جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

تأویل و استناد نامتعارف هر گونه مواجهه غیرمألوف با آیات قرآن است که با عرف مفسران همخوانی نداشته باشد. قائل شدن به کارکرد کشف و اشاره در تأویلات صوفیانه به عنوان مبنای تأویل از سویی به تکثر تعداد تأویلات صوفیانه می­انجامد و از دیگر سو، تأویل­کننده را از تشویش هر گونه نقد دیگران می­رهاند. بر این پایه، استنادات صوفیه به قرآن و تأویلات آنها از آیات در غالب موارد از ضابطه مشخصی تبعیت نمی­کند و در پاره­ای از موارد به شیوه­های شاذّ و نامتعارف می­انجامد. این مقاله در پیِ شناسایی، دسته­بندی و تحلیل انتقادی شیوه­های نادر و نامتعارف تفسیر در امهات متون نثر صوفیه است. نتیجه نشان می­دهد که شیوه­های مواجهۀ نامتعارف صوفیه با آیات عبارت است از: الف) برخوردهای نامتعارف با قرآن: نظیرِ اتخاذ رویکرد شطحی در تفسیر که محملی برای ادعای رسیدن به فنا فی­الله، جسارت صوفیانه در برابر ذات باری­تعالی یا پیامبران، ترک ادب شرعی، و ادعای ارتباط ویژه با عالم غیب است؛ و یا تأثیر آیه بر نفوس که هر چند فی­نفسه مستبعد نیست اما در عین حال غالباً اغراق­آمیز، بلکه غلوآمیز است؛ همچنین پدید آمدن حال­و­هوای عرفانی با طرح آیه که گاه چنان موثر است که شخصیت داستان از خود بی­خود می‌شود و بالأخره تحقق عملی آیه در زندگی که معمولا با مستجاب­الدعوه بودن شخصیت صوفی و وقوع مکاشفه و نیل به یک حال متعالی عرفانی توأم است. ب) تأویل­های دور از ذهن چنان­که صوفیه گاه در تفسیر بخشی از یک آیه با تغییر مصداق معنا، تفسیر مورد نظر خود را از آیه استخراج می­کنند، و یا تعددّ و تکثّر اعجاب­آور تفاسیر از یک آیه که بر رویّه ابهام­آفرینی و مبالغه­گویی صوفیه استوار است. ج) استنادهای نامتعارف؛ مانندِ استناد به آیه در عالم رؤیا، و استناد به آیه از طرف هاتف غیبی و یا ادعای ارتباط با عوالم ملکوت و اخبار از مغیبات در حین استناد به آیه.

از آنجا که شناخت و درک جامع دنیا برای انسان‌ها حیاتی است و در بقاء و پیشرفت فردی و اجتماعی ایشان نقش بسزایی دارد، معرفی آن به‌صورت ملموس و قابل فهم برای بشر همواره از اولویت‌های متون مقدس اسلامی بوده است. بهترین شیوه برای انجام این مهم، استفاده از حوزه‌های عینی یا حداقل کمتر انتزاعی است؛ این همان است که امروزه به عنوان نظریه استعاره شناختی شناخته می‌شود (درک یک حوزه از طریق حوزه دیگر). نهج‌البلاغه به‌عنوان یک فرهنگ‌نامه جامع انسانی برای تمام بشریت، دنیا را به‌طور دقیق و با استفاده از حوزه‌های مبدا متعدد مفهوم‌سازی کرده است. از جمله این حوزه‌ها، "خانه" است. پژوهش حاضر با روش توصیفی، تحلیلی و تحلیل محتوای کیفی با رویکرد معنی‌شناسی شناختی به بررسی فرافکنی حوزه مبدا "خانه" بر حوزه مقصد "دنیا" می‌پردازد تا ببیند در این فرافکنی چه ویژگی‌ها و عناصری از مبدا بر مقصد انطباق یافته و این استعاره شناختی در درک انسان از "دنیا" چه نقشی دارد. از مهم‌ترین نتایج پژوهش آن است که در بررسی این فرافکنی، ویژگی‌های خاصی مانند پیچیده شدن با بلا، شهره‌بودن به خیانت، مشقت، دگرگونی احوال و ... از "خانه" به‌عنوان حوزه مبدا به‌طور مؤثر بر حوزه‌ مقصد (دنیا) نگاشت شده که در تجربیات ما کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد.

صفات خبری بخشی از متون دینی را تشکیل می‌دهد و مسلمانان در برابر این صفات دیدگاه‌های مختلفی دارند. وهابیان با ادعای تبعیت از سلف، در تفسیر صفات خبریه از ظاهرگرایی بهره برده و بر این باورند که صفات خبری خداوند باید بر همان معنای حقیقی و ظاهری خود حمل شود اما باید کیفیت این صفات را به خدای متعال واگذار نمود. در مقابل اخوان المسلمین نیز با ادعای تبعیت از سلف، رویکردهای متفاوتی در باب صفات خبریه را به سلف نسبت داده‌اند. پژوهش حاضر با روش توصیفی و تحلیلی به بررسی دیدگاه دو جریان پرداخته و این نتیجه را به دست می‌دهد که ادعای هر دو جریان در تبعیت از سلف مخدوش به نظر می‌رسد؛ زیرا سلف دارای نظر واحدی در این باب نبوده بلکه برخی از آنها قائل به تاویل صفات شده‌اند.

وحدت و وفاق از اصول بنیادین در اسلام است که تأثیر عمیقی بر حیات فردی و اجتماعی مسلمانان دارد. لذا با توجه به لزوم جلوگیری از وقوع اختلاف و تشتت در جامعه اسلامی، ضرورت دارد به بررسی اهمیت وحدت و وفاق در قرآن کریم و روایات معصومین (ع) و اسباب اتحاد جمعی و آثار آن پرداخته شود. بدین منظور این تحقیق با روشی توصیفی به تبیین مفهوم وحدت و وفاق؛ اسباب وحدت و اتحاد و آثار آن در ساحت آموزهای قرآن کریم و روایات معصومان (ع) پرداخته و یافته‌ها حاکی از آن است که تحقق وحدت و وفاق نه تنها سبب تحکیم امنیت، حل نزاع‌ها و اتحاد در جامعه اسلامی می‌شود بلکه زمینه‌ساز دستیابی به اهداف عالی انسانی نیز خواهد بود و آثاری همچون ارتقای عزت؛ خیر و رشد فردی و اجتماعی و تحقق تمدن اسلامی را نیز دارا می باشد.

رابطه قدرت سیاسی (حکومت) با مقوله مشروعیت، همواره از مباحث بنیادین و چالش برانگیز در سنت دینی بوده است. یکی از گزاره‌های بحث‌برانگیز در این زمینه، روایتی است که با تعبیر «السلطان ظل الله»، به‌مثابه نوعی مشروعیت‌بخشی به حاکمان، در تراث دینی وارد شده­ است. مقاله حاضر نظر به خلاء پژوهشی موجود و با هدف تحلیل جامع و انتقادی خبر مزبور، کوشیده است در پژوهشی مسئله­محور و با رجوع به منابع کتابخانه­ای، از حیث سندی، مفهومی و دلالی، به ارزیابی این خبر بپردازد. رهاورد پژوهش نشان می­دهد از منظر سندی، نقل‌های این حدیث در منابع شیعی، طبق موازین رجالی، قابل مناقشه بوده و فاقد اعتبار کافی می‌باشند؛ هرچند در منابع اهل سنت، سند این روایت (و روایاتی با مضامین مشابه) گاه تلقی به قبول شده است. از نظر دلالی و در چشم­اندازی فقهی، روایت مزبور در برداشتی مطلق، می‌تواند به توجیه سلطنت‌های جائر بینجامد؛ حال آنکه جستار حاضر معتقد است تحدید مدلول روایت از رهگذر قاعده جمع عرفی «الجمع مهما امکن اولی من الطرح» و حمل روایات مطلق بر مقید، امری ضروری بوده و آموزه‌های شرعی و عقلی نیز چنین حملی را ایجاب می‌کنند. در نهایت، مقاله نتیجه می‌گیرد که صرفاً حاکم عادل مشمول وصف مزبور در روایت بوده و اطاعت از سلطان جائر، فاقد مشروعیت شرعی و عقلی می‌باشد.

کلید واژه «قُرًی‌ظَاهِرَهً» تنها یک‌بار در قرآن، در آیه 18سوره‌‌ سبا، به‌کار رفته و به مجموعه‌ای از شهرها و روستاهای‌ نزدیک به‌هم که از یکدیگر نمایان‌اند، اشاره دارد. اما بر پایه‌ی فرمایش امام‌باقر (ع) به ‌افرادی گفته می‌شود که فقه را از امام دریافت‌کرده و به‌ عنوان امینان جامعه در گسترش دین‌مداری جامعه پویا هستند. عنوان قرای‌ظاهره، یادکرد از افراد خاصی است‌ که هیچ نام و نشانی از آنها در متون نیامده اما مصداق این‌عبارت برای امام معلوم و مشخص ‌است. پیوست به اینکه بدون مفهوم‌شناسی این‌عبارت، امکان برداشت‌‌های دگرگون وجود دارد، ضرورت این‌پژوهش را نمایان می‌کند. مکتوبی که پیش‌رو دارید تلاشی ‌است برای ارائه‌ی منظومه‌ای سامان‌ یافته پیرامون مفهوم، مصداق و کارکردهای قرای‌ظاهره که باشیوه‌ی ردیابی فرایند، مورد بازشناسی قرار گرفته ‌است. با نظر به رفتار فرهنگی ـ تعلیمی امام‌باقر (ع) و با استناد به تعداد روایات نقل‌شده از ایشان که بالاترین آن مربوط به اصحاب ایشان است، می‌توان به‌عنوان مصادیق قرای‌ظاهره، راویان دین‌شناس و پُرکار ایشان که به‌دلیل برخورداری حداکثری از آموزه‌های دینی در رفع نیاز و اصلاح فرهنگ جامعه نقش آفریدند از جمله زراره، محمد‌بن‌مسلم، برید‌بن‌معاویه و... را نام‌برد. توجه نهاد امامت به این‌جایگاه حقوقی ایجاب می‌کند که در مقاله پیش‌رو کارکرد‌های فرهنگی این اصحاب از جمله: اهتمام‌ به حفظ‌ امانت و انتقال صحیح میراث حدیثی، زدودن دین از پیرایه‌های ناصواب فرهنگی و... در بستر تاریخ حدیث شیعه مورد واکاوی قرار گیرد.

تصویرآفرینی شیوه‌ای هنری برای تبیین مفاهیم است که امروزه در متون اصیل دینی و به‌ویژه قرآن کریم با رویکردی نوین مورد توجه قرار گرفته است. قرآن با بهره‌گیری از این تکنیک، موجودات و مظاهر هستی را به شکلی پویا و زنده در برابر مخاطب مجسم می‌سازد تا درک او از آیات را تعمیق بخشد. از آنجا که تصویرآفرینی مناسب‌ترین و مؤثرترین شیوه در انتقال معنا و تأثیرگذاری بر مخاطب است و این تأثیر، از رهگذر هم‌سویی تصاویر با فطریات انسانی فزونی می‌یابد، پژوهش حاضر بر آن است تا با تکیه بر رویکرد توصیفی ـ تحلیلی به چگونگی ساختار و کاربست این تصاویر متحرک و پویا در قرآن کریم بپردازد. یافته‌های پژوهش، پس از بررسی و تحلیل نمونه‌های متعدد، نشان می‌دهد که این تصاویر قرآنی با استفاده از گزینش دقیق واژگان به‌ویژه افعال پویا و نیز صنایع بلاغی ساخته می‌شوند با این تفاوت که گزینش و انتخاب کلمات در فرآیند ساخت تصاویر پویای قرآنی نقش بیشتری ایفا می‌کنند.

آیه ۳۳ سوره انعام، به دلیل جمع میان نفی تکذیب پیامبر(ص) («فَإِنَّهُمْ لَا یُکَذِّبُونَکَ») و اثبات جحود آیات الهی از سوی مخالفان («وَلَکِنَّ الظَّالِمِینَ بِآیَاتِ اللَّهِ یَجْحَدُونَ»)، همواره یکی از چالش‌های برجسته در گفتمان تفسیری بوده است. این پژوهش با روش تحلیل محتوای کیفی ورویکردی هرمنوتیکی به آراء مفسران، در پی رمزگشایی از این تناقض‌نمای معرفتی و تبیین راهبردهای تفسیری ارائه شده برای حل آن است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که مفسران برای جمع میان این دو گزاره، راهکارهای تفسیری متعددی را مطرح کرده‌اند، از جمله: ۱) تفکیک میان باور قلبی و انکار زبانی (تصدیق باطنی صدق پیامبر به دلیل انگیزه‌هایی چون حسادت و حفظ منافع)؛ ۲) تمایز میان متعلق تکذیب (شخص پیامبر در برابر محتوای رسالت)؛ ۳) تفسیر نفی تکذیب به مثابه عجز مخالفان از اقامه برهان؛ ۴) بهره‌گیری از قرائت مخفف (لَا یَکْذِبُونَکَ) به معنای عدم توانایی در ابطال حق؛ و ۵) ارجاع تکذیب نبی به تکذیب مُرسِل (خداوند). نتیجه کلیدی پژوهش آن است که این راهکارها، به ویژه با تاکید بر تصدیق قلبی مخالفان و ارجاع تکذیب به خداوند، ضمن رمزگشایی از تناقض ظاهری، ابعاد روانی ـ اجتماعی انکار و حکمت تسلی‌بخش الهی در آیه را به بهترین شکل تبیین می‌کنند و فهم جامع آیه در گرو نگاهی ترکیبی به این ابعاد است.

آیه 84 سوره توبه از آیات کلیدی قرآن کریم در تبیین پدیدۀ نفاق و پیامدهای آن در جامعۀ اسلامی است. این آیه به منافقانی اشاره دارد که در عصر پیامبر(ص) با حضور در جامعۀ مسلمانان، با رفتارهای ناسازگار، وحدت اسلامی را تهدید می‌کردند. پژوهش حاضر با روش تطبیقی-تحلیلی و با بررسی منابع تفسیری معتبر فریقین(شیعه و سنی)، وجوه افتراق و اشتراک دیدگاه‌های مفسران را در چهار محور کلیدی واکاوی می‌کند: اول: تحریم اقامۀ نماز میت بر منافقان، دوم: راهبرد مبارزۀ منفی با جریان نفاق، سوم: فرمان تخذیل (خوارسازی) منافقان و چهارم: استمرار کیفر اخروی کافران. یافته‌ها نشان می‌دهد این آیه با پرداختن به تقابل ایمان ظاهری و باطنی، می تواند درک عمیقی از ماهیت مسئولیت‌های اخلاقی-اجتماعی و فهم چالش‌های جوامع اسلامی معاصر ارائه دهد.

یکی از مسائل بحث‌برانگیز در قرآن کریم، موضوع «علم غیب» است که در آیه ۱۷۹ سوره آل‌عمران و آیات ۲۶-۲۷ سوره جن، برای پیامبران برگزیده و پسندیده بیان شده است. ضرورت بررسی این موضوع در تبیین حدود و ثغور مغیبات و تحلیل آراء گوناگون مفسران فریقین در این زمینه است. هدف مقاله حاضر، ارائه دریافتی روشن و صحیح از علم غیب رسولان مجتبی و مرتضی است. این پژوهش با روش تحلیلی ـ توصیفی، به تبیین، تطبیق و تحلیل دیدگاه مفسران مشهور فریقین در این دو دسته از آیات می‌پردازد. یافته‌های پژوهش حاکی از این است که مفسران نظرات «احوالات شخصی مردم»، «قیامت»، «رسالت»، «مسائل اقتضائی به حکمت خداوند» و «همه مغیبات» را در این آیات ذکر کرده‌اند. نتایج برجسته تحقیق نشان می‌دهد که گرچه هر یک از این موارد مصداقی از غیب محسوب می‌شوند؛ اما در آیه ۱۷۹ سوره آل‌عمران، بحث بر روی «طریق دست‌یابی به غیب» یعنی «ارسال رسولان» با قلمرو «وحی رسالی» است و در آیات ۲۶-۲۷ سوره جن، بحث بر روی تعیین «قلمرو علم غیب» یعنی «آشکارسازی همه مغیبات (بجز مغیبات مخصوص به خداوند)» است.