جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

کنش‌های جسمانی چون خوردن و آشامیدن از جمله مأکولات غیرعادی در «کشف‌الأسرار» روزبهان بقلی است که دارای کارکردهای بلاغی خاصی است و در قالبِ مكاشفات کتاب نیز تکرار شده است. «نوشیدنِ اسم اعظم»، «خوردنِ روغنِ بنات‌النعش»، «خرماي نبوي»، «دریاآشامی»‌های متعدد و مواردی مشابه از این دست، تصاويرِ غریب و بعضاً ناآشنایی هستند که روزبهان در روایتش از تشرّف به عالم تصوّف از آن‌ها می‌خورد و می‌آشامد و یا شاهد تحققِ این مصادر در شخص دیگری است. در روایت روزبهان هر بار پس از مواجه با این مأکولات، گشایش یا دستاوردی در روند تشرّف حاصل می‌شود. تکرار این فضا در مکاشفاتِ روزبهان، شباهت در خور تأملی با الگوهای روایی در اساطیر دارد. برهمین اساس این پژوهش به روش توصیفی ـ تحلیلی و با محوریتِ «کشف‌الاسرارِ» روزبهان به بررسی و تحلیل کارکردهایی که در طعام‌ها و نوشیدنی‌های قدسی در تشرّف عرفانی وجود دارد، پرداخته‌است. نتایج نشان می‌دهد که جلوه‌هاي این کنش با عبور از معانی قاموسی بر کارکردهای نمادین و اسطوره‌ایِ این مأکولات متمركز است. این دسته از مأکولاتِ قدسی در نظام فکری ـ روایی روزبهان، ابزار عبور از موانع سلوک، عاملی برای تحوّلات روحی و اتصال به حقایق برتر است. اين كاربردِ نمادين از مأكولات قدسي در بستر تشرّف‌هاي عرفاني، پیوندي است ميان سنت‌های روایی در عرفان و الگوهای رواییِ كهن در اساطیر.

ویلیام گلسر نظریه‌پرداز امریکایی با ارائه نظریه انتخاب، سهم مهمی‌در تغییر روان‌شناسی کنترل بیرونی به کنترل درونی با ‌تأکید برمسئولیت‌پذیری، واقعیت‌پذیری و انتخاب ایفا کرد. تئوری انتخاب می‌گوید تمام آنچه از ما سرمی‌زند رفتار است و تمام رفتارها انتخاب می‌شوند و همواره از سوی ژن‌ها و از درون برانگیخته می‌شویم تا پنج نیاز اساسی خود را برآورده کنیم: نیاز به عشق و احساس تعلق، قدرت و پیشرفت، آزادی، تفریح و بقا.در این نظریه همه ما دنیایی به نام دنیای مطلوب داریم. تصویر ذهنی خاصی از یک جهان آرمانی که دوست داریم در آن زندگی کنیم که هسته اصلی زندگی ما است. این پژوهش بر آن است تا به شیوه تحلیلی – توصیفی با تکیه بر تئوری انتخاب ویلیام گلسر، الگوی رفتاری دو شخصیت برجسته داستان، موسی و شبان را تدوین نماید. نتایج پژوهش حاکی از آن است که موسی و شبان هر یک راه‌های مختلفی برگزیده‌اند.موسی با توجه به قدرت پیامبری و اقتدار معنوی خود انتخاب شبان را انکار کرده و او را مورد مذمت قرار می‌دهد. خداوند موسی را سرزنش کرده و مسئولیتش را به او یادآوری می‌کند.انتخاب شبان مورد تأیید و عنایت الهی قرار می‌گیرد و در طرفۀ‌العینی از وادی شریعت به طریقت اوج می‌گیرد و به حقیقت می‌رسد.

اسطوره‌ها به‌عنوان یکی از بنیان‌های فرهنگی و معنایی تمدن‌های باستانی، در شکل‌گیری ساختارهای فکری، اجتماعی و روانی جوامع نقش کلیدی داشته‌اند؛ ازاین‌رو بررسی تطبیقی اسطوره‌ها و نمادهای کهن، ابعاد تازه‌ای از هویت، نقش‌های اجتماعی و نگرش‌های کیهانی را نمایان‌می‌کند. در اساطیر هندو-ایرانی، شخصیت‌های «جمشید» و «میترا» پیوندی نمادین و کارکردی با «خورشید» دارند که در دو بستر متفاوت متجلی شده‌اند. در این راستا، این پژوهش با رویکرد تحلیلی-تطبیقی و بهره‌گیری از نظریۀ تقدس و نمادپردازی میرچا الیاده و نظریۀ کهن‌الگوی کارل‌گوستاو یونگ، به بررسی و تحلیل این پیوندهای نمادین پرداخته‌است. یافته‌های پژوهش نشان‌می‌دهد که «خورشید»، فراتر از یک پدیدۀ طبیعی، به‌عنوان نمادی از بازگشت جاودانه و امنیت روانی، نظم کیهانی و معنویت، در ارتباط با این اساطیر ظاهر‌می‌شود. در این میان، «جمشید» تجلی اقتدار زمینی، قدرت سیاسی و تمایل انسان به نظم‌بخشی به جهان مادی و پیوند با نیروهای ایزدی و طبیعت است؛ در‌حالی‌که «میترا» با الگوی ناجی و معنوی، نماد عدالت الهی، نیاز انسان به رشد روحانی و رهایی از قیود دنیوی به‌شمار می‌رود. ازمنظر تحلیل روان‌شناختی یونگ، این تفاوت‌های بنیادین، منعکس‌کنندۀ تمایل عمیق انسان به امنیت، روشنایی و امید در برابر آشفتگی‌های درونی و بیرونی است و خورشید را به عنصری محوری در بازتعریف هویت‌های فرهنگی و آیینی تبدیل‌می‌کند.

شاهدبازی در اشعار شاعران ایران از دیرباز محل بحث بوده است و به عبارتی برداشت‎های متفاوت از عشق مرد به مرد باعث شده است تا گاهی ریشه‎یابی فکری و فلسفی آن نادیده گرفته شود. در این پژوهش به شیوه تحلیلی ـ تطبیقی، ارتباط میان دو مفهوم «شاهدبازی» در اشعار شاعران و «عشق مجازی» در رساله ضیافت افلاطون بررسی شده است. در ابتدا با استفاده از روش تحلیل مضمون و بررسی رساله ضیافت افلاطون، به ده مضمون اصلی در ارتباط با دو مضمون محوری یعنی «عشق زمینی» و «عشق آسمانی» دست یافته شد که با توجه به هدف پژوهش، به بررسی پنج مفهوم اصلی عشق آسمانی که عبارتند از: «فداکاری و ارزشمند بودن»، «مقصود، رشد دانش»، «زیباگرایی بدون هوس»، «پیر و جوان بودن عاشق و معشوق» و «مردانه بودن» پرداخته شد و سپس با ارتباط ‎دهی این مفاهیم به اشعار شاعرانی که در زمینه عشق مرد به مرد اشعاری سروده بودند، توانستیم مشابهت‌هایی پیدا کنیم و به این نتیجه دست یابیم مفاهیم برآمده از اشعار شاعران که در راستای عشق آسمانی با رویکرد عرفانی بودند، در راستای همان مفاهیم اصلی مستخرج از رساله ضیافت افلاطون است.

وجود پیر و استاد از موضوعات اساسی و مهم در عرفان و همۀ بنیادهای باطن‌گرایانۀ جهان است. رهرو طریقت، به جهت سلوک و طی طریق نیازمند وجود راهنما و پیری است تا به وی کمک کند و او را به سر منزل مقصود برساند. در ادیان مختلف معیارها و مشخصه‌های گوناگونی برای پیر ارائه شده و عنوان‌های مختلف به وی نسبت داده شده است. در مکتب اکنکار از پیر و استاد کامل با عنوان ماهانتا یاد می‌شود و مشخصه‌ها و ‌ویژگی‌هایی برای ماهانتا بیان شده است. در پژوهش حاضر به روش تحلیلی ـ توصیفی تلاش بر آن بوده است تا جایگاه ماهانتا و پیر بررسی و با مقایسه میان آن دو، وجوه شباهت‌ها و افتراقات میانشان‌ بررسی شود. پرسش اصلی پژوهش آن است که آیا شاخصه‌های ماهانتا با پیر در عرفان اسلامی همخوانی دارد؟ نتایج کلی حاکی از آن است که علی رغم شباهت‌هایی که در توصیف و وظایف و ابعاد وجودی پیر و ماهانتا وجود دارد، نظر به تفاوت مبنایی نگرش توحیدی میان این دو دیدگاه، تفاوت‌های بسیاری نیز به چشم می‌خورد؛ قابل ذکر است که ماهانتا در باور اومانیستی مکتب اکنکار وجودی ‌شرک‌آلود ومنافی با مبانی توحیدی دارد.

در اساطیر ایران و سرزمین‏های کهن مجاور آن یعنی هند و مصر به شخصیت‏هایی با پیکری نیم‏انسان ـ نیم‏حیوان برمی‏خوریم که ماهیت‌شان تأمل برانگیز است. در مقاله حاضر دو شخصیت هندی گنشا با سر فیل و بدن انسان، داکشا با سر بز و بدن انسان و الهه مصری ایزیس با سر گاو و بدن انسان معرفی و بررسی می‏شوند. سپس به شخصیت گوبدشاه با بالاتنه انسان و پایین تنه گاو که از جاودانان در اساطیر ایران است می‏پردازیم. چرایی و چگونگی ایجاد پیکر ترکیبی برای گنشا، داکشا و ایزیس در اساطیر به تفصیل شرح داده شده است اما با کمال تعجب علت و چگونگی به وجود آمدن گوبدشاه در اساطیر ایرانی مسکوت مانده یا به دست ما نرسیده است. از این رو پژوهش حاضر به روش تحلیلی ـ تطبیقی در نظر دارد چگونگی پیدایش گوبدشاه را بررسی کند. در چنین شرایطی توجه به فرایند به‏وجود آمدن پیکر انسان-حیوان برای گنشا، داکشا و ایزیس می‏تواند راه را به طریق قیاس برای کشف چگونگی پیدایش گوبدشاه هموار سازد. این بررسی قیاسی به ما نشان می‏دهد که گوبدشاه صورتی احیا شده از اغریرت است که پس از به دو نیم شدن اغریرت به دست برادرش افراسیاب به جرم آزاد کردن اسیران ایرانی، احتمالا به یاری ایزدان، بالاتنه او به پایین تنه یک گاو پیوند زده شده و نیز به مقام جاودانگی رسیده است.

عناصر اساطیری همچون پری، از دیرباز در باورهای عامیانه و هنرهای ‌سنّتی جوامع مختلف دارای جایگاه ارزشمندی است؛ در این میان در اساطیر مازندران و به صورت ویژه در سفالینه‌های آمل، نقش‌مایة پری به صورت نمادین به عنوان شاخص¬ترین بستر معنایی جلوه¬گر شده است. این پژوهش با تحلیل بصری و نمادینِ نقش پری در سفال آمل، و با رویکرد اسطوره¬ای در صدد دست¬یابی به لایه¬¬های پنهان عناصر بصری پری و این آثار است؛ مفاهیم اسطوره¬ای که نشأت گرفته از باورهای کهن مازندران است. نتایج پژوهش حاضر که به روش توصیفی ـ تحلیلی گرد آمده است، نشان می‌دهد که نقش‌مایة پری در سفال آمل، نه تنها یک عنصر تزئینی صرف، بلکه حامل لایه‌های عمیق نمادین و اسطوره‌ای است که بازتابندة بینش، باورها و جهان‌بینی مردمان کهن مازندران است. این نمادها در قالب تصویرهایی از پرندگان، اسب‌، کبوتر و ماهی‌ روایت‌گر پیوندی ژرف میان انسان و طبیعت، اسطوره و واقعیت هستند. بازشناسی این نقش‌مایه‌ها، افقی نو به روی پژوهش در زمینه‌ی نمادشناسی هنر ‌سنّتی ایرانی گشوده است و نشان می‌دهد که سفال آمل، همچون آینه‌ای تمام‌نما، تاریخ، فرهنگ و روان‌جمعی مردمانی را بازتاب می‌دهد که هنوز هم در لایه‌های پنهان هنرشان، اسطوره‌ها نفس می‌کشند.

زنان در شاهنامه با توجه به شخصیت‌شان دارای جنبه‌های مختلف تاریخی، حماسی و اسطوره‌ای هستند و بسته به توانایی‌های خود در موقعیت‌های مختلفی قرار می‌گیرند. هنر شخصیت‌پردازی فردوسی این بستر را فراهم می‌کند تا کنش‌های زنان با کاربست مبانی نظریه‌های شخصیتی نیز بررسی شود. از این‌رو پژوهش حاضر با استناد به منابع کتابخانه‌ای و روش توصیفی ـ تحلیلی، شخصیت‌های زنان شاهنامه را بر اساس آراء کهن‌الگویی بولن بررسی می‌کند. بولن با رویکردی کهن‌الگویی و نظرداشت اسطوره‌های یونانی، ابعاد جدیدی از شخصیت را بازنمایی کرده است. نتیجه پژوهش نشان‌دهندة این است که در کلیت شاهنامه شاهد نفوذ کهن‌الگوهای آفرودیت، آتنا، هرا، هستیا و آرتمیس در لایه‌های درونی و عینیت‌یافتۀ شخصیت زنان هستیم. تهمینه پیچیده‌ترین شخصیت زن در شاهنامه به شمار می‌آید؛ زیرا نمود کهن‌نمونه‌های آفرودیت، هستیا و هرا در او دیده می‌شود. سیندخت نیز، نماد خردمندی، چاره‌گری و عقل‌گرایی در سرودۀ فردوسی بوده و آتنایی است. همچنین، کنش‌های جریره بیان می‌دارد که او زنی خانواده‌گراست و هستیایی محسوب می‌‌شود. اقدامات گردآفرید و حضور دلیرانه‌اش در میدان نبرد و نیز، بی‌رحمی‌های سودابه در حقّ سیاوش، آن‌ها را زنانی به ترتیب با صفات مثبت و منفی ایزدبانوی آرتمیس جلوه‌ داده است. فردوسی در لایه‌های زیرین این شخصیت‌پردازی‌ها، گفتمان مردسالاری را به چالش می‌کشد و الگوپردازی زنانه را آغاز می‌کند.

صد میدان خواجه عبدالله انصاری از متون مهم عرفانی است که مراحل سلوک را ‌‌‌به صورت ساختاریافته برای سالکان مبتدی تدوین کرده است. این پژوهش، به روش تحلیلی ـ تطبیقی، سه میدان فقر، خوف و رجا را در این اثر بررسی و با التعرف لمذهب أهل التصوف، رساله قشیریه، و ‌‌‌کشف‌المحجوب مقایسه کرده است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که هرچند این مفاهیم در آثار بررسی شده، مشترک‌ هستند، اما تحت تأثیر رویکردهای عرفانی، زمینه‌های اجتماعی و اهداف نگارش آثار، تفاسیر متفاوتی یافته‌اند. خواجه عبدالله انصاری با نگاهی ساختارمند و سلوکی، این مفاهیم را طبقه‌بندی کرده است. قشیری‌‌‌‌ آن‌ها را در چارچوب اخلاق و شریعت، مستملی بخاری با رویکرد فلسفی و کلامی، و هجویری ‌‌‌به صورت ترکیبی از نظر و سلوک عملی بررسی کرده‌اند. این مطالعه نشان می‌دهد که مفاهیم عرفانی در تصوف تحول یافته‌اند و هر مؤلف، متناسب با شرایط فکری و اجتماعی زمانه خود، تفسیری متفاوت از‌‌‌‌ آن‌ها ارائه داده است.

باور‌ها و تفکرات یک تمدن، در اسطوره‌ها، کهن‌الگو‌ها و در پی آن، در ادیان آن کشور نمود داده ‌می‌شود‌ و به تدریج به هویت مردم آن کشور تبدیل ‌می‌شود‌. دین زرتشتی یکی از ادیان کهن ایرانی است که در تاریخ شکوفایی ایران نقش بسزایی داشته است. در این پژوهش ابتدا به دئنا (دین)، یکی از قوای تشکیل دهندۀ انسان از منظر دین زرتشتی پرداخته و در ادامه با دنیای معنوی ‌ارداویراف‌نامه و ‌کمدی الهی دانته آلیگیری ‌تطبیق و تحلیل می‌شود. تاکنون متون و کتب متفاوتی درمورد دئنا، در موقعیت¬‌های جغرافیایی متفاوت نوشته¬ شده است که نشان ‌می‌دهد این ایزدبانو در مکان¬‌های مختلف از اهمیت بالایی برخوردار ‌بوده است. از جمله این کتاب‌ها می‌توان به ‌ارداویراف‌نامه اشاره کرد که ‌کمدی الهی شباهت بسیاری به آن دارد. این پژوهش به روش تحلیلی ـ تطبیقی به تعریف دئنا ‌می‌پردازد و نقش این اسطوره را در ‌کمدی الهی و ‌ارداویراف‌نامه بررسی می‌کند و در پایان به این نتیجه می‌رسد که دانته، از ظهور ویرژیل تا لحظه خداحافظی بئاتریس و دانته، به شیوۀ تمثیلی از دئنا و چیستا استفاده کرده و ویژگی‌‌های دئنا را به بئاتریس و ویژگی‌‌های چیستا را به ویرژیل تعمیم داده است.