مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

وحدت ادیان، آرمانی بنیادین برای شکل‌گیری تمدنی جهانی است. این مفهوم، در قرآن کریم و به‌ویژه در آیهٔ 213 سورهٔ بقره «کَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً» موردتوجه مفسران قرار گرفته است. این آیه، پرسش‌هایی را دربارهٔ زمان و چگونگی تحقق این وحدت مطرح می‌کند که برخی از مفسران باتوجه‌به وجود فعل «کان» در آیه، تحقق آن را به دوره‌های خاصی از تاریخ بشر، مانند زمان آدم، نوح یا ابراهیمg و غیره نسبت داده‌اند. ازاین‌رو، باتوجه‌به اهمیت تمدنی و آرمانی وحدت ادیان، این پرسش اساسی مطرح می‌شود که آیا این آرمان الهی تاکنون تحقق یافته است؟ و در صورت تحقق، این امر در چه زمانی رخ داده است؟ نویسندگان این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی و با رویکرد کتابخانه‌ای، دیدگاه‌های مفسران در مورد زمان تحقق وحدت اعتقادی در ذیل آیهٔ 213 بقره را بررسی می‌کنند و در نهایت به این نتیجه می‌رسند که هیچ‌یک از دوران تاریخی محتمل، نمی‌تواند مصداق کامل تحقق امت واحده باشد، بلکه باتوجه‌به شواهد قرآنی و روایی، این آرمان الهی تنها در زمان ظهور امام مهدی (عج) و جامعهٔ تمدنی ایشان تحقق خواهد یافت.در این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی و با رویکرد کتابخانه‌ای، به بررسی دیدگاه‌های مفسران در مورد زمان تحقق وحدت اعتقادی در ذیل آیه 213 بقره پرداخته و در نهایت تبیین شده که هیچ‌کدام از دوران تاریخی محتمل، نمی‌تواند مصداق کامل تحقق امت واحده باشد؛ بلکه باتوجه‌به شواهد قرآنی و روایی، این آرمان الهی فقط در زمان ظهور امام مهدی (عج) و جامعه تمدنی ایشان تحقق خواهد یافت.

فضای گفتمانی حاکم بر آیات طلاق در قرآن، به‌ویژه مخاطب عبارت« فَلَا تَعْضُلُوهُنَّ » در آیه232 سوره بقره حاکی از نوع مخاطب‌شناسی است؛ عده‌ای از قرآن‌پژوهان و مفسران قرآن، مخاطب را همسرانِ زنانِ مطلقه، گروهی دیگر، اولیای زنانِ مطلقه و برخی از آنان خطاب را همگانی می‌دانند. نوشتار حاضر با روش توصیفی- تحلیلی با توجه به گفتمان آیه منظور، مخاطب را نه‌تنها همسرانِ زنانِ مطلقه، اولیای آنان و عموم جامعه می‌داند، بلکه ضمن ارائه تفسیری فرهنگی و اجتماعی؛ هدف اصلی گفتمان مذکور را زدودن فرهنگ و تفکر جاهلی نسبت به جایگاه زن و تبیین مراتب احیای کرامت و منزلت اجتماعی زنان در جامعه دانسته است. به‌عبارت دیگر خطاب در این گفتمان؛ امری هشداری و وجوبی نسبت به ایجاد شرایطی است در خصوص حق انتخاب و تعیین سرنوشت زنان در ارتباط با پیوند زوجین در زندگی مشترک؛ که این امر باید به وسیله همسران و اولیای زنان به‌طور خاص حاصل گردد و نیز از طرف حکمرانی فرهنگی و اجتماعی، قانون‌گذار باید با وضع قوانین، ضوابط و برنامه‌های راهبردی، آگاهی‌بخشی و تبیین ابعاد زندگی مشترک، زمینه ایجاد فضایی آکنده از آرامش روحی و فکری را برای زوجین، در جهت تحکیم بنیان خانواده و شکل‌گیری جامعه‌ای متعالی فراهم سازد.

«مهدویت در قرآن» اثر سید احمد علم الهدی از انتشارات به نشر منتشر شده است. کتاب حاضر با عنوان "مهدویت در قرآن" به بررسی آیات مهدوی در قرآن کریم می‌پردازد و سعی دارد تا با تحلیل و تفسیر این آیات، مفهوم مهدویت را در بستر آیات الهی روشن کند. هدف اصلی این اثر، تبیین ارتباط عمیق بین آموزه‌های مهدویت و معارف قرآن است. نویسنده در این کتاب، با استناد به آیات سوره‌های بقره تا مائده، به جستجوی نشانه‌ها و پیام‌های مرتبط با مهدویت پرداخته و تلاش کرده است تا خوانندگان را با ابعاد مختلف این موضوع آشنا کند. این کتاب به گونه‌ای طراحی شده است که برای عموم مردم، به ویژه عاشقان قرآن و عترت، قابل فهم و استفاده باشد. نویسنده با بهره‌گیری از منابع معتبر و تفاسیر اهل بیت، به تبیین مفاهیم عمیق و کلیدی پرداخته و سعی کرده است تا با زبانی ساده و شیوا، پیچیدگی‌های موجود در آیات را برای خوانندگان روشن کند. همچنین، این اثر می‌تواند به عنوان منبعی معتبر برای محققان و دانشجویان در حوزه علوم قرآن و معارف اسلامی مورد استفاده قرار گیرد. در این کتاب، علاوه بر تفسیر آیات، به تأثیرات مهدویت بر زندگی فردی و اجتماعی مؤمنان نیز اشاره شده است. امید به ظهور موعود و نقش آن در ایجاد عدالت و معنویت در جامعه، از جمله موضوعاتی است که به آن پرداخته شده است. نویسنده با تأکید بر اهمیت انتظار فرج، خوانندگان را به تفکر در مورد مسئولیت‌های خود در راستای تحقق این آرمان‌ها تشویق می‌کند. در نهایت، این اثر یک دعوت به تفکر عمیق‌تر درباره مهدویت و جایگاه آن در زندگی مسلمانان است. با مطالعه این کتاب، امید است که خوانندگان بتوانند درک بهتری از مفاهیم مهدوی پیدا کنند و با الهام از آموزه‌های آن، زندگی خود را در مسیر تحقق اهداف عالی انسانی قرار دهند.

آیه ۴۰ سوره بقره، به‌رغم ظاهر تاریخ‌مند خود، به کانون یکی از عمیق‌ترین واگرایی‌های هرمنوتیکی در جهان اسلام تبدیل شده است. این پژوهش با روش تحلیل محتوای کیفی و تطبیقی، به واکاوی مبانی معرفت‌شناختی این اختلاف در تأویل عهدی به ولایت نزد امامیه و تفسیر آن به پیمان نبوت نزد اهل سنت می‌پردازد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که این گسست، ریشه در تعارض دو منبع نهایی اقتدار برای فهم متن مقدس دارد. سنت امامیه، با اتکا به حجیت معرفت‌بخش روایت تأویلی، حدیث معصوم را منبعی حاکم و کاشف از بطن قرآن می‌داند که معنا را از سطح تاریخی به یک حقیقت بنیادین (ولایت) ارتقا می‌دهد. این رویکرد تأویل‌گرا، کارکردی درون‌گفتمانی در هویت‌سازی کلامی دارد. در مقابل، اهل سنت با پایبندی به اصالت سیاق و شواهد درون‌متنی، اقتدار نهایی را به خود متن قرآن سپرده و هر فهمی را به سازگاری با ظاهر و بافت تاریخی آن مشروط می‌سازد. این رویکرد متن‌محور، که به تفسیر عهد به نبوت می‌انجامد، کارکردی برون‌گفتمانی در اثبات حقانیت اسلام در برابر اهل کتاب ایفا می‌کند. در نهایت، این مقاله نتیجه می‌گیرد که اختلاف موجود، بیش از آنکه نزاعی بر سر معنای یک واژه باشد، جدالی بنیادین بر سر روش و مرجعیت در تفسیر است که بازتاب‌دهنده دو نظام هرمنوتیکی متمایز در تاریخ اندیشه اسلامی است

پژوهش حاضر که با هدف تعمیق و گسترش سطح دلالی-مفهومی"کفر" و تبیین توصیف کافران در گفتمان قرآن کریم، به‌شیوه توصیفی-تحلیلی و به روش کیفیِ مبتنی بر روش‌شناسی هلیدی انجام شده در پی آن بوده تا مفهوم کفر را در آیات سوره بقره با توجه به محوریت موضوعی آن، بر محک نظریه انسجام هالیدی مورد واکاوی و تحلیل قرار دهد. براساس این دیدگاه مؤلّفه‌های گوناگونی عامل هم‌پیوندی و انسجام متن می‌شوند. در این‌ میان پیوند جانشینی یکی از عوامل موثر در انسجام‌بخشی به دلالت‌های درونی و بیرونی متن است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که پیوندهای جانشینی از نوع جمله‌ای و فعلی به ترتیب بیشترین و کمترین نقش را در خلق و گسترش انسجام معنایی هم‌راستا با هدف محوری سوره بقره، که تبیین جریان هدایت الهی و پرهیز از بدعت‌گذاری و عدم برخورد گزینشی در مواجهه با دعوت انبیاء الهی و کتاب‌های آسمانی است، در آیات مورد نظر برعهده داشته و در نتیجه سطح دلالی این آیات را در باب مفهوم‌شناسی کفر در سوره بقره افزایش داده است؛ ضمن آنکه توانسته تا دلالت پیوسته، منسجم و قاطعی از گفتمان خداوند در باب کفر و رویکرد تقابلی اهل کفر در مواجهه با جریان هدایت الهی را به‌نمایش بگذارد.

مسئله معاد، یکی از پایه‌های بنیادین جهان بینی اسلامی است. در مورد اقسام معاد و کیفیت آن، تفاسیر و نظریه‌های مختلفی وجود دارد. تفکیک‌گرایان ادعا می‌کند که آیات و روایات زیادی وجود دارد که هم «نص» و هم «ظاهر» است در این که معاد قرآنی بر معاد جسم عنصری دلالت می‌کند و مخالفین را به «تأویل گرایی بی‌ضابطه»، «عدم فهم ظواهر قرآن»، و «مخالف با نص قرآن» و سرانجام به «تکفیر» و «تفسیق» متهم می‌کنند. به دلیل حجم زیاد روایات و آیات مورد استناد، در این مقاله صرفاً به آیه 259 سوره بقره که به ماجرای عزیر یا ارمیای نبی (علیهما السلام) اشاره دارد، پرداخته‌ایم. پژوهش حاضر که به روش توصیفی-تحلیلی و با رویکرد انتقادی نگاشته شده است، می‌کوشد نشان بدهد که برداشت مذکور حاصل تحمیل پیش فرض‌های ذهنی تفکیک گرایان بر معنای آیه است. پرسش در این آیه و آیات بعد، از «کیفیت زنده شدن مردگان» و اینکه «قابل» چگونه زنده می‌شود نیست، بلکه پرسش این است که «فاعل» چگونه مردگان را «زنده می‌کند» و «کیفیت» این زنده کردن چگونه است. ادعای نویسنده آن است که آیه مذکور نه تنها ربطی به معاد (چه عنصری و چه مثالی) ندارد بلکه دالّ مرکزی آن در مورد حقیقت زمان و نسبت زمان به عوالم مختلف است و بیانگر این نکته است که درک محدود انسان از زمان به این خاطر است که همواره خود را در زمان یافته است، و این درک، با حقیقت زمان در نفس الأمر متفاوت است. در نهایت این برداشت حاصل شده است که استشهاد به ظاهر آیه، نه معاد عنصری مورد ادعای آنان را اثبات می‌کند، و نه معاد مثالی ملاصدرا را رد می‌نماید.

پژوهش پیشِ‌رو بر آن است تا با استفاده از روش تحلیل محتوای داده‌بنیاد، مضامین اخلاقی سوره بقره را استخراج و به گونه‌ای نظام‌مند، مورد تحلیل قرار دهد. در فرایند کدگذاری، مجموعه آموزه‌های اخلاقی سوره بقره، ابتدا در سه کلان‌شاخه «اخلاق بندگی»، «اخلاق فردی» و «اخلاق اجتماعی» دسته‌بندی شده و سپس هر کدام از آنها به بخش‌ها و زیرشاخه‌های مناسب خود، تقسیم شدند. بر پایه کدها و داده‌های سوره بقره، در ساحت اخلاق بندگی، دو عنصر ایمان و تقوا، مهم‌ترین جایگاه را دارا هستند. در ساحت اخلاق فردی نیز خودآگاهی اخلاقی، پربسامدترین کدی است که در سایه آن می‌توان سایر نمایه‌ها را تحلیل کرد. بخش اخلاق معاشرت را نیز می‌توان با دو ملاک «دوستی و دشمنی» و همچنین «عدالت و ظلم» تحلیل نمود. سوره بقره در بخش‌های اخلاق خانواده، اخلاق معاشرت، و اخلاق اقتصادی نیز برخی از مهم‌ترین آموزه‌های اخلاقی را دارا است. در این پژوهش، به اقتضای روش خاصی که در پیش گرفت، علی‌القاعده، هیچ آموزه و هیچ کد اخلاقی در سوره بقره، مغفول نمانده است. این نکته، ضمن آن که جنبه نوآوریِ این پژوهش را رقم می‌زند، ما را در رسیدن به تحلیل‌های مستند به متن قرآن یاری می‌کند. این پژوهش اگر ادامه یافته و به همه سور قرآن کریم گسترش یابد می‌تواند الگویی جامع و شامل از نظام اخلاق قرآنی، ارائه دهد. نگاه همه‌جانبه و شمول‌گرا و مبتنی بر نکات و جزئیات آموزه‌های قرآن کریم، آنگونه که هست، بدون سوگیری‌های خارج از منطوق قرآن، ارمغان چنین تحقیق جامعی خواهد بود.

بیان یک موضوع در چند محل، ممکن است در ذهن خواننده چنین تجسم شود که این امر به معنای عدم توانایی گوینده در بیان آن مفهوم با الفاظ متفاوت و ضعف او در ارائه معانی است؛ ازین رو مساله تکرار در قرآن مورد توجه مفسران ساختارنگر قرار گرفته و سعیشان بر این بوده تا به حکمت­های تکرار بپردازند و در عین حال در مواضعی که تکرار رخ داده آن را به وسیله سیاق برای مخاطبان تبیین نمایند. پژوهش حاضر، با روش توصیفی- تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه ای صورت گرفته است که در باب علل تکرار می­توان به مناسبت با غرض سوره، اثبات اعجاز بلاغی قرآن، تثبیت و تاکید و فهماندن معنا، اقتضای سیاق، کارکرد هنری و موارد دیگر اشاره نمود؛ همچنین در میان مصادیقی که ذیل عنوان تکرار قرار می­گیرند، مساله کشتار انبیاء در آیات 61 و 91 سوره بقره است؛ با این تفاوت که قتل انبیاء در آیه 61، به اسلاف یهودیان عصر نزول نسبت داده شده اما تکرار این موضوع در آیه 91، با آمدن فعل مضارع، شائبه مرتکب شدن این قتل، توسط یهودیان عصر نزول را شکل داده که با بررسی سیاق مشخص شد که فعل «تَقْتُلُونَ»، به معنای مضارع به کار رفته است.

این مقاله به تحلیل رویکرد خاص تاج الدین محمّد شهرستانی در تفسیر سورۀ بقره می‌پردازد، مبتنی بر اثر تفسیری او، مفاتیح الاسرار ومصابیح الابرار. پژوهش حاضر به بررسی تعامل انتقادی شهرستانی با الهیات کلامی، خاصه براهین آن بر اعجاز قرآن، می‌پردازد و استدلال می‌کند این برهان‌ها به دلیل ناممکن بودن، مانند لزوم معجزه‌ای که آشکارا فراتر از توانایی بشر در تمام اعصار باشد، ناقصند. در عوض، عبارت شهادت را معجزۀ‌ نهایی و انکارناپذیر می داند که مادامی که حقیقت آن به فهم انسان عرضه شود، مناقشه ناپذیر می‌گردد. این مقاله به تحلیل آموزۀ‌ شهرستانی در باب ازلیت قرآن می‌پردازد و آن را با مواضع اشعری و معتزلی مقایسه می‌کند. شهرستانی از اشاعره به دلیل فاصله‌گذاری میان کلام ازلی الهی و قرآن مُنزل، انتقاد می‌کند. دیدگاه خود او، متأثر از اندیشۀ اسماعیلی، بر هویت قوی‌تر میان امر پیشاازلی و تجلی آن در قالب قرآن تأکید دارد، باوجود اذعان به روند تاریخی تدوین آن. همچنین، این مطالعه مفهوم حروف متعالی با تأثیرپذیری از اسماعیلیه و اهمیت کیهان‌شناختی آنها را بر می‌رسد و عالم امر را زبان زیربنای آفرینش می گیرد. نهایتاً، به بررسی فرشته‌شناسی شهرستانی به‌عنوان واسط میان عالم امر و خلق می‌پردازد و بر تلفیق حکمت نبوی و فلسفی تأکید می‌کند. نتیجه آنکه نظام تأویلی شهرستانی عمیقاً تحت‌تأثیر آموزه‌های اسماعیلی شکل گرفته و باهدف دستیابی به جامع الحکمتین - ادغام حکمت نبوی و فلسفی - رویکردی بدیل برای رویکردهای کلام سنتی عرضه می کند.