مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

---

---

‫يکي از مباحث ارزنده در فقه شيعه، بحث از سنديت سيره عقلا در اثبات حکم شرعي است، که رساله حاضر با روش کتابخانه‌اي، اين موضوع را با مراجعه به متون فقه و اصول فقه شيعه، مورد بررسي قرار داده است. سيره در اصطلاح، شيوه‌اي است که عموم عقلا از هر قوم و نژاد، و از هر دين و مذهبي، در همه زمان‌ها و مکان‌ها به‌صورت خودجوش رفتار خود را بر اساس آن سامان مي‌دهند. سيره عقلا از عناصري مانند عمل معين، تکرار عمل، فراگيري، عقلايي بودن، الزام‌آور بودن و نيک بودن عمل تشکيل مي‌شود؛ و از مبادي اوليه‌اي مانند فطرت، خرد، مصالح و نيازهاي اجتماعي، اميال و عواطف، اوامر پيامبران و قوانين دولت‌ها نشأت مي‌گيرد. سيره عقلا به اعتبارات مختلف قابل تقسيم است، و با پديده عرف، عادت و سيره متشرعه متفاوت است. سيره عقلا در متون فقهي شيعه به‌عنوان يکي از مدارک احکام شناخته شده، و تحقيق در آثار دوره‌هاي گوناگون فقه شيعه نشان مي‌دهد که بسياري از قواعد فقهي، و همچنين احکام فرعي فقهي، در پرتو تمسک به سيره عقلا به ظهور رسيده است. با وجود اين، آن‌چه به‌طور جدي نيازمند توجيه است، اساس و پايه‌اي است که سيره عقلا، حجيت و اعتبار خود را از آن مي‌گيرد؛ زيرا منبع تشريع در اسلام، وحي و اراده خداوند است، و مدارک و ادله احکام منحصر در کتاب، سنت، عقل و اجماع است. به‌همين دليل، درون جريان فقهي اصولي شيعه، سه ديدگاه حجيت ذاتي، عقلي و امضايي، پديد آمد؛ سيره عقلا در ديدگاه حجيت ذاتي، داراي منشأ فطري؛ در ديدگاه حجيت عقلي، داراي منشأ عقلي؛ و در ديدگاه حجيت امضايي، داراي مبادي گوناگون است که چه‌بسا با مذاق شارع ناسازگار باشد. طبق ديدگاه سوم، که ديدگاه حق است، تنها راه اعتماد به سيره عقلا در حوزه شريعت، امضاي شارع است، و استناد فقيهان به سيره عقلا در بسياري از قواعد و فروعات فقهي، و سپس تعليل اعتبار سيره عقلا در کلام آنان به امضاي شارع، مؤيد همين ادعاست.

چهارده رساله فارسی، به کوشش رضا استادی، تهران، چهل‎‎‎‎ستون مسجد‎‎‎‎جامع، ۱۴۰۳ق. این مجموعه شامل ۱۴ رساله است: پرسش‌نامه، آداب دعا، اخلاق و توحید، میزان‎‎‎‎القرائة، توحید و معاد، عیدیه، دلائل‎‎‎‎التوحید، بیان نافع، یادآور در توحید، تفسیر آیه قُلِ‎‎‎‎الروُح، سرمایه سعادت، کلمه طیبه، قول ثابت و هدیه احمدیه قبلاً به‎‎‎‎طور مستقل چاپ شده است.

یکى از مسائل بحث‏انگیز دنیاى امروز، فلسفه مجازات است. در فلسفه مجازات از چرایى نه چیستى آن سخن به میان مى‏آید که از آن به مبناى مجازات یا اهداف مجازات نیز مى‏توان تعبیر کرد. براى مجازاتها اهداف متعددى ذکر نموده‏اند، از انتقام که یکى از اهداف مجازاتها در جوامع غیر متمدن است گرفته تا بازدارندگى عمومى و عبرت‏آموزى دیگران و تحقق عدالت، مورد بحث جدى میان متخصصان حقوق کیفرى، جرمشناسان و فیلسوفان قرار دارد. نظام کیفرى در حقوق اسلام نیز از مقام و موقعیت ویژه‏اى برخوردار است و مواجه با بیشترین چالشهاست. پاره‏اى از کیفرهاى ملحوظ در این نظام مورد نقد واقع شده است. تردید نمى‏توان کرد که تاسیس یک نظام کیفرى کارآمد و عدالت‏گستر بدون توجه به سیاست کیفرى روشن که عدالت کیفرى را در بطن خود داشته باشد میسور نیست و قطعا ترسیم سیاست کیفرى بدون نگاه عمیق به اهداف مجازاتها موفقیت‏آمیز نخواهد بود. در این مقاله کوتاه کوشیده‏ایم اولا روشن سازیم در حقوق کیفرى اسلام به فلسفه و اهداف مجازاتها توجه شده و تعبیه پاره‏اى از نهادها در این راستا است و ثانیا مجازات على الاصول و دست کم در جرایمى که تعدى به حق الله محسوب مى‏شود مطلوبیت نفسى ندارد.

‫بر اساس ديدگاه مشهور ميان دانشمندان علم اصول، سيره عقلا و متشرعه به‌عنوان يک کشف قطعي از موافقت شارع و امضاي او حجت مي‌باشد. اصطلاح سيره عقلا در علم اصول عبارت است از روش عملي و مستمر توده عقلا، بما هم عقلا، در موضوعي از موضوعات. همچنين منظور از سيره متشرعه، عبارت است از سلوک عملي مسلمين و متشرعين به شريعت اسلام، در امري از امور. اصطلاح ديگري که در اين بحث توسط پژوهش حاضر مورد توجه قرار گرفته، مناط حجيت است که عبارت است از منجزيت و معذريت امري که اين منجز و معذّر بودن به دو گونه ذاتي و اعتباري مطرح مي‌شود. از ميان انواع سيره عقلا، آن قسمي که محل نزاع اصوليون مي‌باشد آن موردي است که در استدلال بر حکم کلي شرعي دخالت داشته باشد. بر اين اساس، دو مبناي مهم در اين زمينه وجود دارد؛ يکي مبناي طريقيت و کاشفيت از امضاي شارع، و ديگري مبناي استقلال در حجيت بدون احتياج به کشف و امضاي معصوم. ديدگاه مشهور نزد اصوليون، گرايش به مبناي اول بوده، و دليل حجيت در ديدگاه مشهور، منحصراً امضا و تقدير معصوم است. مشهور انديشمندان، براي کشف امضاي معصوم دو شرط معين کرده‌اند که عبارت است از اثبات معاصرت با عصر معصوم، و عدم ثبوت منع. در سيره متشرعه نيز تقرير و امضاي معصوم حجيت‌آور است، و براي سيره‌هاي مستحدثه و يا مشکوک المعاصرت حجيتي به اثبات نرسيده است؛ اگرچه اصوليون براي حجيت اين امور راه‌کارهايي را نقل کرده‌اند. در بحث تطبيقات و مصداق‌يابي در حوزه اصول نيز مواردي از ابواب، الفاظ، حجج و ادله، اصول عمليه، تعادل و تراجيح، اجتهاد و تقليد مطرح است. در بحث قواعد فقيهه پانزده قاعده آورده شده است که در آن‌ها به سيره عقلا و متشرعه استناد شده است. همچنين در حوزه احکام شرعيه نيز مواردي از ابواب معاملات و غير معاملات از متون فقهي مطرح مي‌باشد.