جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

یکی از فریضه­‌های بنیادین شریعت اسلامی فریضۀ امر به معروف و نهی از منکر است. فقیهان برای استقرار وجوب این فریضه شروطی برشمرده‌اند که یکی از آن­ها «شرط تأثیر» است. پژوهش حاضر به روش اکتشافی­ _ ­تحلیلی و با بهره­‌گیری از منابع کتابخانه‌ای درپی تبیین ادلۀ قرآنی دربارۀ عدم اشتراط این شرط در استقرار وجوب فریضۀ یادشده است. فرضیۀ پژوهش حاضر این است که براساس عمومات و اطلاقات قرآنی با محوریت آیۀ 164 سورۀ اعراف و همچنین روایات معتبر نمی‌توان چنین شرطی را به­‌عنوان شرط وجوب فریضۀ امر به معروف و نهی از منکر درنظر داشت. برای اثبات این مدعا به مدلول آیاتی که بیان‌کنندۀ دو اصل ذیل هستند، استناد شده است: عمومات رهنمون به انجام وظیفۀ دینی در مواجهه با منکرات اجتماعی و منتفی نبودن احتمال اثرگذاری در روند تبلیغ و انذار به‌­نحو مطلق. ادلۀ ادعایی باورمندان به شرط تأثیر نیز به سه بخش روایات، اجماع و حکم عقل تقسیم و بررسی شده و ناکافی بودن هریک برای اثبات مدعای آنان به اثبات رسیده است.

پیکار با غیرمسلمانان و شرایط آن یکی از موضوعاتی است که از دیرباز در آثار تفسیری مطرح بوده و مفسران در اینکه مُقاتل کیست و دلیل ضرورت جنگ با غیرمسلمان چیست، اختلاف‌­ نظر داشته‌­اند. پژوهش حاضر می‌کوشد با به­‌کارگیری روش توصیف، تبیین و تحلیل نقادانه، دیدگاه‌­های مطرح‌­شده ذیل آیۀ 193 سورۀ بقره را بررسی کند. در این میان غفلت از نظریۀ اخلاقی قرآن در دیدگاه­‌های تفسیری سبب طرح آرایی غیرموجه شده است. هدف از پژوهش پیش­‌رو شناسایی نظریۀ اخلاقی قرآن برای فهم بهتر آیۀ یادشده از طریق واکاوی نظریه‌­های اخلاقی در اخلاق هنجاری است. نتایج پژوهش نشان­‌دهندۀ این است که نظریۀ اخلاقی قرآن به نظریۀ وظیفه­‌گرایی اخلاقی نزدیک شده است. براساس این رویکرد، آسیب رساندن به افراد غیرمُقاتل از دیدگاه اخلاقی ناپسند است. براین اساس غیرمسلمان نباید برای عقیدۀ نادرستش کشته شود. همچنین واژۀ «فتنه» با توجه به سیاق آیات 190 تا 193 سورۀ بقره و معناشناسی آن، از اقدامات خراب­کارانۀ غیرمسلمانان و نیز آزار مسلمانان حکایت داشته و دیگر معانی مطرح‌­شده از معانی اصیل آن به‌شمار نمی‌­آید.

ولاء و شهروندی در میان عرب با بیان‌های پرتکرار قرآن کریم از نظم متکی بر خون و نسب به نهادی بر پایۀ ایمان تبدیل شد؛ بااین‌حال قرآن دربرابر رویه‌های حقوقی ولاء که پیش از اسلام برقرار بود، سکوت کرده است. این سکوت را با توجه به انقلاب بینشی و سیاسی شگرفی که در نظام ولای پیشااسلامی ایجاد شده، چگونه باید تفسیر کرد؟ پژوهش حاضر با روش توصیفی­_ ­­­ تحلیلی مسئلۀ الگوی تشریعی قرآن در نظام ولاء و شهروندی را بازخوانی کرده است. بررسی‌­ها نشان می‌دهد که قرآن در همان گام نخست نزول، با سکوت خود رویه‌های پیشااسلامی حقوق شهروندی را امضا کرده و در ادامه، تنها برای اصلاح برخی احکام مردود مانند فرزندخواندگی، بیان‌های تأسیسی داشته است. نتیجه اینکه در ترکیب این سکوت‌ها و بیان‌های قرآنی، سویۀ حقوقی ولاء در اسلام شکل گرفته و وضعیت شهروندی مؤمنان، کافران غیرذمی، اهل­ ذمه، نوزادان، بردگان، بردگان آزادشده و مرتدان فطری و ملّی روشن شده است.

قرآن کریم دارای مکالمه­‌ها و موقعیت­‌های متفاوتی است که در آن‌­ها جفت‌­مجاورهای درخواست و رد کردن رخ داده است. در پژوهش حاضر با استفاده از روش تحقیق کیفی متن­‌محور، سازوکارهای ادب­‌ورزی موجود در کنش «رد کردن» در گفتمان قرآن با تکیه بر مفهوم وجهه در نظریۀ ادب براون و لوینسون تحلیل شده است. مسئلۀ پژوهش حاضر این است که بسته به نوع مخاطب، موضوع درخواست و شرایط بافت، در قرآن از چه سازوکارهای ادب­‌ورزانه‌ای برای رد کردن استفاده شده است؟ در این پژوهش، رد کردن درخواست در سه نوع جفت­‌گفتار دارای موقعیت عالی و نازل، جفت­‌گفتار دارای قطب مثبت و منفی و جفت­‌گفتار دارای قطب­‌های متوازن تحلیل شده است. نتایج تحلیل سه موقعیت یادشده نشان‌­دهندۀ آن است که در موقعیت اوّل، رد کردن درخواست ازسوی موجود برتر به‌صورت بیان مستقیم و قاطع، امری شایع در گفتمان قرآن است. در موقعیت دوم، از سازوکارهای ادب­‌ورزانه‌­ای مانند بهانه آوردن و درخواست‌­های غیرمنطقی، بیان شرط و غیر آن استفاده شده و در موقعیت سوم نیز استفاده از کنش­‌های حافظ وجهه برای عمل رد کردن به­‌فراوانی دیده می­‌شود.

زیارتگاه‌ها همواره مورد توجه شیعیان بوده و ساخت‌­وسازهای بسیاری در محل قبور اولیای الهی ایجاد شده است. دربارۀ تزیین و طلاکاری زیارتگاه­‌ها نظرات متفاوتی وجود دارد. برخی بر این باورند که هزینه‌ کردن برای تزیین، براساس احادیث منع تزیین مساجد و روایاتِ پرهیز از اسراف و ترویج ساده‌زیستی، نامطلوب است. این گروه همچنین بر اولویت رفع فقر و تقویت بنیۀ اقتصادی جامعۀ اسلامی تأکید می‌­کنند. درمقابل، موافقان به آیات و روایات مربوط به تعظیم شعائر و عمران مساجد و زیارتگاه‌ها استناد کرده و تزیین را ابزاری برای تقویت هویت دینی و فرهنگی، ایجاد فضای روح‌انگیز و توجه به مقاصد شریعت می‌دانند. پژوهش حاضر به روش کتابخانه‌ای و توصیفی­ _ ­تحلیلی نوشته شده و دستاوردهای آن نشان­‌دهندۀ این امر است که تزیین زیارتگاه‌ها درصورت رعایت اعتدال با توجه به نیازهای زائران و آثار اجتماعی و سیاسی آن، مطلوب است.

پژوهش حاضر با هدف بررسی دیدگاه قرآن دربارۀ مقولۀ هدف‌­گذاری، تدوین الگوی هدف‌گذاری قرآنی و مقایسۀ آن با مدل هدف‌­گذاری اسمارت صورت گرفته و روش پژوهش کیفی و تحلیلی بوده است. اهداف در مدل اسمارت، مشخّص، قابل­ ­اندازه‌گیری، قابل‌دستیابی، مرتبط و زمان­بندی­‌شده است. در خوانش قرآن، آیات مربوط به هدف­‌گذاری استخراج و الگوی قرآنیِ هدف‌­گذاری تدوین شد. در این الگو، هدف کلّی (قرب به خداوند)، اهداف مستمر (تقوا و دین‌­داری) و اهداف مقطعی با ویژگی‌­های ضرورت، ارزش، خلوص و تعادل تدوین شد. یافته‌­ها نشان داد که الگوی هدف‌­گذاری قرآنی با مدل اسمارت شباهت‌ها و تفاوت‌هایی دارد. توضیح مطلب اینکه ضمن هم­‌پوشانی موجود میان مدل اسمارت و الگوی هدف‌­گذاری مستخرج از قرآن در کلیات و پاره‌ای از جزئیات، بین آن­‌ها تفاوت­‌هایی نیز وجود دارد؛ برای نمونه درحالی‌ ­که مهم­‌ترین اصل در هدف‌گذاری قرآنی رسیدن به قرب و رضوان الهی است، در مدل اسمارت شخص فقط اهداف مهم و مورد علاقۀ خود را هدف‌­گذاری می‌­کند.