جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

نگرش‌سازی همواره مدنظر مکاتب گوناگون علمی و حکمی بوده است. واکاوی این مهم در ادبیات اقناع‌پژوهی معاصر غرب، همراه با دلالت‌یابی روند شکل‌گیری ادراک تا رفتار در انسان‌شناسی صدرالمتألهین، نتیجه‌ی قابل ملاحظه‌ای از ظرفیت‌های کمتر پرداخته‌شده‌ی این دو حوزه‌ی علمی به همراه دارد. این مقاله با روش «دلالت‌پژوهانه»، در پی پاسخ‌گویی به این سؤال است که با توجه به نکات کلیدی نگرش‌پژوهی در مطالعات اقناعی، چه دلالت‌هایی را در این زمینه از نفس‌شناسی صدرا می‌توان جست؟ فرضیه‌ی این پژوهش بر آن است که علم النفس صدرالمتألهین حالات نفسانی را وجودشناسانه بیان کرده است و بررسی موضوع نگرش و اجزای آن را نمی‌توان هم‌افق آورده‌های تجربی اقناع‌پژوهی در روان‌شناسی معاصر دانست. نیز در این میان اختلافات بنیادینی وجود دارد که به تلقی متفاوت هستی‌شناسانه اندیشه‌ورزان این دو حوزه درباره‌ی نفس ـ ذهن و روش مواجهه‌ی آنها به این موضوع بازمی‌گردد. با وجود این، مشابهت‌هایی (مانند اجزای سازنده‌ی نگرش) میان این دو حوزه‌ی علمی درخصوص نگرش موجود است و در مقام یافته‌های پژوهش، دلالت‌های غنابخشی از نفس‌شناسی ملاصدرا برای مطالعات میان‌رشته‌ای نگرش که واجد نوآوری‌ها و پیشنهادهای پژوهشی و طرح نظری نگرش‌پژوهی اسلامی است، مطرح می‌شود.

آستين اولين فيلسوفي بود كه متوجه شد نوع مهمي از اظهارات وجود دارد كه شكل جمالت خبري را دارد، اما نه صادق است و نه كاذب؛ زيرا گوينده در اين اظهارات، وضعيت و حالتي را توصيف نميكند، بلكه با اين اظهارات ـ درواقع ـ فعلي را انجام ميدهد. از منظر آستين، اظهارات اخباري ميتوانند صادق يا كاذب باشند، اما اظهارات انشايي صادق يا كاذب نيستند، بلكه بجا يا نابجا هستند. آستين تصريح ميكند كه در اظهارات انشايي واژهها بايد به صورت جدي بيان شوند تا به صورت جدي در نظر گرفته شوند. عالمان علم اصول فقه هم معتقدند: جمالت تام خبري حكايت از تحقق شيء يا عدم تحقق آن ميكنند و ازاينرو متصف به صدق و كذب ميشوند؛ اما معاني انشايي ايجادي هستند و با لفظ، انشا معنا ميشود. مراد از »ايجادي بودن معاني انشايي« ايجاد و انشا در خارج است؛ يعني حقيقت آن معناي انشايي با لفظ، ايجاد و متحقق ميشود. از منظر اين عالمان، معناي انشا، مدلول تصديقي جدي است و تا قصد انشا نباشد، انشا صادق نيست. اما آستين قواعد ششگانهاي را كه براي كاركرد مناسب اظهار انشايي ضرورياند، بيان ميكند. اصوليان شيعه گرچه به صورت نظاممند دست به تدوين چنين قواعدي نزدهاند، اما در مطاوي مباحث خود، به صورت جسته و گريخته، به اين مسائل توجه داشتهاند. بدينسان تبيين، تحليل و مقايسة نظرات آستين و علماي علم اصول فقه در باب معناي »انشا« و قواعد آن، هدف اين مقاله است. روش اين پژوهش »توصيفي ـ تحليلي« و مبتني بر دادههاي كتابخانهاي است

اصالت وجود پایة حکمت متعالیه است. در برداشت از آن بین صدراییان اختلاف است. یکی از منشأ‌های مهم اختلاف، برداشت‌های مهم از «ماهیت» است. بعضی ماهیت را حد وجود دانسته‌اند. بعضی تصور و خیال الوجود و بعضی عین و متن وجود شمرده‌‌اند. این نوشتار به بررسی برداشت عینیت از ماهیت پرداخته، با عنوان «تفسیر عینیت» از آن یاد کرده و با روشی تحلیلی ـ توصیفی، با هدف تبیین اصالت وجود صدرایی، یکی از مبانی تفسیر عینیت از اصالت وجود صدرایی را بررسی کرده و به این نتیجه رسیده‌ است که در تفسیر عینیت، وجود با ماهیت مقایسه شده و یکی از مبانی‌ که توانسته است اجازة چنین مقایسة نادرستی را صادر نماید، حیثیت تعلیلیة تحلیلیه بودن وجود برای ماهیت است که به علت خلط بین عالم تحلیل و عالم خارج و نیز به علت لزوم واجب بالذات بودن تمام ممکنات، نمی‌توان آن را پذیرفت.

«عدالت» و «صلح» از بنیادی‌ترین آرمانهای مکاتب مختلف الهی و بشری بوده است. مفهوم صلح، مستقیما در حکمت متعالیه مطرح نشده اما به اتکا زیربناهای نظری حکمت متعالیه، می‌توان ادعا کرد که ظرفیت ارائه‌ی مبانی نظری مهمی برای صلح‌پژوهی در آن وجود دارد. این مقاله سعی می‌کند با بهره‌گیری از چارچوب مفهومی یکی از صلح پژوهان معاصر، یوهان گالتونگ، برخی مبانی «صلح» را از فلسفه‌ی صدرالمتألهین استخراج کند. گالتونگ خشونت را در قالب یک مثلث به سه دسته‌ی مهم مستقیم، ساختاری و فرهنگی تقسیم می‌کند. «خشونت ساختاری» به ساختارهایی اطلاق می‌شود که با ایجاد تبعیض و استثمار (بی‌عدالتی) موانعی را در راه رشد و رسیدن به کمال مطلوب بخشی از اجتماع ایجاد می‌کند. به تناظر، صدرالمتألهین نیز در آثار خود، «عدالت» را به‌مثابه‌ی یک مفهوم بنیادی مطرح کرده است. او با تکیه بر عدالت تکوینی الهی، مسیر عالم را رو به کمال می‌داند و معتقد است انسان هم در تطابق با عالم هستی، باید از عدالت در قوا و خُلقیات بهره‌مند باشد تا به کمال خود برسد. این عدالت درونی شامل تعدیل قوای نفس و کسب فضایل و دفع رذایل اخلاقی است که ریشه‌های درونی ظلم و خشونت را از بین می‌برد. در بُعد اجتماعی هم صدرا راهکار ایجاد عدالت را شریعت می‌داند و نشان می‌دهد که در صورت وجود بی‌عدالتی، جامعه به سوی فساد و خون‌ریزی خواهد رفت و از رسیدن به کمال بازخواهد ماند.

در دیدگاه «نوخاسته‌گرایی» امور ذهنی دارای قدرت علّی مستقلی هستند و ازاین‌رو علیت ذهنی در این دیدگاه پذیرفته می‌شود. علیت ذهنی ناظر به ارتباط میان امور ذهنی و بدن است و در سطح علیت، میان امور ذهنی ـ بدنی، ذهنی ـ ذهنی و بدنی ـ ذهنی مطرح می‌شود. در این میان علیت ذهن ـ بدن که در فلسفة ذهن از آن به «علیت رو به پایین» گفته می‌شود، با چالش‌های مهمی مواجه است. طرد علّی یکی از اشکالات مهم علیه علیت ذهنی به شمار می‌آید. بنا بر اشکال طرد علّی، پدیده‌های فیزیکی (از جمله فعل و انفعالات بدنی) علل فیزیکی دارند و به ساختار عصبی انسان که توسط مغز پایش می‌شود، منتهی می‌گردند. در این صورت پدیدة فیزیکی به عامل ذهنی نیاز ندارد؛ زیرا لازمة چنین امری پذیرش تعین مضاعف (تداخل علل) است که امری مردود به‌شمار می‌رود. اشکال طرد مبتنی بر پذیرش اصل «بستار» علّی فیزیکی است. این مقاله که به روش «توصیفی ـ تحلیلی» صورت گرفته، اصل «بستار» علّی فیزیکی را به‌مثابة یکی از مقدمات اشکال طرد، نقد کرده و حاصل آن این است که مشکل طرد از مقدمات لازم برای نفی علیت ذهنی برخوردار نیست.

هستيشناسي اخالق و منطق اخالق برخي از مباحث مهم فرااخالق را تشكيل ميدهند. مهمترين بحث هستيشناسي اخالق واقعي بودن يا واقعي نبودن ارزشها و مهمترين بحث منطق اخالق، استننتاج يا عدم استنتاج »بايد« از »هست« است. با توجه به ارتباط عميق ميان مباحث فرااخالق، عدم استنتاج »بايد« از »هست« را بايد الزمة غيرواقعگرايي اخالقي دانست. مور به رغم باور به واقعيت داشتن ارزشها، به عدم استنتاج »بايد« از »هست« معتقد است. اين مقاله با روش توصيفي ـ تحليلي ابتدا به بيان ديدگاه مور در اين باره پرداخته و سپس آن را بررسي كرده است. دستاورد پژوهش حاضر كه نوآوري آن نيز به شمار ميرود، اين است كه با نگاهي نو و نقدهايي جديد نشان داده كه ديدگاه مور مبني بر عدم استنتاج »بايد« از »هست«، درست نيست و اين نادرستي در نادرستي تحليل او از واقعگرايي اخالقي و چگونگي ارجاع ارزشهاي اخالقي به واقعيت ريشه دارد.

نقش و تأثیر «اعتباریات» در کنش انسانی، اعم از کنش درونی و بیرونی، غیرقابل انکار است. اما فهم دقیق این مطلب در گرو مراحلی، از جمله تحلیل فلسفی و عقلی حقیقت «اعتباریات» و «کنش انسانی» است. از معدود فیلسوفانی که درصدد تحلیل این دو و رابطه‌ی آنها برآمده‌اند، علامه طباطبائی است. هدف این مقاله تبیین و بررسی دیدگاه علامه درباره‌ی «اعتباریات»، «کنش جوارحی انسانی» و رابطه‌ی این دو با رویکردی تحلیلی ـ انتقادی است. از نگاه ایشان «اعتباریات» اندیشه‌های پشت صحنه‌ی عمل جوارحی است و معنا در فعل جوارحی انسانی موج می‌زند. در نتیجه، اعتباریات نقش بسزایی در معنابخشی دارند، به‌ویژه اعتباریات بعدالاجتماع که در این تأثیر نقش پررنگ‌تری دارند. همچنین کنش انسانی امری صامت و بی‌رنگ نیست، بلکه تمام معانی اعتباری پشت صحنه‌ی عمل در فعل سرریز می‌شود و امتداد می‌یابد. این معانی اعتباریات انسان است که گاهی اعتباریاتی برگرفته از حقایق است و گاهی تصور بر حقیقی و صحیح بودن آن می‌شود. از همین‌جاست که کنش‌های بیرونی و جوارحی انسانی به حق و باطل تقسیم می‌شود.

بخش عمده‌ای از مبحث خداشناسی به صفات الهی اختصاص دارد. یکی از این صفات «اراده» است که بسیار مناقشه‌برانگیز است. چیستی اراده، ذاتی یا فعلی بودن اراده‌ی الهی و ارجاع آن به صفت «علم» از جمله مسائل مورد مناقشه است. نظر مشهور در میان فلاسفه آن است که «اراده» صفت ذاتی و ازلی است و به علم الهی به نظام خیر برمی‌گردد. صدرالمتألهین نیز بر این دیدگاه اصرار دارد و از آن دفاع می‌کند، اما آیت‌الله مصباح یزدی دیدگاه دیگری دارد. در دیدگاه ایشان نوآوری‌هایی دیده می‌شود. این نکته انگیزه‌ای شد تا به دیدگاه این دو متفکر اشاره شود. ازاین‌رو در این مقاله با جمع‌آوری مطالب از منابع مرتبط و به روش توصیفی ـ تحلیلی تفاوت‌ها و تشابه‌های دو دیدگاه بررسی شد. از پژوهش حاضر این نتیجه به دست آمد که اراده‌ی الهی صفت ذاتی و ازلی نبوده و قابل ارجاع به علم الهی نیست، بلکه صفتی فعلی است که از مقام فعل انتزاع می‌شود.