جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

مفسران و دانشمندان علوم قرآنی درباره ماهیت تأویل قرآن دیدگاه‌های متفاوتی ارایه نموده‌اند. علت این اختلاف نظرها آن است که ماهیت تأویل قرآن به صراحت در آیات و روایات تعریف نشده است؛ لذا بهترین راه برای معناشناسی تأویل قرآن رجوع به آیات و روایات است تا بر اساس کاربردهای قرآنی و روایی این اصطلاح، ماهیت تأویل قرآن کشف شده و تعریفی جامع برای آن ارایه گردد. از این رو در این پژوهش برآنیم تا با روش توصیفی – تحلیلی، ضمن بررسی آیات و روایاتی که در مورد «تأویل قرآن» وارد شده است، ماهیت تأویل قرآن را کشف نموده و سپس بر اساس آن به بررسی و نقد دیدگاه‌های مشهور درباره چیستی تأویل قرآن بپردازیم. مهم‌ترین نتیجه این تحقیق آن است که طبق آیات و روایات، تأویل قرآن در معنای خاص به شش معنا می‌باشد که عبارتند از: معنای باطنی آیه، مصداق باطنی آیه، مصداق آیه در گذر زمان (جری و تطبیق)، مصداق عموم یا اطلاق آیه، تحقق مفاد آیه (مصداق خبرهای غیبی و پیش‌گویی‌های‌ قرآن) و معنای آیه متشابه‌. همچنین تأویل قرآن در معنای عام علاوه بر شش معنای یادشده دو معنای دیگر را نیز در بر می‌گیرد که عبارتند از: معنای ظاهری و مصداق ظاهری آیه. بر این اساس، دیدگاه‌های ابن‌تیمیه، علامه طباطبایی و آیت‌الله معرفت در مورد ماهیت تأویل قرآن قابل نقد خواهد بود.

تأویل، مهمترین مفهوم درحوزه فهم و شناخت قرآن خواهد بود، وقتی روشن شودکه این لفظ دو سویه معنایی دارد؛ یکی ابتدا و دیگری انتهای یک امرکه همه امور و پدیده‌های هستی را شامل می‌شود. تقریبا در همه منابع لغوی و تفسیری به معنای بازگرداندن یک چیزی به اصل خود معنا شده است. اما همچنان در اینکه مثلا آیات قرآن باید به چه چیزی بازگردانده شوند تا تأویل آنها روشن شود یا اینکه توسط چه‌کسانی این‌کار باید صورت گیرد، اتفاق‌نظری وجود ندارد. در این‌گفتار سعی شده است تا با تمرکز بر دیدگاه‌های موجود و تطبیق وتحلیل داده‌های پیش‌رو و با توجه به همان دو معنای لغوی ابتدا و انتهای امور، برداشتی متفاوت و جهان‌شمول از تأویل به دست داده شود تا روشن شود که اوّلا مراد از تأویل احاطه یافتن به حقیقت ابتدا و انتهای هر آیه یا هر امر دیگری است؛ ثانیا وجه تشابه‌یافتگی آیات و امور را باید در ناحیه عدم اشراف انسانها به بواطن و معانی‌آیات وعلت این احاطه‌نایافتگی را هم می‌بایست در زبانی ولایه‌ای بودن معانی ومدالیل قرآنی دنبال‌کرد. ثالثا رسوخ در علم صفت کسانی خواهد بود که به سبب آشنایی با سطوح زبانی قرآن، بیشترین اطلاعات ومعلومات را درباره ابتدا و انتهای آیات دارند، مثلا می‌دانندکه ابتداءا قصد ومراد خدای سبحان از تشریع احکام و وضع سنن چه بوده است و در نهایت بر عمل وپذیرش آن احکام و سنن چه مصالح ومنافعی مترتب است. آن‌گونه‌که حضرت خضر و حضرت یوسف در تأویل حوادث و احادیث به واسطه تفضّل الهی از خود بروز دادند.

از جمله نقدهای مهم منتقدان مکتب ابن عربی، تأویلات غریبی است که ابن عربی و برخی تابعان ایشان نسبت به برخی آیات قرآن ارائه داده‌اند و در شمار آنها، مسأله خلود در جهنم، عذاب دائم و جاودان خالدان در دوزخ است.این دسته که نظریه انقطاع عذاب اهل دوزخ را مطرح می‌کنند برای مدعای خویش ادله و مبانی را مطرح کرده‌اند که برخی خلاف ظاهر و نص است. از جمله این افراد ابن عربی است که در مواضع مختلف آثارخود به این موضوع پرداخته است. به باور ابن عربی و برخی شارحان، غایت خلقت برخی انسان‌ها، دوزخ است و براساس همین مبنا چنین استدلال کرده‌اند که مزاج و ساختار وجودی این دسته افراد ملایم با دوزخ و عذاب است، لذا از بودن در دوزخ در عذاب نیستند.. در این نوشتار برآنیم تا ضمن بیان مدعا، باتوجه به آموزه‌ها و اندیشه امام خمینی به بررسی آن بپردازیم. از منظری کلان، غایت انسان سعادت است که تحقق و نزدیک شدن به این غایت به نسبت درجات و کمالات وجودی است که آن دردوزخ نخواهد بود.

‏ تأویل یکی از مباحث مهم علوم قرآن و علم کلام است که در فهم قرآن و روایات به‌ویژه برخی ‏آیات مربوط به اسما و ‏صفات، نقش کلیدی و کاربردی دارد. ‏یکی از محورهای اصلی تأویل، مرتبط با صفات خبریه خدواند در آیات متشابه است که ‏معنای ظاهری این صفات با تنزیه خداوند سازگار نیست و تأویل آن با ارجاع به آیات محکم امری ضروری است و عدم ‏پذیرش آن افتادن در دام تشبیه و تجسیم است. از صدر اسلام، مذاهب ‏اسلامی و دانشمندان مسلمان، در رابطه با تأویل متون ‏مقدس، ‏آرای مختلف داشته‌اند. ‏اولین اختلاف در مورد ماهیت و چیستی تأویل است. نوشتار پیش‌رو بـه روش توصیفی ـ ‏تحلیلی ‏سه نظریه اصلی پیرامون ماهیت تأویل یعنی «مفاهیم»، «عینیت مصداقی» و «عینیت تکوینی» را، مورد واکاوی و ارزیابی ‏قرار می‌دهد و «حقیقت مشککه» بودن ماهیت تأویل را به عنوان نظری جدید نتیجه می‌گیرد. «حقیقت مشککه» در قالب سه ‏مرحله که جامع همه‌ی نظرات است، تبیین می‌شود. مرحله اول آن حدوسط ظاهر و باطن است، مرحله دوم با باطن قرآن ‏مترادف است و مرحله نهایی، تأویل واقعی و حقیقی است که مطابق با نظر علامه است. این پژوهش پس از مقدمه و پیشینه ‏تاریخی تأویل، به معنای لغوی و اصطلاحی تأویل، و قلمروی تأویل می‌پردازد؛ و در ادامه ماهیت تأویل را موردبررسی قرار ‏داده و نتیجه‌گیری می‌نماید.

آیه 7 سوره آل عمران که از آیات کلیدی به شمار می‌آید؛ قرآن را به محکم و متشابه تقسیم می‌کند و فهم متشابهات بر همگان آشکار نیست مگر کسانی که «تاویل» آن را می‌دانند. مفسرین بسیاری از قرون نخستین نزول قرآن تا کنون معنای «تاویل» را مورد بررسی قرار داده‌اند. ضروری است که در تحلیل و بررسی هر تفسیری ابتدا مباحث ادبی آن، مورد توجه قرار گیرد و هدف از پژوهش حاضر، آن است که با گردآوری اطلاعات به شیوه کتابخانه‌ای و پردازش آن‌ها با روش توصیفی‌_تحلیلی، ابتدا مفهوم «تاویل» از دیدگاه سید مرتضی را تبیین کند و سپس به تحلیل و بررسی آیه فوق با رویکرد ادبی و کلامی از منظر وی بپردازد. نتایج حاصل از این نوشتار حاکی از آن است که: «تاویل» از دیدگاه سید مرتضی(ره) معنایی خلاف ظاهر آیه می‌باشد و تبیین مفهوم «تاویل» ارتباط مستقیمی با نقش «واو»، «الا» و ضمیر«ه» در جمله«وَ ما یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلاَّ اللَّهُ» دارد. سید مرتضی(ره) دیدگاه سومی که ارائه می‌کند، با توجه به اعتقادات کلامی که دارد با نظر نهایی ایشان سازگار تر است و در نتیجه از نظر او «واو» در آیه استیناف است نه عاطفه و تاویل متشابهات که قیامت و اوصاف آن را شامل می‌شود مفصل و معین آن را جز خداوند متعال کسی نمی‌داند.

تحلیل معنایی واژگان و شناخت روابط مفهومی بین آنها، یکی از راه‌های دست‌یابی به دقایق معناست، این امر در رابطه با قرآن کریم که از سطوح معنایی متعددی برخوردار است و چینش واژگان آن در نهایت انسجام بوده ضرورتی ویژه می‌یابد. در این پژوهش، معنای واژه تأویل برحسب روابط معنایی میان آیات قرآن، با روش تحلیلی و توصیفی بررسی گردید. نتایج پژوهش حاکی از آن است که در پرتو شناخت روابط مفهومی این واژه و بسامد بالای همنشینی « تأویل» و «علم» نظامی تصویری، نمایان می‌شود که موجی از تفکر را می‌آفریند. محورهای چندگانه‌ای که واژه « تأویل » در آن استعمال شده تصویرگر نظامی که ناظر به تحقق حقائق عینی است. این واژه علاوه بر داشتن رابطه همنشینی با إتیان و علم، نوعی هم معنایی نیز با واژگان مذکور دارد. تقابل معنایی این واژه نیز حاکی از وجود نوعی بار عاطفی در آن است که ضرورت علم لدنّی جهت درک حقیقت تأویل را به نوعی تأکید می‌کند.

آیه ۱۹۹ سوره ‌اعراف با طرح سه‌گزاره کلیدی "خذ العفو"، "أْمُرْ بِالْعُرْفِ"، و"أَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِینَ"، الگویی جامع ازتعاملات اخلاقی-اجتماعی پیامبران ارائه می‌دهد.این‌پژوهش باروش توصیفی-تحلیلی وخوانش زبانشناختی به‌بازخوانی تأویلی آیه می‌پردازد.رهیافت‌های حاصل‌آنکه درسطح ساخت‌واژی، جایگزینی‌واژه "عفو" به‌جای"صفح" یا"غفران" باتوجه به ریشه-شناسی "عفو" که‌دلالت برتکرارپذیری دارد، بیانگراستمرار بخشش درتعاملات رفتاری است. برجسته‌سازی ساخت‌واژی "العُرف" به ‌صورت معرفه، اشاره به‌عرف الهی ثابت ونفی نسبیت‌گرایی اخلاقی‌دارد. در سطح نحوی نیز تقدیم واژه"عفو"بر"عرف"و"اعراض"، بیانگر تقدم اخلاق"گذشت"پیامبران بر دوکنش بعدی است. در لایه‌بلاغی نیزکاربست استعاره، ایجاز،آوای درونی..، از عفو به ‌عنوان فرایند ‌فعال و از اعراض به ‌مثابه مرزبندی هوشمندانه یادمی‌کند. خودکنترلی وراهبردهای تربیتی، معانی‌تأویلی درحوزه ‌بازخوانی نمادین واژگان است. دربافتار موقعیتی نیزتحلیل شأن نزول‌،"اعراض ازجاهلان"، را نه‌کناره‌گیری منفعلانه، بلکه استراتژی فعالِ حفظ‌گفتمان توحیدی دربرابر نظام‌های جاهلی می‌داند. تطبیق‌‌آیه با روایات نیز مؤید آن‌است که"عُرف"، فریضه‌ای الهی بامصادیق متغیر تاریخی است. گزیده ‌کلام آنکه، کاربست تکنیک‌های ساخت‌واژی، چینش‌واژگانی، استعاره‌‌شناختی وایجازو..الگویی پویا برای اخلاق اجتماعی درجوامع چندفرهنگی ومدلی نظام‌مند برای‌مطالعات بینا‌رشته‌ای قرآن (ترکیب زبان‌شناسی، هرمنوتیک و اخلاق) فراهم می‌آورد.

زبان قرآن، با ویژگی‌های بلاغی و بینامتنی بی‌نظیر خود، بستری پویا برای تأویل عرفانی در تفاسیر شیعه و سنی فراهم کرده است، اما تفاوت‌های کلامی و روش‌شناختی میان این دو مکتب، چالش‌هایی را در فهم باطنی آیات پدید آورده است. این پژوهش، با هدف بررسی نقش پیوندهای بینامتنی و بلاغت قرآنی در غنای تأویلات عرفانی، به تحلیل تطبیقی تفاسیر برجسته فریقین می‌پردازد و این پرسش را مطرح می‌کند که چگونه این عناصر به تعمیق معانی در آیات و چه شباهت‌ها و تفاوت‌هایی در این رویکردها وجود دارد. با اتخاذ رویکردی کیفی و بهره‌گیری از روش تحلیل تطبیقی، این مطالعه تفاسیر معتبر شیعی مانند الصافی و المیزان و تفاسیر اهل تسنن نظیر الکشاف و مفاتیح الغیب را بررسی کرده و آیات کلیدی را تحلیل می‌کند. داده‌ها از طریق تحلیل محتوای متون تفسیری و روایات مرتبط جمع‌آوری و ارزیابی شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که تأویل عرفانی در تفاسیر شیعی، با تکیه بر معارف اهل بیت و نقش واسطه‌گری امامان، به فهمی نظام‌مند و ولایی از آیات می‌رسد، چنان‌که آیه نور به تجلی ولایت در قلب مؤمن تأویل می‌شود. در مقابل، تفاسیر سنی، با تأکید بر شهود عرفانی و تحلیل بلاغی، معانی را به تجربه فردی عارفان پیوند می‌دهند، مانند تأویل آیه رحمن به فنا فی‌الله. روابط بینامتنی، با ایجاد شبکه‌های معنایی میان آیات، تأویلات را غنی‌تر کرده و بلاغت قرآنی، از طریق استعاره و کنایه، امکان کشف معانی چندلایه را فراهم می‌سازد.

از مسائل بنیادین و تاثیر گذار در فهم و تفسیر متون دینی به ویژه تفسیر قرآن، مسئله تعین معنا است. در رویکرد مفسر محوری، جایگاه مفسر را فراتر از فهم کننده دانسته و مفسر را در ساخت معنای متن دخیل میدانند لذا قائل به تعین معنا نیستند. هدف این نوشتار تبیین دیدگاه مفسرمحوری و پرسش اصلی آن است که رویکرد عدم تعین معنا دارای چه پیامدهایی در فهم متن است. پژوهش حاضر به روش توصیفی تحلیلی وبا استفاده از داده های کتابخانه ای صورت گرفته است. بر اساس یافته ها مهم ترین چالش های این دیدگاه ، نفی حقیقی بودن معنا، انکار حکایتگری آن، استقالل متن و نادیده گرفتن نقش مؤلف و عدم باور بر عینیت معنا است. نتایج حاصل از یافته ها حاکی از آن است که این دیدگاه فهم متن وتفسیر قرآن را با پیامدهای نادرست زیادی روبرو نموده و از هدف اصلی آن که هدایت است دور مینماید.

در بسیاری از روایات، مفاد آیات قرآن بر مصادیق، تطبیق شده است. از این روایات تحت عنوان روایات جری نام برده می‌شود. این ویژگی قرآن که از آن به قاعده جری و تطبیق یاد می‌شود، ضامن جاودانگی قرآن است. از آن‌جا که از یک سو در منابع روایی، روایات جری که در زمره روایات تأویلی به شمار می‌روند، از روایات تفسیری، جداسازی نشده، و از سوی دیگر مصادیقی که آیات قرآن بر آنها تطبیق شده است، انواع گوناگونی دارند، از این‌رو، استخراج روایات جری از بین روایات تفسیری و گونه‌شناسی آنها اهمیت و ضرورت می‌یابد. سؤال اصلی این پژوهش آن است که روایات جری در سوره آل‌عمران به چه گونه‌هایی قابل تقسیم‌اند؟ در راستای تحقق پاسخ به سؤال مذکور، ابتدا روایات جری از بین روایات تفسیری سوره آل‌عمران استخراج و مورد مطالعه قرار گرفت و با روش توصیفی- تحلیلی مشخص شد که روایات جری در سوره یادشده به پنج‌گونه قابل تقسیم هستند که عبارت‌اند از: یک: روایات بیان‌کننده مصداق اطلاق یا عموم آیه در گذر زمان، دو: روایات بیان‌کننده مصداق اتمّ اطلاق یا عموم آیه در زمان نزول، سه: روایات بیان‌کننده مصداق اتمّ اطلاق یا عموم آیه در گذر زمان، چهار: روایات بیان‌کننده مصداق باطنی آیه در زمان نزول، پنج: روایات بیان‌کننده مصداق باطنی آیه در گذر زمان.