جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

روایات أریکه گزارشی آینده‌نگرانه و پیش‌گویانه از دغدغه‌های نبی مکرم اسلام (ص) در خصوص نحوه تعامل آیندگان با احادیث است. بنابر آنچه در این روایات آمده پیامبر (ص)، امت خویش را از ظهور جریانی برحذر می‌دارد که در آینده روایات را فرو گذاشته و تنها قرآن را بایسته فرمانبرداری می‌داند. شهرت این روایات در نزد محدّثان اهل سنّت، جریان تاریخ‌نگاری کلاسیک را به سوی پذیرش این گزارش‌ها سوق داده به طوری که این روایات را گزارشی عینی از وقایع زمان پیامبر (ص) به حساب آورده‌اند. حال آن‌که در مطالعات جریان‌شناسانه، گزارشات متون کهن لزوماً عینیت تاریخی نداشته و چه بسا بازتولید بسیاری از انگیزش‌های رقابتی و هویتی دوره‌های متأخر باشد. پژوهش حاضر با تکیه بر این پیش‌فرض به تحلیل روایات أریکه پرداخته و به این نتیجه رسیده است که روایات أریکه بیش از آن‌که نشان دهنده یک سیر تاریخی اصیل و منعکس‌کننده برخورد پیامبر (ص) با اندیشه قرآن‌گرایی و حدیث‌ستیزی باشد، محصول تقابلی است که بعدها اهل حدیث در برخورد با دیگر جریان‌ها آن را مدیریت می‌کرد. تفکر قرآن‌گرایی که مانعی جدی در مسیر حدیث‌گرایی محسوب می‌شد؛ جریان حدیث‌گرا را بر آن داشت تا با نقل گسترده‌ روایات أریکه از زبان پیامبر (ص) که به مذمت حدیث‌ستیزان و قرآن‌گرایان می‌پردازد، پایگاه جریانی خویش را در میان مسلمانان محکم کند.

یکی از روایات تقیه که با اسناد و متون مختلف در جوامع حدیثی شیعه نقل شده، روایتی است که امام صادق (ع) در آن، برای اثبات مشروعیت تقیه، به بخشی از داستان حضرت یوسف (ع) استناد می‌کند. فهم کیفیت دلالت این روایت، بر جواز و مشروعیت تقیه در کتب فقه‌الحدیث، مبهم است. به نظر می‌رسد امام صادق (ع)، در این روایت، بسیار سربسته استدلالی را مطرح می‌کند که مورد پذیرش مخاطب واقع شده است. برای فهم معنای ضمنی این روایت، با توجه به موجز و سربسته بودن پاسخ امام صادق (ع) و همدلی مخاطب از روش مطالعه اصل همکاری گرایس استفاده شده است، تا معانی بیشتری از این روایت، کشف گردد. این پژوهش برای فهم معنای ضمنی، بر همدلی امام صادق (ع) و اصحاب حدیث تمرکز کرده است. مطالعه تطبیقی بین شرایط امام صادق (ع) و اصحاب حدیث، با داستان حضرت یوسف (ع)، نشان می‌دهد امام صادق (ع) به دنبال بیان سه موضوع مهم بوده است. نخست؛ مشروعیت تقیه، دوم: رفع اتهام سرقت حدیث از اصحاب حدیث و سوم: بشارت به پیروزی جریان اصحاب حدیث در جریان إحیاء سنت نبوی.

یکی از گزاره‌هایی که در تشخیص اسراف ایفای نقش می‌کند، گزاره مشهور «لَا خَیْرَ فِی السَّرَفِ وَ لَا سَرَفَ فِی الْخَیْر‌» است. بخش نخست آن مورد اتفاق تمام فقهاست، لذا نسبت به آن‌جای بحث وجود ندارد؛ محل گفتگو در این نوشتار، بخش دوم گزاره است. بررسی درستی انتساب گزاره به پیامبر (ص) و اهل بیت (ع)، بازخوانی مفاهیم «اسراف» و «خیر» برای تحلیل گزاره مورد نظر و سنجش میزان هم‌سویی گزاره با آموزه‌های دینی از اهداف نگارش این جستار است. یافته‌های پژوهش، براساس مطالعه کتابخانه‌ای و روش توصیفی تحلیلی، حکایت از آن دارد که سند روشنی برای این متن وجود ندارد و به جهت محتوایی، گزاره‌ای مورد قبول است. مقصود از گزاره این است که: اگر عملی موجب تقرّب الهی و خیر محض شد، به طور قطع، اسراف که به معنای گذر کردن از حدود الهی است در آن عمل وجود نخواهد داشت و هزینه‌کرد زیاد، در جهت حفظ نفس خود یا دیگران از مصادیق توسعه در مفهوم خیر است و در صورت شک در خیر بودن یک عمل احتیاط در ترک فعل خواهد بود.

کتاب روایی «المحاسن» احمدبن‌محمد‌بن‌خالد برقی (متوفی274ق) به‌ عنوان یکی از منابع اصیل در نگارش کتب اربعه اولیه هم‌چون «الکافی» و «من لا یحضره الفقیه» بوده است. نویسنده کتاب با وجود این‌که در بین علمای رجالی از توثیق و وثاقت برخوردار می‌باشد اما از برخی مشایخ ضعیف، نقل حدیث داشته و درباره وی گفته‌اند: «یَروِی عَنِ الضُّعَفاء» که این ویژگی موجب نقد وی و چرایی نقل از ضعفاء شده است. بدین‌جهت مقاله حاضر به‌ روش توصیفی- تحلیلی درصدد راستی‌آزمایی عبارت مربوطه درباره احمدبن‌محمد‌بن‌خالد برقی است و این‌که چگونه شخصی می‌تواند توثیق شود در حالی‌که از مشایخی ضعیف در کتاب «المحاسن» استفاده نموده است. نتایج نشان می‌دهد که علمای رجالی متقدم و متاخر جز درباره شخصیت «أبوسُمینه» و «عبدالرحمان‌بن‌حماد»، در مورد دیگر مشایخ ضعیف اتحاد و هماهنگی ندارند و اعتقاد به‌ضعف مشایخ کتاب «المحاسن» توسط برخی از علمای متاخر نیز، نقل قول از ابن‌غضائری و بدون تحلیل است. هم‌چنین علت ضعف برخی از مشایخ بررسی‌شده از نوع غلو نسبی می‌باشد. بنابراین می‌توان گفت که کاربست عبارت «یَروِی عَنِ الضُّعَفاء» درباره شخصیت رجالی ایشان چندان صحیح نیست. رویکرد برقی در استفاده از روایات مشایخ ضعیف را می‌توان به سه صورت دانست: اول این‌که خود احمدبن‌محمد‌بن‌خالد برقی اعتقادی به ضعف ایشان ندارد؛ دوم این‌که هرچند این مشایخ ضعیف هستند اما احمدبن‌محمد‌بن‌خالد برقی پس از اعتبارسنجی روایات ایشان، از روایات استفاده نموده و سوم این‌که برقی رویکردی ترکیبی در نقل از این مشایخ داشته است.

عالمان اسلامی از روش‌ها و منابع گوناگونی برای شرح حدیث استفاده نموده‌اند و در میان این منابع پس از قرآن، مجموعه روایات قرار دارند که سابقه‌ای دیرین و مرتبه‌ای والا دارند. با توجه به این‌که نقش برخی احادیث نسبت به دیگر روایات، به مثابه مبین، مقید، مخصّص بوده و در فهم مراد معصوم مؤثر است، لذا مراجعه به احادیث هم‌موضوع و تشکیل خانواده حدیث ضروری است. چون این دانش در آغاز راه است نیاز است که مبانی، قواعد و روش‌های فهم حدیث با سیر و تفحص در شروح به دست آید، دقیقاً کاری که در روش‌های تفسیر قرآن شده است، در روش‌های فهم حدیث نظیر شود. یکی از شروح نگاشته شده بر کافی، کتاب «صافی در شرح کافی» اثر ملاخلیل قزوینی به زبان فارسی است که به دنبال شرح احادیث به صورت روشمند بوده و استفاده فراوانی از دیگر احادیث نموده است، لذا تفحص در چگونگی استفاده از احادیث در فهم دیگر احادیث که توسط وی انجام گرفته، شایسته تحقیق است. روش مؤلف در زمینه فهم احادیث با استناد به شبکه مفهومی روایات، تحت عناوینی چون کشف معنا از رهیافت نُسخه‌شناسی، ادبیات عرب، قاعده سیاق، سبب ورود حدیث، وقایع تاریخی، معانی باطنی و مصادیق فراعرفی، مباحث فقهی، خانواده حدیث و مباحث کلامی برآمده از دیگر روایات قرار گرفته است. نوشتار حاضر با استفاده از روش توصیفی- تحلیلی و با مراجعه به منابع کتابخانه‌ای انجام پذیرفته و موضوع آن تاکنون به این شکل مورد بررسی قرار نگرفته است.

تقویر سر امام‌حسین (ع) به عنوان یکی از روایات عاشورایی جسارت به ‌اهل بیت (ع) را مضاعف جلوه داده ‌است. این روایت که در منابع قرن ششم و هفتم یعنی مقتل‌الحسین (ع) خوارزمی و تذکرة الخواص سبط‌بن‌جوزی به ‌عنوان منابعی روایی ـ تاریخی و منقبت‌نگار و البته نه دسته اول گزارش شده، می‌تواند به عنوان یکی از متفرّدات عاشورایی مورد توجه پژوهش‌های عاشورایی قرار گیرد. صحّت‌سنجی این روایت به مثابه نقلی از گزارش‌های تاریخی مسئله تحقیق پیش‌روست. پژوهش حاضر با رویکردی تحلیلی به ‌تحلیل این گزارش پرداخته است. مجموع یافته‌‌ها نشان می‌دهد گرچه متفرّدات این دو منبع اندک نیست و در عین حال منابعی دیگر مانند نهایة‌الارب نویری و مرآة‌الجنان یافعی و حتی معاصران از این نقل استقبال کرده‌اند، اما در هر صورت شواهدی برای پذیرش برخی متفرّدات خصوصاً تقویر سر امام حسین (ع) وجود دارد. کتب مذکور جزء منابع متقدم به شمار نمی‌روند، اما یافتن قرائن و شواهدی از گزارش متفرّد آن‌ها می‌تواند قابل تأمل و تحلیل باشد. رسم تقویر در ستیزه‌ها و کشمکش‌ها، وجود اخباری در تقویر رؤوس برخی شخصیت‌ها، اشاره گذرای برخی نویسندگان به تقویر و توجه به ضرب چوب‌دستی در مجلس یزید نشان از رخداد چنین فعل حرمت‌شکن و غم‌بار دارد که میزان فعل جاهلانه و غیراسلامی امویان را برجسته کرده و بر درّنده‌خویی‌شان در تاریخ حکمرانی‌شان می‌افزاید.

ولایت خدا و طاغوت رابطه ای متقابل و متضاد دارند و انسان به همان اندازه‌ای که از ولایت خدا دور می‌شود، تحت ولایت طاغوت قرار می‌گیرد. یعنی پر شدن ظرف و حقیقت انسان از ولایت طاغوت جایی برای ولایت الله باقی نمی‌گذارد و مملو شدن او از ولایت الله راه ورود طاغوت بر او را می‌بندد. در خور شناخت این مفهوم، مضامین صحیفه سجادیه به عنوان سند روایی از معصوم در تبیین این بحث‌ حائز اهمیت است. لذا این پژوهش با روش تحلیل مضمون به استخراج مضامین تفسیری صحیفه سجادیه حول ابعاد مختلف طاغوت، شامل عوامل، مصادیق و آثار پرداخته است. براساس تحلیل مضامین بدست آمده، عوامل ولایت پذیری از طاغوت شامل باورمندی، عملکرد و فریب طاغوت به دست آمد.پذیرش مبانی فکری و اطاعت از طاغوت از مصادیق بارز آن است و آثار دنیوی و اخروی فراوانی چون عذاب مضاعف، خروج از هدایت و نور الهی را به دنبال دارد.

محدث ارموی، از محققان و دانشمندان معاصر، مصحّح بسیاری از میراث مکتوب شیعی در حوزه‌های مختلف مانند تفسیر، حدیث، کلام، تاریخ، رجال، عرفان و ...، همچنین مؤلف شرحی مفصل بر دعای ندبه است. تلاش‌های حدیث‌پژوهی وی غیر از شرح دعای ندبه در مقدمه‌ها، پانوشت‌ها و تعلیقات متعددی که بر آثار تحقیقی خود نوشته است و گاه به سبب تفصیل به مثابه‌ی تألیف مستقلی محسوب می‌شود، بازتاب یافته است. در این پژوهش با بکارگیری روش توصیفی- تحلیلی ضمن واکاوی و تأمل در تلاش‌های ارموی در آثار حدیثی، مبانی مورد توجه وی در بررسی سند، متن و خاستگاه احادیث استخراج شده است. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که عقیده به لزوم احراز صحت حدیث از جهت صدور از معصوم یا غیر آن و ارزیابی رجال سند از مبانی وی در بررسی‌های سندی و عقیده به لزوم بررسی‌های متن حدیث از جهت عدم مخالفت با قرآن، سنت، حدیث، تاریخ قطعی، ضروریات دین و مذهب، همچنین لزوم علو مضامین و فصاحت و بلاغت در متن صادره از معصوم (ع) از مبانی متن‌پژوهی محدث ارموی است. همچنین وی در بررسی خاستگاه احادیث بر ضرورت اخذ حدیث از منابع معتبر تأکید دارد.

در موضوع قرائت سوره در نمازهای واجب، در فقه امامیه، تأکید شده که یک سوره‌ی کامل قرائت شود، نه کمتر و نه بیشتر؛ اما در مورد نهی از قِرانِ سُور، در برخی روایات، جمع بین دو زوج سوره ضحی – انشراح و فیل – قریش استثناء شده است. این مسأله زمینه‌ی شکل‌گیریِ احکام دیگری را به تدریج فراهم آورد. ابتدا موضوع «وحدت این زوج سوره‌ها» و سپس «عدم نیاز به قرائت بسمله بین آن‌ها» توسط برخی فقهای امامیه مطرح شد و در مقاطعی از تاریخ فقه امامیه به شهرت نیز رسید. از آن‌جایی که انگاره‌ی «وحدتِ زوج سوره‌ها» با لوازم و آثار خود در فقه امامیه، بر اساس برخی روایاتی شکل گرفته که به صورت تصریحی یا تلویحی این موضوع را افاده می‌کنند، با توجه به سیر تحول منبع شناختیِ این روایات و تحلیل ارزش سندی و دلالت متنی آن‌ها بر اساس رویکرد متقدمین و متأخرینِ علمای امامیه، در مورد میزان اعتبار این روایات برای حکم به وحدت به این نتیجه رسیدیم: روایاتی که صراحت در وحدتِ سُور دارد ضعف‌های سندی دارند و حتی احتمال صدورِ تقیه‌ای در مورد آن‌ها وجود دارد و روایات جمع نیز هرچند از نظر سندی معتبر است اما علاوه بر تعارض بین آن‌ها، از نظر دلالی، وحدتِ سور را اثبات نمی‌کنند.

در منابع کلامی شیعه و اهل سنت، احادیثی در خصوص جانشینی پیامبر اکرم (ص)، مطرح شده که مورد نقد هم قرار گرفته‌اند، اما سؤال این است که، چرا در احادیثی که در کتب حدیثی فریقین وجود دارد، و در کتب کلامی آن‌ها نیز کم و بیش پذیرفته شده‌اند مانند حدیث غدیر، اختلاف‌های زیادی وجود دارد و به نتیجه‌ی یکسانی در مورد جانشینی پیامبراکرم (ص) منتهی نمی‌شود؟ این مقاله در مقام آن است که با توصیف و تحلیل روش و محتوای منابع کلامی اهل سنت،نشان دهد بخش محسوس این اختلاف همان است که تحت عنوان «روش‌های نقد» از آن یاد می‌شود و بخش زیرین و اساسی، مبناهای کلامی در مسأله‌یامامت وویژگی‌های آن است. این نوشتار بر آن است که بحث را در «سطح محسوس» که ظهور بیشتری دارد، پی‌گیری نماید. با بررسی روش‌های نقد انجام شده درمورد حدیث غدیر، مشخص می‌شود که متکلمان اهل سنت از سه شیوه‌ی نقد محتوایی، سندی و متنی، استفاده کرده‌اند که بیشترین بهره، مربوط به نقد محتوایی است. در نقد محتوایی، نقدهای لغوی و ادبی و پس از آن نقد عقلیبالاترین آمار را دارند. با تأمل در این نقدها به روشنی می‌توان تأثیر پیش‌فرض‌ها و مبانی پذیرفته شده‌ی کلامی را مشاهده کرد و این‌چنین به نظر می‌رسد که نقدهای انجام شده در راستای رسیدن به یک هدف از پیش تعیین شده، صورت پذیرفته‌اند.