جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

از جمله مفاهیم کلیدی در تعاملات سیاسی اسلام با دیگران، مسئله «هدنه» و «مداهنه» است. این دو واژه علی‌رغم شباهت ظاهری، از حیث معناشناسی، آثار فقهی و جایگاه شرعی تفاوت‌های بنیادینی دارند. هدنه به معنای برقراری صلح موقت و مشروط در شرایط خاص، با لحاظ مصالح عمومی مسلمانان و حفظ اهداف کلان دین، در قرآن کریم و سیره پیامبر اکرم (ص) مشروع شناخته شده است. آیات متعددی مانند «وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا» (الانفال، ۶۱) و روایات معصومان (ع) بر جواز و ضرورت هدنه در مواقع مقتضی تأکید دارند. در مقابل، مداهنه غالباً به عنوان نوعی سازش ناپسند کوتاه آمدن از اصول دینی معرفی می‌شود؛ مفهومی که قرآن کریم در آیه «وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَیُدْهِنُونَ» (القلم، ۹) به آن اشاره کرده است. این مقاله با روش توصیفی ‌ـ ‌تحلیلی و با بهره‌گیری از منابع تفسیری، فقهی و حدیثی، به بررسی تطبیقی این دو مفهوم پرداخته و مرزهای دقیق میان صلح مشروع و سازش غیرقابل قبول را از منظر قرآن و روایات اهل بیت (ع) تبیین می‌کند. هدف اصلی مقاله، ارائه چارچوبی روشن برای فهم بهتر سیاست‌های اسلامی در زمینه مدیریت جنگ و صلح و تمایز آن از سازش‌های ضعیف و زیان‌بار است.

حقوق نسل‌های آینده، به عنوان یک مؤلفه اساسی عدالت بین‌نسلی، بر انتقال منصفانه مواهب الهی از نسل حاضر به نسل‌های آتی استوار است. این مفهوم سه جنبه اساسی دارد: 1) ضرورت حفاظت از منابع طبیعی توسط هر نسل؛ 2) پرهیز از بهره‌برداری مخرب از منابع طبیعی؛ و 3) تعلق منابع طبیعی به تمامی نسل‌ها، بدون اولویت برای نسل خاصی. با وجود نگرانی‌های جهانی در مورد حقوق نسل‌های آینده، این فرضیه وجود دارد که ادیان الهی فاقد توجه کافی به این حقوق هستند. این پژوهش با هدف بررسی این ادعا و پاسخ به این پرسش که آیا از منظر ادیان، نسل‌های آینده حق بهره‌مندی از منابع موجود را دارند، انجام شده است. بر اساس یافته‌های این پژوهش که با روش توصیفی ـ تحلیلی تدوین شده، ادیان الهی به‌ویژه اسلام و مسیحیت، دارای آموزه‌های غنی در زمینه ضرورت حفاظت از حقوق نسل‌های آینده و مواهب الهی هستند. این ادیان، ضمن تأکید بر بعد معنوی، بشریت را به رعایت حقوق نسل‌های آینده تشویق نموده و اصول و ضوابطی را برای حفاظت از این حقوق مقرر کرده‌اند. این مطالعه به تبیین جایگاه حقوق نسل‌های آینده در ادیان الهی می‌پردازد و نقش ادیان را در حمایت از حقوق آیندگان در دین مبین اسلام و مسیحیت بررسی می‌کند. در این پژوهش، نه تنها به اصول و احکام فقهی و اخلاقی که بر حفاظت از حقوق آیندگان دلالت دارند، پرداخته می‌شود، بلکه به آموزه‌های بنیادین دینی که ریشه این نگرش هستند، توجه میگردد.

فریضه‌ی حج، عبادتی چندبُعدی و عمیق است که با تلفیق اعمال ظاهری و معانی باطنی، زمینه‌ی تعالی روح و تقرب الهی را فراهم می‌سازد. این پژوهش با بهره‌گیری از رویکرد نشانه‌شناسی، به تحلیل ادعیه‌ی مرتبط با مناسک حج می‌پردازد تا نشان دهد این متون چگونه از طریق سازوکارهای زبانی، نمادین و تاریخی، به تقویت احساس بندگی، فروتنی و خودآگاهی در زائر کمک می‌کنند. ادعیه‌ی حج با تأکید بر اسمای الهی، ارجاع به سیره‌ی پیامبران و تمرکز بر مفاهیم بنیادین توحیدی، تجربه‌ی معنوی زائر را به سوی خلوص در نیت و معرفت الهی سوق می‌دهند. این مطالعه، با استناد به منابع معتبر اسلامی و بررسی دقیق بخش عمده دعاهای مربوط به مراحل کلیدی مناسک همچون احرام، طواف، سعی و صفا و مروه و وقوف در عرفات، نقش این متون را در پرورش روح عبودیت و ارتقاء سلوک معنوی واکاوی می‌کند.

اقناع مخاطب یکی از ابزارهای بسیار موثر در امر جذب و هدایت مردم به دین الهی است. لذا پژوهش حاضر به بررسی نمونه‌های قرآنی اقناع بیانی انبیا پرداخته و در این زمینه از قرآن کریم که کامل‌ترین منبع برای سعادت دنیا و آخرت انسان می‌باشد، بهره جسته است و دامنه آن در محدوده تفاسیر معتبر و منابع دست اول است. بر طبق مطالعات انجام شده این نتیجه به دست آمد که انبیا الهی برای اقناع بیانی مخاطب، بنابر ظرفیت مخاطب و مقتضیات زمان از روش‌های، حکمت، موعظه حسنه و جدال احسن بهره جسته‌اند. پژوهش حاضر به تحلیل روش حکمت، در اقناع بیانی، حضرت ابراهیم(ع) در نفی بت‌پرستی، اثبات مبدا و معاد پیامبر اکرم (ص) و ارائه حکمت اعمال پرداخته است و همچنین به بررسی روش موعظه حسنه در سیره حضرت شعیب و حضرت لوط و پیامبر اکرم(ص) پرداخته است و همچنین روش بیانی جدال احسن انبیاء را تبیین کرده است. این پژوهش توصیفی تحلیلی و بر پایه جمع‌آوری اطلاعات بر مبنای کتابخانه‌ای است.

ترجمه متون مقدس، به ویژه قرآن، همواره با چالش‌های معنایی، فرهنگی و بلاغی ویژه‌ای روبه‌رو بوده که بر دقت و کیفیت ترجمه آن تأثیرگذار هستند. در سال‌های اخیر، پیشرفت‌های چشمگیر در حوزه هوش مصنوعی و سیستم‌های ترجمه ماشینی موجب گسترش کاربرد این فناوری‌ها در ترجمه متون مذهبی شده است. این پژوهش به مقایسه ترجمه انسانی یوسف‌علی، ترجمه ماشینی گوگل ترنسلیت و ترجمه هوش مصنوعی کلاد از چهل آیه نخست سوره یوسف می‌پردازد. در تحلیل محتوای کیفی با رویکرد استقرایی، چهار معیار اصلی برای ارزیابی ترجمه‌ها شناسایی شد: انتخاب واژگان، انتقال استعارات، درک بافت متن و بازتاب تأکیدات بلاغی. نتایج پژوهش نشان داد که در مقایسه با ماشین ترجمه گوگل، هوش مصنوعی کلاد با بهره‌گیری از فناوری‌های نوین، به طور نسبی توانسته است تا حد زیادی به کیفیت ترجمه انسانی نزدیک شود، اما همچنان در انتقال مفاهیم پیچیده و عمیق قرآن با محدودیت‌هایی هرچند جزئی مواجه است. از سوی دیگر، ترجمه گوگل ترنسلیت در برخی جنبه‌های معنایی و فرهنگی با چالش‌هایی روبه‌رو بود که می‌تواند بر دقت و اعتبار ترجمه‌های ماشینی تأثیر بگذارد. با وجود پیشرفت‌های چشمگیر در زمینه هوش مصنوعی و سیستم‌های ترجمه ماشینی، این چالش‌ها کم و بیش ادامه دارند و نشان می‌دهند که بهبود کیفیت ترجمه‌های متون دینی نیازمند توجه بیشتر به جنبه‌های معنایی، فرهنگی و بلاغی است. همچنین، نتایج این پژوهش بر لزوم همکاری بیشتر میان مترجمان انسانی و فناوری‌های نوین تأکید دارد، چرا که ترکیب این دو می‌تواند به افزایش دقت و کارایی ترجمه‌ها کمک کند.

تبیین مراتب خلقت عالم همواره از مباحث مهم تحلیلی بین متألهان بوده است. به اعتقاد فلاسفه، عقل کاملترین موجود مجرد عقلی قابل فرض و صادر اول و بی واسطه از جانب خدا و موجود ازلی و ابدی است. عرفا با استناد به وحدت وجود، صور این عالم را اعیان ثابته و مستجن در ذات خدا، حقیقت صادر شده از حق تعالی می‌دانند که کاملترین و بسیطترین ظهور وجود واجب تعالی است. میرزا مهدی اصفهانی که بین عقل و نقل، تفکیک قائل بود با استفاده از آیات و روایات، از عقل اول به عنوان اشباح یا اظله یاد می‌کند که جوهر بسیط است. اصفهانی قائل به دو مرتبه بودن وجود یعنی مجرد و مادی است که در مرتبه اظله (تجرد) دارای هیچ محدودیتی نبوده و بعد از آن با موجودی مادیی که دارای ابعاد غیر قابل فهم به وسیله عقل است؛ یعنی «ماء بسیط» متحد می‌شود. بعد از اتحاد در مرحله اول دارای حالت لطافت و در مرحله بعد موقع ورود به عالم دنیا حالت کثافت (فشردگی) به خود می‌گیرد. به غیر از خدا، عرش، عقل و علم همه موجودات عالم ماده هستند. که اعتقاد به این سخن با انتقاداتی روبرو است که از جمله آنها مخالفت با ظواهر آیات و روایات و تعارض در عمل و نظر و تعصب بر ظواهر بدوی آیات و روایات است. در این پژوهش با روش توصیفی - تحلیلی به دنبال تبیین نظر میرزا مهدی اصفهانی و بیان نقد آن هستیم.

یکی از مسائل مورد اختلاف در بین فقهای شیعه، حکم سجده سهو برای هر زیاده و نقیصه است که یکی از روایات که در سلسله سند آن سفیان بن السمط وجود دارد در تعیین حکم مسئله نقش اساسی دارد. یکی از اشکالات سندی این روایت، مجهول بودن سفیان بن السمط است و طبق برخی مبانی برای رفع این مشکل باید نقل مستقیم ابن ابی عمیر از سفیان ثابت شود تا مشکل مجهول بودن سفیان بن السمط از بین برود. این نوشتار به بررسی همین نقل مستقیم می‌پردازد. در این میان محقق خویی رحمه الله و نرم افزار درایهالنور ۳ با استناد به روایاتی، نقل مستقیم را ثابت دانسته‌اند؛ اما در این نوشتار با توجه به شواهد و قرائن سندی و متنی نشان داده شد که احتمال سقط ابن عمیره در بین ابن ابی عمیر و سفیان بن السمط جدی است و لذا نمی‌توان به نقل مستقیم وثوق پیدا کرد. از طرف دیگر با بررسی طبقه کسانی که از سفیان بن السمط روایت کرده‌اند، این گمان حاصل می شود که ابن ابی عمیر در طبقه‌ای نبوده که مستقیما از سفیان بن السمط روایت کرده ‌باشد. در مجموع اگر ظن بر عدم نقل ابن ابی عمیر از سفیان بن السمط حاصل نشود، ظن به نقل مستقیم او از سفیان بن السمط حاصل نمی‌شود.

عصمت امام یکـی از اعتقادات شیعه است، که درآیات و روایات بر آن تأکید شده­ است؛ اما با این‌ وجود برخی از نو­اندیشان دینی؛ همچون محسن کدیور با انتخاب گزینشی برخی روایات، بر این باورند که اندیشه عصمت امام در طی قرون نخست مطرح نبوده ­است در تحقیق حاضر، سـعی شده ­است دیدگاه بازتاب یافته محسن کدیور درباره اندیشه عصمت امام با تکیه ‌بر آیات و روایات و بـا روش توصیفی تحلیلـی و رویکرد انتقادی مورد بررسی و ارزیابی قرار گیرد. نتایـج حاصـل از ایـن تحقیق نشـان می‌دهد دلایل محسن کدیور مبنی بر عدم طرح اندیشه عصمت در قرون نخست، به جهات مختلفی همچون: عدم ارائه شواهد کافی، مخالفت با آموزه‌های قرانی، مخالفت با آموزه‌های حدیثی، عدم توجه به دیدگاه سایر عالمان شیعی و مخالفت با دلایل عقلی عصمت، قابل پذیرش نیست. بدیهـی اسـت، نتیجه این تحقیق می‌تواند در تبلیغ اندیشه عصمت در عصر حاضر، نقش مهم و راهبـردی داشـته باشـد.

این مقاله به بررسی و تحلیل مفهوم "شرط ابتدائی" در روابط انسانی، به ویژه در چارچوب آموزه‌های قرآن کریم می‌پردازد. مقاله‌ با استناد به آیات متعدد قرآن کریم، روایات و دیدگاههای فقهی فقهاء نشان می‌دهد که مفهوم شرط و پایبندی به عهد، از اصول بنیادین در شکل‌دهی روابط اجتماعی و فردی در اسلام است. آیاتی که بر وفای به عهد، اهمیت نیت، و لزوم عمل به پیمان‌ها تأکید دارند، به عنوان مبنایی برای درک شرط ابتدائی مورد بحث قرار می‌گیرند که شرط ابتدائی را نه تنها به عنوان یک الزام حقوقی، بلکه به عنوان ابزاری برای شفاف‌سازی روابط، پیشگیری از اختلافات، و تضمین حقوق طرفین در تعاملات روزمره، از جمله روابط خانوادگی، تجاری و اجتماعی معرفی می‌کند. با توجه به مباحث فقهی، مقاله به شروطی که از منظر اسلام باطل شمرده می‌شوند (مانند شروط نامشروع یا شروطی که موجب جهالت شدید یا ضرر غیرقابل تحمل می‌شوند) اشاره کرده و شرط ابتدائی صحیح را از آن‌ها متمایز می‌سازد و تلاش دارد تا اهمیت شرط ابتدائی را به عنوان عنصری سازنده و تنظیم‌گر در روابط انسانی، مطابق با آموزه‌های جامع و مترقی قرآن کریم، برجسته سازد.

از برجسته‌ترین اصحاب و راویان صادقین علیهماالسلام، ابوالقاسم برید بن‌معاویه العجلی است. علی‌رغم جایگاه حدیثی و فقهی وی، در رجال کشی، در مورد او روایات متعارضی (4 روایت مدح و 3 روایت ذم) نقل شده که با توجه به روایات مذکور از برید در منابع حدیثی و نقش او در حفظ و انتقال میراث اهل‌بیت(ع) حل این تعارض، ضروت می‌یابد. از این‌رو، این مقاله با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی و با بهرگیری از روش کتابخانه‌ای، به بررسی روایات مدح و ذم درباره برید در رجال کشی پرداخته و به این نتیجه دست یافته است که؛ روایات مدح با اختصاص تعداد بیش‌تری از روایات به خود، صحیح‌السند بودن و داشتن تعابیری چون «اوتاد الأرض»، «أعلام الدین» و «أحب الناس إلی أحیاء و أمواتا»، برید را در بالاترین مرتبه وثاقت و منزلت علمی و معنوی قرار می‌دهد. در مقابل، روایات ذم، از نظر سندی ضعیف، شاذ و نادر بوده و با روایات مدح و اصحاب اجماع بودن برید تناقض دارند. از این جهت اعتبار آن محل تردید است. در عین حال، با فرض صحت این روایات، اگرچه قرائنی همچون مصالح سیاسی و اجتماعی، جلوگیری از ترویج برداشت ناصحیح و ... صدور این دسته روایات از امام صادق(ع) را توجیه می‌نماید، اما به اعتبار و وثاقت برید خدشه‌ای وارد نمی‌کند.