جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

با توجه به وجود جریان معنویت در جهان معاصر، در محیط اسلامی پرسشی به وجود آمده که نسبت معنویت با عرفان چیست؟ آیا بین آنها نسبت همسانی برقرار است یا ناهمسانی یا عموم و خصوص؟ در پاسخ، «معنویت مطلق» تعریف شد و آن خودپیدایی عقلی ـ تجربی از حیث خروج از تعارض‌ها و رهایی از رنج‌ها به سوی یافتن آرامش است. به تعبیر دیگر، «معنویت» یعنی: یافتن خود آرام. سپس «عرفان اسلامی» تعریف ‌شد و آن حرکت توحیدمحورانۀ دل دردمند و غریب در مسیر گذر از لایه‌لایه‌های دل و عبور از منازل دل تا سرحد یافت شهودی شورانگیز و دهشت‌انگیز خدای سبحان، آن هم در سرّ سویدای دل است. به تعبیر دیگر، عرفان حرکت دردمندانه و باورمندانه از خودیابی به خدایابی است. پس از این دو تعریف، بین معنویت مطلق و عرفان اسلامی نسبت‌سنجی صورت گرفت که به علت عمومیت معنویت مطلق از جهت دامنۀ دینی و فرهنگی و مکتبی و از جهت اطلاق در مؤلفه‌های تعریفی، حکم به عموم و خصوص مطلق داده شد. آنگاه معنویت در فرهنگ اسلامی به سه قسم (معنویت اجتهادی ـ دینی، معنویت عقلی ـ فلسفی و معنویت تجربی ـ عرفانی) تقسیم شد و از این رهگذر بین معنویت اسلامی با معنویت عرفانی مقایسه گردید که به علت عمومیت معنویت اسلامی، حکم به عموم و خصوص مطلق داده شد. آنگاه بحثی چالش‌برانگیز آغاز شد و آن نسبت معنویت عرفانی و عرفان اسلامی است. به این هدف، مؤلفه‌های معنویت عرفانی که شامل خود واقعی، ظرفیت‌های خود واقعی، یافتن خود واقعی، تعارض‌های موجود در خود واقعی و در نهایت، آرامش تشریح شد و از این رهگذر با عرفان اسلامی مقایسه گردید و چون معنویت عرفانی قوس آغازین تا میانۀ عرفان اسلامی است، حکم به عمومیت عرفان اسلامی و خصوصیت معنویت عرفانی داده شد. البته روش تحقیق در این نوشتار روش تحلیلی بر پایۀ داده‌های فلسفی و عرفانی به سرانجام رسیده است.

مقاله حاضر به روش توصیفی ـ تحلیلی به بررسی مؤلفه‌های روان‌شناختی سلامت معنوی در آموزه‌های عرفانی، با تأکید بر اندیشة ابن‌عربی ‌پرداخته است. سلامت معنوی به‌مثابة یکی از ابعاد مهم سلامت کلی، به ارتباط فرد با معنا و هدف زندگی، باورها و ارزش‌های معنوی و ارتباط با یک قدرت برتر اشاره دارد. ابن‌عربی یکی از بزرگ‌ترین عارفان اسلامی، در آثار خود به تبیین مفاهیم معنوی و تأثیر آنها بر سلامت فرد پرداخته است. این پژوهش نشان می‌دهد مؤلفه‌های اصلی سلامت معنوی شامل احساس معنا و هدف در زندگی، ارتباط با خود، ارتباط با دیگران، ارتباط با طبیعت و ارتباط با قدرت برتر، به طور گسترده‌ای در آموزه‌های ابن‌عربی منعکس شده‌اند. ابن‌عربی با تأکید بر عشق الهی، این مؤلفه‌ها را تبیین کرده و نشان داده است چگونه مفاهیم عمیق عرفانی می‌توانند در زندگی امروزی کاربرد داشته باشند و به بهبود سلامت روانی و معنوی فرد کمک کنند. نتایج این پژوهش بر اهمیت بازخوانی آموزه‌های عرفانی در زمینه‌های نوین و کاربردی تأکید می‌کنند و نشان می‌دهند که این مفاهیم می‌توانند نقش مهمی در بهبود کیفیت زندگی و سلامت روانی انسان امروزی ایفا کنند.

بی‌تردید، وقتی می‌توان به درکی عمیق و همه‌جانبه از معنویت دینی رسید و بر آن اساس، جایگاه و وزن آن را در مصاف با معنویت غیردینی (سکولار) تعیین نمود که مبانی این معنویت کاملاً تبیین شده باشد. این مبانی در ابعاد پنج‌گانة هستی‌شناختی، معرفت‌شناختی، انسان‌شناختی، غایت‌شناختی و ارزش‌شناختی قابل بررسی است. این مقاله به روش تحلیلی ـ توصیفی با تمرکز بر یکی از این مبانی، یعنی مبانی معرفت‌شناختی معنویت، کوشیده است نقش و وزن منابع شناختی درون‌زای انسان، یعنی شهود، فطرت و عقل و نیز منبع برون‌زای وحی در شکل‌گیری و جهت‌دهی به معنویت را تبیین کند و در ادامه با توجه به چالش‌های اساسی که در فضای معنویت غیردینی با عقلانیت وجود دارد، نقش عقلانیت و واقع‌گرایی را در معنویت دینی و اصیل و سازوکار ارتباطی و تأثیر عقلانیت در ابعاد بینشی، گرایشی و کنشی معنویت بررسی کند. در نهایت، با توجه به نگاه روشنفکران دینی و معنوی که میان تعبد و تعقل فاصله انداخته، جمع میان آن دو را ناممکن تلقی ‌نموده‌اند، به برخی از شبهات این عرصه پاسخ داده است.

یکی از بالنده‌ترین رخدادها در تبیین مطالب عرفانی، آمیزش آن با ادبیات فارسی بوده است. کتاب «کشف المحجوب» ابوالحسن هجویری در شمار اولین کتاب‌های عرفانی به زبان فارسی است که عارفان پسینی بر اتقان آن گواهی داده‌اند. این اثر به علم سلوک عرفانی پرداخته و در میان باب‌های آن مواردی وجود دارد که می‌توان از آنها با عنوان «بایسته‌های سلوکی» یاد کرد که تا اندازه‌ای از روش سلوکی هجویری پرده برمی‌دارد. از آن ‌رو که یکی از گسترده‌ترین خرده‌گیری‌هایی که به جریان عرفان و تصوف شده، دور شدن از روش‌های سلوکی، از شریعت و از سرچشمه‌های دینی و مکتب اهل‌بیت(ع) است، این نوشتار کوشیده سه نمونه از بایسته‌های سلوکی را از منظر هجویری (فقر، مقارنت علم و عمل، پایستگی مجاهدت) که انتقادهای مهم و گسترده‌ای به آنها شده است انتخاب نموده و پس از تبیین هریک از این بایسته‌ها که سالک از سرآغاز تا فرجام باید به آن توجه پیوسته داشته باشد و بحثی روایی دربارة موضوع برپا کرده است تا از خلال بازخوانی و تبیین روایات، عیار کلام هجویری عارف در کتاب عرفان عملی‌اش، محک بخورد. از ویژگی‌های روایات بحث‌شده در این نوشتار، اتقان آنها از نظر سندی و دور نشدن از دلالت ظاهری آنها در تبیین است. نتیجة این پژوهش نشان دادن ناهماهنگی برخی از این آموزه‌ها یا ـ دست‌کم ـ برخی خوانش‌ها از این آموزه‌ها با عرفان اهل‌بیت(ع) و همسویی برخی دیگر است. این مقاله با روش توصیفی ـ تحلیلی سامان یافته است.

با آنکه شهید مطهری کتاب تخصصی و مستقلی دربارة عرفان ننوشته‌، اما در موارد متعددی از آثار خود، به اساسی‌ترین پرسش‌ها دربارة عرفان اسلامی توجه نشان داده و به مهم‌ترین مباحث مطرح در دو ساحت اصلی عرفان اسلامی (عرفان نظری و عرفان عملی) اشاره کرده است. پژوهش پیش‌رو، که به روش تحلیلی ـ اسنادی سامان یافته است، از لابه‌لای نوشته‌های گوناگون شهید مطهری، اندیشة کلان ایشان را در این مقوله به دست آورده است. ایشان عرفان اصیل اسلامی را جنبة باطنی و معنوی حقیقت اسلام دانسته و نظریة وارداتی بودن آن را در اسلام به شدت انکار کرده، مهم‌ترین مؤلفه‌های هر کدام از دو بخش اساسی عرفان اسلامی را برشمرده و بدین‌سان فرق علم عرفان نظری را با رقیب خود (فلسفه) و تفاوت علم عرفان عملی را با مشابه خود (اخلاق) روشن کرده است. شهید مطهری اساسی‌ترین مباحث عرفان نظری (وحدت وجود، توحید عرفانی و انسان کامل) را نیز تبیین نموده؛ همان‌گونه که مهم‌ترین مباحث عرفان عملی (همچون ضرورت سیر و سلوک و چند و چون منازل سلوک الی الله) را نیز در آثار خود بررسی کرده است.

اسم اعظم از موضوعات مهم مورد بحث در عرفان اسلامی است، به‌گونه‌ای‌که در هر دو حوزة عرفان عملی و نظری به مباحثی از آن پرداخته شده است. با اینکه عارفان تعاریف گوناگونی برای اسم اعظم گفته‌اند، به نظر می‌رسد فهم کامل‌تر حقیقت اسم اعظم متوقف بر امور دیگری همچون معیار اعظمیت، تقسیمات، مراتب، واژگان و احکام آن است. عارفان در رابطه با معیار اعظمیت سخنی نگفته‌اند، اما می‌توان دو وصف «جمعیت» و «احاطه» را از سخنان آنان برداشت نمود. در خصوص تقسیمات اسم اعظم، به مواردی همچون اسم اعظم تعریفی و تأثیری و نیز اسم اعظم مطلق، نسبی و در مرتبه‌ و نیز اسم اعظم الوهی، وصفی و فعلی اشاره کرده‌اند. دربارة مراتب اسم اعظم نیز چهار مرتبة حقیقت، معنا، صورت حسی عنصری و صورت لفظی و نیز چهار مرتبة حقیقت غیبی، مرتبة الوهیت، مرتبة مألوهیت و مرتبة لفظی را مطرح کرده‌اند. در باب واژگان، به اسمائی همچون «الله»، «حی»، «قیوم» و «قادر» و نیز به برخی حروف و دربارة احکام هم به مباحثی همچون سریان اسم اعظم، علم به اسم اعظم، نقش اسم اعظم در استجابت دعا و رابطة متقابل اسم اعظم و سلوک اشاره کرده‌اند.

از منظر سروش، وحی همان رؤیا و رؤیا نیز همان وحی است. ایشان به‌صراحت قرآن را از جنس خواب و نبی اکرم(ص) را راوی رؤیاهای رسولانه می‌داند. وی با استشهاد به آراء اهل معرفت معتقد است: جبرئیل محصول قوة خیال رسول‌الله(ص) و شأنی از شئون ایشان است. از دیدگاه وی وجود تناقضات و به‌کار رفتن واژگان مبهم در قرآن، مؤید نظریة «رؤیای نبوی» است. این مقاله با روش توصیفی ـ تحلیلی و انتقادی اصل ادعای سروش و استشهادات وی را بررسی کرده و روشن ‌ساخته که اصل ادعای او مخدوش و استشهادات وی ناتمام است؛ زیرا: ۱. رؤیایی که مقدم بر آمدن جبرئیل است، وحی نیست، بلکه شبه‌‌وحی و از اسباب و مقدمات نبوت است و پس از آن، جبرئیل رسالت و به تبع آن، قرآن را برای ایشان از جانب خداوند آورد. بنابراین وحی رؤیایی از سنخ الهام و قبل از نزول ملک است، در حالی ‌که وحی رسالی و نزول قرآن با واسطة ملک، آن هم در بیداری صورت می‌گیرد. ۲. مطابق آموزة سریان انسان کامل، علم انسان به‌ مراتب عالم، همان علم او به مراتب خویش است که از سنخ علم حضوری است. بدین‌روی خطا در آن راه ندارد. ۳. هرچند قرآن به معنای تدوینی آن در مرتبة مادی به‌طور کامل نازل نشده، با این حال، وجود نسخة عقلی آن، مصحح اطلاق واژه «کتاب» بر آن است.