جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

یکی از مسائل مهم در الهیات ادیان مختلف، مسئلة شر است. ازجمله موضوعات حوزة مسئله شر، شیطان و نقش او در جهان است. در متون مقدس اسلام، مسیحیت و یهودیت، یعنی قرآن و عهدین، موضوع شیطان جایگاه خاصی دارد. هدف این مقاله بررسی نقش شیطان از دیدگاه قرآن کریم و عهدین است. این پژوهش با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و با رویکرد مقایسه‌ای انجام می‌شود. در قرآن کریم و عهدین، شیطان در نقش دشمنی با انسان و پیامبران و همچنین آزمایشگر و امتحان‌کنندة انسان معرفی می‌شود. در عهد قدیم دو نقش دیگر برای شیطان بیان می‌شود: تهمت‌زننده و کارگزار خداوند بودن. شیطان در عهد قدیم در اغلب موارد، شخصیتی شرورانه ندارد و کارگزار خداست. قرآن کریم نیز نقش‌های کافر، ولی و خدمتکاری را برای شیطان بیان می‌کند که در عهدین دیده نمی‌شود. شباهت‌ها با توجه به منشأ وحیانی مشترک این متون مقدس قابل تبیین است. تفاوت‌ها می‌تواند ناشی از تحریف عهد قدیم باشد.

آسیب‌های مختلف محیط زیستی موجب شده است تا اندیشوران ادیان مختلف به‌منظور جلوگیری از فاجعة جهانی محیط زیست، در آموزه‌های دینی به‌صورت عمیق‌تری تفکر و واکاوی کنند. در میان آموزه‌های ادیان توحیدی، گزاره‌های اخلاقی متعددی در مقام حفظ و حراست محیط زیست وجود دارد که در بین آنها، «طبیعت» به‌مثابة نماد و نشانه‌ای از خالق خود، آفرینشي هدفمند و بی‌عیب‌ونقص دارد که گویای رحمت پروردگار در مسخر و رام کردن هستی برای انسان است. این مطالعه با تمرکز بر قرآن و کتاب مزامیر عهد عتیق، در پی کشف و استخراج بن‌مایه‌های مشترک محیط زیست طبیعی است. یافته‌های این تحقیق، حاکی از آن است که بین قرآن کریم و مزامیر داود، از سه منظر هستی‌شناسی، رابطة طبیعت با خداوند، و رابطة انسان با طبیعت، بن‌مایه‌های مشترک فراوانی وجود دارد. صلاح یا فساد، دو راهی است که در مواجهه با طبیعت، فراروی بشر نهاده شده است تا با انتخاب اصلاحگری، زمین را به ارث برند یا به‌سبب فساد در زمین، به سرگذشت پیشینان این راه دچار شده، گرفتار عذاب و خشم طبیعت شوند. بر اساس نتایج به‌دست آمده، در برخی موارد، علاوه بر اشتراک در مضامین، در عبارت‌ها نیز میان قرآن و مزامیر همانندی وجود دارد.

تاريخ زندگي پيامبران الهي، در برخي موارد دچار تحريف شده و روايات نادرست و افسانه‌هايي وارد آن شده است. اين نوشتار با رويکرد مجموعه‌نگري درصدد است تا عصمت حضرت يوسف علیه السلام را از منظر روايات اماميه بررسي کند و با عرضة آن به قرآن و نيز مقايسة آن با عهد عتيق، عصمت آن حضرت را اثبات ‌کند. اين نوشتار از اين جنبه و جنبه‌هاي ديگر ـ که در پيشينه بحث آمده ـ بديع و تازه بوده و از نوشته‌هاي مشابه متمايز است. ازآنجایی‌که براهين عقلي مقدم بر نقل هستند و عصمت پيامبران نيز با براهين عقلي اثبات مي‌شود، آيات و روايات متشابه که پندار عدم عصمت حضرت يوسف علیه السلام را به‌وجود آورده‌اند، بازبيني شدند. چهار لغزش به يوسف علیه السلام نسبت داده شده است که به‌ترتيب مربوط به آيات 23، 24، 42، 70، 99 و 100 است. مورد اول قصد زناي محصنه، مورد دوم توسل به غيرخدا، مورد سوم دروغ، و مورد چهارم کوتاهي در احترام به پدر است؛ که با بررسي تطبيقي در اين نوشتار، تمام اين موارد رد مي‌شوند و ساحت حضرت يوسف علیه السلام از اين اتهامات پاک مي‌شود.

قرآن کریم تحقق وعدة واگذاری سرزمین مقدس به بنی‌اسرائیل را مشروط به طاعت و بندگی خداوند و صبر و استقامت می‌داند. به عبارت دیگر، این وعده مشروط به التزام بنی‌اسرائیل به پیمان‌ها و تعهداتشان و پیروی از فرمان‌های الهی است. بر اساس تاریخ و آیات قرآن، به‌دليل عدم تحقق این شرایط و عمل نکردن بنی‌اسرائیل به فرمان‌های الهی، این وعده (مالکیت و استخلاف)، جز دوره‌ای محدود (دورة حضرت داود و سلیمان علیه السلام) در دوره‌های بعد تحقق نیافت و این سرزمین بر آنان حرام شد. این تبیین قرآن کریم، در برابر گزارش تورات است که با وجود گزارش نافرمانی‌های متعدد بنی‌اسرائیل و خشم و غضب خداوند در مقاطع گوناگون، از نوع عملکرد آنان و پیمان‌شکنی‌های فراوان و عدم پایبندی به تعهداتشان، بازهم در نهایت بر مالکیت سرزمین مقدس برای بنی‌اسرائیل ظهور دارد.

آرتور جفری در استرالیا دیده به جهان گشود. در جوانی به کلیسای متدیست پیوست ودر دانشگاه ملبورن به تحصیل پرداخت، جایی که مدرک دانشگاهیش را دریافت کرد (مدرک لیسانس در سال 1918 و فوق لیسانس در سال 1920)، و یک مدرک در الهیات (لیسانس الهیات در 1926). در سال 1929 مدرک دکترای خود را ازدانشگاه ادینبورگ انگلستان دریافت نمود (با افتخارات ویژه).جفری به عنوان کشیشی وابسته به کلیسای متدیست زندگی خود را وقف تبلیغ کرده بود. یکی از همکاران دانشگاهی او نوشته است که دانش پژوهی او هدف مسیحی داشت، زیرا بر آن بود که با مطالعه موشکافانه و دقیق اسلام می توان محتوای ایمانی آن را دریافت و به عنوان یک مسیحی به پیروان آن دین خدمت کرد.بی گمان کتاب جفری(The Foreign Vocabulary of the Qur'an) با عنوان واژه های دخیل در قرآن مجید مهمترین اثر اوست. نگارنده، پایان نامه حاضر را به سه بخش کلی تقسیم کرده است در ابتدا خلاصه ای در احوال وآثار علمی آرتور جفری وشخصیت اجتماعی وی می آورد وسپس چند ملاحظه کوتاه در باره کتاب او به نام واژه های دخیل در قرآن مجید یادآور می شود و با سیری کوتاه در آیات مربوطه، به بررسی واژه های دخیل در قرآن از دیدگاه مفسران وعلمای علم لغت می پردازد وآنگاه محل نزاع را مشخص کرده و پدیده توارد لغات و اخذ وعاریه زبانی از زبان دیگر به عنوان مقدمه ای لازم برای پیگیری موضوع مطرح می کند. اقوال و دلائل عمده قائلین به وقوع الفاظ اعجمی در قرآن بخش دیگری از این پژوهش را به خود اختصاص داده است. در بخش پایانی، ابتدا به بررسی پیشگفتار 40 صفحه ای آرتور جفری که درکتاب خود آورده، می پردازیم وسپس تقسیم بندی واژه ها توسط آرتور جفری را در این فصل مورد نقد و بررسی قرار می دهیم، و در ادامه تعدادی از واژه هایی که مولف بدانها نپرداخته است را متذکر می شویم.و در انتها واژه هایی را که آرتور جفری معتقد است از منبع یهودی عبری گرفته شده است، را مورد نقد وبررسی قرار می دهیم.

«اصول و روش تربیتی پیامبران» موضوع اصلی این پژوهش است. این تحقیق، به دنبال بیان و تبیین معیارها و ملاک‌های تربیتی - اخلاقی است، که هریک از پیامبران در عصر خود با اُمّت خویش داشته‌اند تا توانسته رسالت هدایت خویش را به بهترین شکل به پایان برسانند. منابع اصلی این تحقیق، قرآن و روایات هستند؛ یعنی روش تربیتی پیامبران اولوالعزم و غیر اولوالعزمی مورد ارزیابی قرار گرفته که نام و سیره‌ی آن‌ها در قرآن ذکر شده است. اهمیت موضوع این تحقیق، آنجا خود را نشان می‌دهد که بدانیم: مسأله ی «تربیت» یکی از اساسی‌ترین نیازهای بشر در بُعد مادی و معنوی است؛ و زمینه‌های متعددی دارد؛ و تمایز انسان با حیوان و ربات، همین تربیت انسان است که او را اشرف مخلوقات قرار داده است. از این جهت، خداوند متعال برای تربیت انسان، پیامبرانی را مبعوث ساخته که صراط مستقیم را به او بنمایند، تا به درستکاری دنیوی و اخروی دست یابد؛ بنابراین هریک از پیامبران الهی به فرمان خدا، طبق سطح آگاهی مردم، شرایط جامعه و نیازهای روز قوم، روش تربیتی مخصوصی در پیش گرفته‌اند. البته همگی پیامبران، هم بر مردم ولایت ظاهری داشته‌اند و هم ولایت معنوی؛ و رسالت خود را بدون طلب هیچ‌گونه دستمزدی انجام داده‌اند؛ و تمامی آن‌ها یک هدف واحد را دنبال کرده‌اند و آن، دعوت مردم به یکتاپرستی، معاد و عمل صالح، و بازداشتن از مُنکرات و شرک و شیطان بوده است؛ اما روش‌های اختصاصی هر پیامبر، بنابر مقتضیات حال اُمّت خویش، شامل: امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر، الگودهی، موعظه و پند و اندرز، أنذار و بشارت، بُرهان و دلیل عقلی و فلسفی، تشبیه و تمثیل و قصه‌گویی بوده است. لکن، روش تربیتی خاتم‌النبیین (ص)، جامع و تکمیل‌کننده‌ی روش‌های تمام انبیای الهی بوده است. اگرچه که به تعبیر قرآن، بسیاری از مردم، در برابر رسالت پیامبران مقاومت کرده و هدایت نشده‌اند؛ و بنابر وعده‌ی الهی هلاک شده و فقط عده‌ی کمی هدایت گشته و به سعادت نائل شده‌اند؛ اما باتوجه به گستردگی بحث، زمینه برای پژوهشگران آینده همواره باز است.

پژوهش حاضر با روش تحلیلی و توصیفی و باهدف شناسایی و استخراج و تبیین نقش یقین در عبادات با استناد و تطبیق سازی با آیات قرآن کریم انجام شده است. یقین یکی از مهم‌ترین حالت‌های نفسانی است در صحت و درستی و قبول و کمال عقاید و عبادات و اعمال بندگان نقش و تأثیر مهمی دارد، در قرآن کریم درباره این مفهوم فراوان صحبت شده است و یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های رهبران الهی، صاحبان ایمان و پرهیزگاران بیان‌شده است. اهم نتایج این پژوهش عبارت‌اند از: یقین بالاترین ادراک درباره واقعیت و موجودات خارجی هست و طبق آیات قرآنی و روایات در حوزه دینی در عقاید و اخلاق و احکام لزوم وجود عنصر یقین مهم‌ترین امر می‌باشد، البته دارای مراتب و مراحلی است لذا درجه یقین برای همگان یکسان نیست و یقین در خصوص عبادات و بندگی گاهی از جهت ایجابی در صحت و قبول عبادات و اعمال از لحاظ گونه‌های اعتقادی و معرفتی، اخلاقی و رفتاری و فقهی نقش و تأثیر مهمی دارد زیرا زمینه و بستر ایجاد معرفت و شناخت معبود، اعتقاد به توحید، ایمان به خدا، اعتقاد به ولایت و رهبری، اعتقاد به معاد و زندگی اخروی، خشوع و خشیت، اخلاص، تقوی و پرهیزگاری، محافظت و استمرار عملی، تفهیم و باور به اذکار و افعال، ایجاد نیت و قصد قربت، حسن فعلی و فاعلی، طهارت و نظافت، توجه به آداب و شرایط عبادات و پرداخت حقوق دیگران می‌باشد که برای صحت و قبول عبادات و اعمال لازم و ضروری هستند؛ و همچنین یقین از جهت سلبی یعنی در صورت فقدان یقین اموری مانند کفر، شرک، ارتداد، نفاق، بندگی طاغوت و دوری از اطاعت معصوم، کراهت و عدم رضایت نسبت به خدا، استکبار و بزرگ‌بینی، دنیازدگی و شیطان‌پرستی، گناه و منکرات و مفاسد اخلاقی وجود می‌آیند که موجب فساد و بطلان عبادات و اعمال می‌گردد. یقین از جهات گوناگون اعتقادی و اخلاقی در رشد و تقویت عبادات نقش و تأثیر مهمی دارد.

خوف به معنای احساس ترس از خداوند، از جمله واژگان قرآنی، روایی و عرفانی است که در بسیاری از آیات قرآن کریم و روایات و کتب اسلامی به آن اشاره شده ‌است. خوف ترسی ممدوح نسبت به پروردگار است که در افراد مختلف درجات متفاوتی دارد و ظهور آن در افراد بسته به نوع ایمانشان متفاوت است. گاه منشأ ترس گناهان انسان و عواقب آنها است، گاه ناشی از اجرای عدل الهی و گاهی نیز ترس از مقام و مرتبه پرودگاری ناشی می‌شود. در هر صورت خائفین دارای ویژگی‌هایی هستند که قرآن کریم و روایات ائمه (ع) به معرفی این ویژگی‌ها پرداخته‌اند. این پژوهش با روش تحلیلی- توصیفی به بررسی و تبیین ویژگی‌های خائفین و پاداش آنها پرداخته‌‌است. از جمله این ویژگی‌ها می‌توان به دائم‌الذکر بودن، توحید محور بودن، باور به معاد، پرهیز از استکبار، توجه به امور دیگران، خردمندی و در شمار مؤمنین واقعی قرار‌گرفتن، اشاره‌کرد. اشاره به پاداش‌های دنیوی و اخروی خائفین هم از جمله مواردی است که در قرآن و روایات به آن پرداخته شده‌است. مهم‌ترین این پاداش‌ها عبارتند از: سکونت در زمین و برخورداری از امداد‌های ویژه الهی، قدرت تشخیص حق از باطل، استجابت دعا، حفظ آبرو و عدم رسوایی، عمل به طاعت الهی و رهایی از گمراهی، سکونت در بهشت، همراهی با خانواده در بهشت، بهره‌مندی از دو بهشت، بشارت سلامت و داشتن آنچه که اراده کنند، دستیابی به مقام فوز، تبدیل عمل حسن به احسن و اعطای روزی بی‌حساب، برخورداری از پاداش‌های ویژه در قیامت، بهره‌مندی از مغفرت و اجر کبیر‌ و مصونیت از خوف و حزن.