپردازیم.

پس از جمع­آوری آثار ارسطو توسط آندرونیکوس رودسی و اهمیت یافتن آراء او در بین اندیشمندان، سنت شرح نویسی بر آثار ارسطو به طور ویژه و گسترده شروع شد. با بررسی شروح باقی­مانده این نکته برجسته می­شود که سنت شرح نویسی بر آثار ارسطو هم فی نفسه و برای درک بهتر آراء وی صورت می­گرفت که معمولاً مشائیان با این رویکرد به شرح می‌پرداختند و هم برای درک بهتر فلسفه­ی افلاطون که افلاطونیان غالباً با این نگاه آراء وی را تفسیر می­کردند. مقایسه­ی شروح آمونیوس، بوئتیوس و فارابی بر فصل نهم کتاب دربارۀ عبارت ارسطو به خوبی نشان می‌دهد چگونه هر یک از این سه فیلسوف، با دغدغه­ها و رویکردهای مختلف به شرح آراء ارسطو پرداخته­اند. آمونیوس که دغدغه­ی جمع ارسطو و افلاطون را دارد، با رویکردی الهیاتی به مباحث این فصل نگاه می­کند، بوئتیوس تلاش می­کند در همان فضای گزاره‌ها و روابط موضوعات با محمول‌هایشان، از ارسطو در برابر برداشت‌های غلط رواقیانِ ضرورت‌گرا، دفاع کند. فارابی با وجود آنکه وارث سنت آمونیوسی است، سعی می­کند از فضای منطقی خارج نشود و جایگاه منطق ارسطو را به عنوان ابزار (ارگانون) فلسفه حفظ نماید.

نظریه­ی عرض­بودن وحدت، در آثار متعددی از ابن‌سینا به ‌چشم می‌خورد که موردتوجه شارحان و منتقدان او قرار گرفته است. بیان عرض‌بودن وحدت، به این معنا نیست که در نظر او، وحدت در یکی از مقولات نه‌گانه­ی عرضی جای می‌گیرد؛ بلکه او از عرض‌بودن، زیادت «وحدت» را بر «موضوعِ معروضِ وحدت» اراده نموده است و چنین زیادتی، تازمانی‌که به ظرف واقع سرایت نکند، می‌تواند براساس عروض تحلیلی نیز تفسیر گردد. با صرف­نظر از عبارات صریح او در خصوص «عروض خارجی وحدت»، بازخوانی آثار ابن‌سینا، بر پایه­ی پرسش از امکان تفسیر «عرض‌بودن وحدت» به «عروض تحلیلی وحدت»، سه نوع گزاره را به‌دست می‌دهد: (1) عباراتی که در نگاه ابتدایی می‌توانند دلالت بر عروض تحلیلی وحدت بر موضوعِ معروضِ وحدت داشته باشند. (2) عباراتی که در آنها درخصوص برخی از موجودات، ادعای عینیت وحدت با وجود، شده است و (3) عبارتی که بر عینیت وجود و وحدت به‌صورت مطلق، تصریح دارد. تحلیل عقلی مجموع این عبارات، ما را به این نتیجه می‌رساند که حکم صریح ابن‌سینا به عروض خارجی وحدت بر موضوع، با برخی دیگر از بیانات وی در این‌باره در تعارض است. به‌نظر می‌رسد که این تعارض یا ناشی از دگرگونی اندیشه­ی ابن‌سینا در این‌باره است و یا بر ناهمگونی در ساختار فکری او، به‌سبب عدم­درک روشن از مفاهیم فلسفی و نسبت آنها با واقع، دلالت می‌کند؛ و در نهایت، نمی‌توان دیدگاه او در عرض‌بودن وحدت را به عرض تحلیلی­بودن وحدت تفسیر کرد.

زیارت از جمله مفاهیمی است که در دوران مدرن، مصادیق جدیدی پیدا کرده است. آرامگاه شخصیت‌های هنری، یادبودهای جنگی و صحنه‌های خاص رسانه‌ای از جمله مکان‌های زیارتی دوره‌ی جدید به شمار می‌روند. در این مقاله، با روش توصیفی‌تحلیلی به بررسی تحولات معنایی مفهوم زیارت در دوره‌ی جدید با توجه به مفهوم تقدس و مبانی الهیاتی این دوره پرداخته شده است. طبق یافته‌های این تحقیق، در مفهوم زیارت در دوره‌ی جدید با قبل از آن نه تخصیص یا توسیع، بلکه تغییر معنایی رخ داده است. براین‌اساس، در الهیات سنتی، تقدس امری درون‌دینی بود که صرفاً از طریق ارتباط با خداوند شکل می‌گرفت، اما در دوره‌ی مدرن تقدس نه مفهومی اکتشافی، بلکه مفهومی برساختی و برون‌دینی شده است که به هیچ نوع وابستگی مذهبی نیاز ندارد. این تحول مفهومی زیارت، برآمده از برخی مبانی الهیات مدرن، از جمله تأکید بر درون‌بودگی خدا، عقل‌گرایی افراطی، فردگرایی، تجربه‌ی دینی و انسان‌گرایی است.

در مکاتب عرفانی هندی در توانایی معرفتی عقل تشکیک می‌شود. ناگارجونه با بهره‌گیری از شک‌گرایی اوپانیشادها، ماده­باوری بودایی و روش استدلالی مارماهی‌لغزان ضمن تضعیف و تذلیل عقل، روش خاصی برای کشف حقایق هستی ارائه می‌دهد. پرسش این است که آیا شکاکیت ناگارجونه به نیهیلیسم منتهی می‌شود؟ با پیگیری ریشه‌های شک‌گرایی هند در ریگ ودا و اوپانیشادها و متون اولیه­ی بودایی و با تحلیل استدلال‌های جدلی ناگارجونه درمی‌یابیم که او ضمن نقد مبناگرایی معرفتی و ردّ اصل علیت و با تأکید بر تمایز محصول عقل و قلب و اهمیت سلوک عملی از نیهیلیسم فاصله می‌گیرد و به رئالیسم خاص عرفانی دست می‌یابد. این سلوک ذهنی و روحی باعث می‌شود سالک، مورد عطای الهی (ابن­عربی) قرار گرفته یا برگزیده (ناگارجونه) شود. بنابراین، تشکیک ناگارجونه در توانایی معرفتی عقل مقدمه‌ای است برای نیل به حکمت حاصل از قوه‌ای که ابن­عربی آن را قلب می‌نامد. حکمتی ملازم با مابعدالطبیعه‌ای رئالیستی که طبق آن کل عالم اعراض قائم به حق­تعالی به شمار می‌رود.