جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

خداوند علت و یگانه است برای تمام مخلوقات عالم و هر موجودی برای پیدایش هستی به کسی که بی‌پایان و محتاج نیست نیازمند است و آن خداوند متعال است در واقع این طور می توان گفت که خداوند به درون و بیرون هر چیز احاطه کامل دارد. احاطه خداوند بر عالم از بنیادی‌ترین مباحث توحیدی است که جلوه‌ای از علم، قدرت و قیومیت مطلق الهی را نشان می‌دهد. این پژوهش با رویکرد تطبیقی، به بررسی مفهوم و اقسام احاطه الهی در سه تفسیر مهم ــ مفاتیح الغیب اثر فخر رازی، المیزان اثر علامه طباطبایی و تفسیر نمونه اثر آیت‌الله مکارم شیرازی ــ می‌پردازد. هدف آن است که وجوه اشتراک و افتراق مفسران در تبیین احاطه علمی، وجودی و قیومیت الهی روشن گردد. نتایج مطالعه نشان می‌دهد که هر سه مفسر، احاطه الهی را امری مطلق، فرازمانی و فرامکانی دانسته‌اند، با این تفاوت که فخر رازی محور اصلی احاطه را بر علم و قدرت خداوند متمرکز کرده و آن را ناظر بر آگاهی و سلطه الهی بر همه اشیا می‌داند. علامه طباطبایی در المیزان، احاطه را از سنخ علم حضوری و وجودی معرفی می‌کند و بر وحدت ذات و صفات الهی تأکید دارد؛ به گونه‌ای که احاطه خداوند عین ذات اوست و نه صفتی زائد بر آن. در مقابل، مکارم شیرازی در تفسیر نمونه، با تکیه بر جنبه فلسفی و هستی‌شناختی، احاطه الهی را ناشی از وابستگی ذاتی همه موجودات به خداوند قیوّم می‌داند. از دید وی، هستی مخلوقات عین تعلق و فقر به وجود الهی است. برآیند این دیدگاه‌ها نشان می‌دهد که احاطه الهی مفهومی چندبعدی است که ابعاد علمی، وجودی و قدرتی را در بر می‌گیرد و فهم آن تنها در پرتو شناخت توحید ذاتی و صفاتی میسّر است.

تفسیر کشف الحقایق شهید میرمحمدکریم بادکوبه‌ای یکی از آثار برجسته در حوزه تفسیر قرآن است که مبانی تفسیری آن، از جمله وحیانی بودن قرآن، عدم تحریف، جامعیت، قابل فهم بودن، و ساختار چندمعنایی، مورد توجه محققان قرار گرفته است. این پژوهش با هدف تحلیل و بررسی این مبانی و تأثیر آنها بر روش تفسیر، به شیوه‌ای توصیفی و تحلیلی انجام شده است. نتایج نشان می‌دهد که شهید میرمحمدکریم با تأکید بر وحیانی بودن الفاظ قرآن، بر اصالت و جامعیت آن در ارائه راهنمایی‌های دینی و دنیوی اصرار داشته و قابل فهم بودن آن برای تمامی اقشار جامعه را ضروری دانسته است. همچنین، دیدگاه وی درباره عدم تحریف قرآن، تفسیر ساختار چندمعنایی آیات و جامعیت آن، نمایانگر نگاه عمیق و کاربردی او به این کتاب مقدس است. این مقاله تلاش دارد تا با استناد به آیات و تحلیل مبانی تفسیری ارائه‌شده در کشف الحقایق، درک بهتری از روش‌شناسی تفسیری این اثر ارائه دهد.

در این مقاله با عنوان « الگوهای مقابله مخالفان با ترویج کتب آسمانی از منظر قرآن و حدیث »، تلاش کردم با رویکردی تحلیلی و مستند، شیوه‌های متنوع و پیچیده‌ای که مخالفان در برابر کتب آسمانی اتخاذ کرده‌اند، مورد بررسی قرار گیرد. قرآن کریم و احادیث معصومان (ع) نشان می‌دهند که مخالفت با کتاب‌های الهی، امری تاریخی، ریشه‌دار و فراتر از یک واکنش احساسی یا سطحی است. این مخالفت‌ها مبتنی بر انگیزه‌هایی مانند حفظ منافع فردی و اجتماعی، جهل و تعصب، لجاجت، هواپرستی، و ترس از نفوذ پیام الهی در جامعه بوده‌اند. برخی از مهم‌ترین شیوه‌های این مقابله عبارت‌اند از: انکار جامعیت و آسمانی بودن کتب، بشری دانستن محتوا، نفی جنبه اعجاز، تحریف، کتمان و پنهان‌سازی حقایق، دور نگه داشتن مردم از کتاب، نسبت دادن تهمت‌هایی مانند سحر، و به فراموشی سپردن آموزه‌ها. همچنین رفتارهایی نظیر گزینشی عمل کردن، برخورد دوگانه با متون مقدس، استفاده ابزاری از آن‌ها، کنار گذاشتن کتاب به‌عنوان معیار قضاوت، و رفتارهای مصلحت‌اندیشانه و لجوجانه از مصادیق مهم این مواجهه‌اند. این پژوهش نشان می‌دهد که این شیوه‌ها صرفاً به عصر نزول وحی محدود نمی‌شوند، بلکه در طول تاریخ ادیان و در دوران معاصر نیز با اشکال جدیدتری ادامه یافته‌اند. تحلیل این روش‌ها، نه‌تنها برای شناخت تاریخ دینی، بلکه برای تبیین وضعیت معاصر در مواجهه با متون مقدس ضروری است. هدف نهایی پژوهش، ارائه شناختی عمیق از این رفتارها و آماده‌سازی زمینه‌ای علمی برای مقابله فرهنگی، معرفتی و اجتماعی با این پدیده مستمر در تاریخ وحی الهی است.

در میان آیات قرآن کریم، دسته‌ای از آیات به «آیات الاحکام» اختصاص دارد که از منظر مفسران شیعه و سنّی قابل بررسی و تحلیل است. بر پایه دیدگاه تفسیری این دو گروه، دست‌کم پنج آیه به طور قطعی ناظر به موضوع نذر دانسته شده‌اند. برخی از این آیات، مشروعیت و جواز نذر را در شریعت‌های پیش از اسلام تأیید می‌کنند و برخی دیگر بیانگر جایگاه نذر در شریعت اسلامی‌اند. این مقاله با رویکردی تطبیقی، هر پنج آیه را با توجه به آرای تفسیری گروهی از مفسران فریقین بررسی کرده است. نتیجه پژوهش نشان می‌دهد که اصل مشروعیت و جواز نذر—چه در ادیان پیشین و چه در اسلام—میان مفسران هر دو مذهب مورد اتفاق است. یکی از مصادیق نذر، «نذر روزه سکوت» است که جواز آن در شریعت‌های گذشته و حرمت آن در اسلام، نزد مفسران فریقین پذیرفته شده است. همچنین درباره «نذر معصیت» نیز نظر مشترک آنان بر حرمت آن است. اختلافات موجود بیشتر ناظر به شرایط تحقق نذر و صحت برخی اقسام آن، مانند نذر معلّق و نذر مباح است. افزون بر این، در مسئله اصل انعقاد نذر، برخی فقهای اهل‌سنّت حکم به کراهت یا عدم صحت آن داده‌اند؛ در حالی که فقهای امامیه، انعقاد نذر را—در صورت التزام به شرایط—مستحب یا مباح دانسته‌اند.

مسائل اقتصادی از مهم‌ترین چالش‌های جوامع امروز است و بسیاری از حوزه‌های اجتماعی و فرهنگی نیز متأثر از آن‌اند. این پژوهش با روش کتابخانه‌ای، آموزه‌های اقتصادی در معارف رضوی را در سه بخش تولید، توزیع و مصرف بررسی و مستندسازی قرآنی کرده است. نتایج نشان می‌دهد که عمل به رهنمودهای قرآن و اهل‌بیت(ع)، به‌ویژه امام رضا(ع)، می‌تواند نقش مؤثری در کاهش آسیب‌های اقتصادی و بهبود فرآیندهای تولید، توزیع و مصرف داشته باشد. در بخش تولید، بر اهمیت منابع طبیعی، عوامل تولید و پرهیز از کفران نعمت تأکید شده است؛ در بخش توزیع، اصول عدالت، مواسات و شیوه‌هایی چون خمس، زکات و صدقات مطرح گردیده؛ و در بخش مصرف، ارزش‌های اعتقادی و رفتاری، انواع الگوهای مصرف و محدودیت‌های آن بررسی شده است. این تحقیق نشان می‌دهد که آموزه‌های رضوی می‌تواند چارچوبی کارآمد برای سامان‌دهی نظام اقتصادی جامعه ارائه دهد

جهل، که نقیض علم و به معنای نادانی و ندانستن است و ضد حلم به معنای بی‌اعتنایی به حق، سبکی و سفاهت می‌باشد، در اصطلاح گاهی در برابر علم و به معنای خالی بودن ذهن از دانش و تجربه و گاهی در برابر عقل به کار رفته است. جهل در برابر عقل، گاهی با عقل نظری و گاهی با عقل عملی در تضاد قرار می‌گیرد. جهل آثار و پیامدهای منفی گسترده‌ای بر انسان و جوامع انسانی دارد و عامل انحراف در زندگی فردی و اجتماعی است. جهل می‌تواند زمینه سقوط انسان و سبب شکست‌های فردی و اجتماعی گردد. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی به بررسی نقش جهل در انحراف انسان‌ها و جوامع در فرهنگ قرآن، با تکیه بر تفسیر نمونه می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که بسیاری از انحرافات فکری و اعتقادی، انحرافات گرایشی و رفتاری انسان‌ها ریشه در جهل دارند. در حوزه انحرافات فکری-اعتقادی، مواردی همچون انکار و استهزاء پیامبر، تقاضای معجزات بی‌مورد، بی‌احترامی به اولیای الهی و اعتراض و افتراء به خدا و پیامبر مشاهده می‌شود. در زمینه باورهای دینی، انحرافاتی مانند انکار اصل معاد و انکار زنده شدن مردگان وجود دارد. انحرافات گرایشی شامل گرایش به ارزش‌های غلط، انحرافات جنسی، پذیرش و انتشار شایعات، تمایل به خرافات و خرافه‌پرستی، استهزاء و تحقیر دیگران و ظلم به دیگران است. انحرافات رفتاری نیز شامل ترک جهاد، کشتن فرزند به دلیل تطیر، و طرد مؤمنان می‌باشد

سوره یوسف، به‌عنوان یکی از سوره‌های داستانی و بلند قرآن کریم، جلوه‌گاه ویژه‌ای از رحمت الهی نسبت به اولیای خدا محسوب می‌شود. این سوره با بیان فراز و فرودهای زندگی حضرت یوسف (ع)، نمادی روشن از الطاف و عنایات الهی در سخت‌ترین شرایط زندگی پیامبران و بندگان خاص خداوند را ارائه می‌دهد. پژوهش حاضر با رویکرد تفسیری و تحلیلی به بررسی مظاهر مختلف رحمت الهی در سوره یوسف می‌پردازد و نشان می‌دهد که این رحمت در قالب امدادهای غیبی، حفظ از گناه، عطای علم، تبدیل محنت به نعمت، غلبه بر دشمنان و احیای روابط خانوادگی تجلی یافته است. بررسی محتوای سوره نشان می‌دهد که رحمت الهی نه‌تنها در لحظات سختی، بلکه در زمان رفعت و عزت حضرت یوسف (ع) نیز ادامه دارد و هدایت الهی به‌عنوان شاخص‌ترین نمود رحمت، در تمام مراحل زندگی او آشکار است. همچنین، رحمت خاص الهی شامل حضرت یعقوب (ع) نیز می‌شود؛ صبری که به او الهام می‌شود، مژده بازگشت فرزند و پایان‌بندی خوشایند داستان، از نشانه‌های دیگر این رحمت است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که سوره یوسف تجلی پیوند وثیق میان رحمت خداوند و صبر، توکل و تقوای اولیای الهی است و تأکید دارد که سنت الهی بر این اصل استوار است که رحمت خود را شامل حال بندگان شایسته‌اش در دنیا و آخرت گرداند.

مقاله پیش رو به آثار تربیتی در آیات احتضار و مرگ می پردازد که به صورت تحلیلی توصیفی و به صورت مختصر به برخی از موارد اشاره کوتاهی می شود. چون مرگ حتمی الوقوع و برای هر انسانی در موعد مقرر که خداوند متعال تعیین کرده است پیش خواهد آمد. لذا در آثار تربیتی آن که ناظر به شناخت، آثار ناظر به گرایش و رفتار تقسیم می شود و ذیل هر یک از این موارد به برخی از موارد آن مانند آثار ناظر به شناخت، خوف ورجا، بندگی و قرب الهی، زدودن غفلت ها شده و در آثار ناظر به گرایش، صداقت در جامعه، رعایت حقوق دیگران، تعاون، عدالت و وفای به عهد می باشد و در آثار رفتاری مسئولیت پذیری، و آمادگی برای زندگی پس از مرگ خواهد بود.

قرآن برای هدایت انسان‌هـا روش‌هـای گوناگونی دارد که آن‌هـا احتجاجات قـرآنی نامیده شـده است. در ایـن تحقیق بـا روش توصیفی تحلیلی و روش گردآوری منـابع کتابخانه‌ای و محوریت قرار دادن دو تفسیر مهم المیزان علامه طباطبایی و تفسیر مفاتیح الغیب (تفسیر کبیر) فخر رازی، برخی از احتجاجات قرآنی را بیان نمودیم. به‌طورکلی احتجاج دو نوع می‌باشد؛ قولی مانند جدال احسن، برهان، خطابه، حکمت، موعظه حسنه، تمثیل و تشبیه می‌باشد و عملی مانند معجزه، تحدی و مباهله پژوهش حاضر هر دو نوع احتجاج پرداخته است. همچنین برخی از روش‌هایی که در قرآن برای احتجاج استفاده گردیده است عبارت‌اند از: 1- پیروی از معیارهای عقلی 2- رعایت آداب و ارزش‌هـای اخلاقی که در احتجاج رعایت ادب در حفظ احتـرام مخاطب، شرط آغازین برقراری ارتباط مؤثر، مطلوب و باثبات است. 3- روش‌های مدارا کردن برای بیرون راندن خصم از موضع‌گیری و یا همراهی کردن وی 4- روش استدلال به شیوه پرسش 5- همراه کردن مثال‌های محسوس با استدلال‌های عقلی و عملی و... که می‌تواند سهم عمده‌ای در موفقیت احتجاج داشته باشد