مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

عصمت انبیاء الهی از جمله مهم­ترین و کلان­ترین مباحث کلامی است که متکلمان فریقین نسبت به ماهیت، منشأ، مبانی، ادله و گستره آن نظریات مختلفی مطرح نموده­اند. از این میان، مبحث گستره عصمت انبیاء از منظر قرآن کریم، بحثی بنیادین و دراز دامن بوده که به تعدد مکاتب کلامی، آراء و انظار مختلفی بیان شده است. در این میان متکلمان امامیه قلمرو عصمت را حداکثری دانسته و سایر مکاتب مراتب مختلفی را برای آن ذکر نموده­اند. از معدود متکلمان اهل سنت ابومنصور ماتریدی است که هم­کلام و هم­رأی با شیعه امامیه بوده و گستره عصمت را از تلقی، حفظ، ابلاغ وحی، دوری از معاصی و جلب طاعات فراتر دانسته و آن را در حوزه نسیان و خطا نیز ساری و جاری می­داند. اگرچه طرفداران مکتب ماتریدیه نگاه او را ذکر نکرده و رأی دیگری را برگزیدند، اما این دیدگاه از درون استنباط‌های تفسیری او قابل مشاهده است. این پژوهش با روش توصیفی، تحلیلی و با بهره‌گیری از منابع کتابخانه­ای، آرای ابومنصور ماتریدی پیرامون آیات موهم تنافی عصمت انبیاء در قرآن کریم را به صورت کامل استقصاء نموده و توجیه ماتریدی در زمینه رفع این تناقض را گردآورده و ضمن بررسی آن، دیدگاه قلمرو حداکثری عصمت انبیاء الهی از دیدگاه ماتریدی را اثبات می­نماید.

یکی از مبانی مهم اعتقادی مشترک مسلمانان عصمت پیامبر` است که در خصوص چگونگی و محدوه زمانی آن نظرات مختلفی مطرح شده است. ملاصدرا در تبیین عصمت، نگاه جامعی دارد که به رغم اختلافات ظاهری در بیانات گوناگون وی می­توان همه عبارات وی را به اثربخشی معرفت در ماهیت عصمت ارجاع داد. وی، «وحی» و «عصمت» را هم‌پیوند دانسته که در فرایند تبیین و اثربخشی معرفت امکان‌پذیر است. پدیده وحی بالاترین مرتبه کشف معنوی است و این مرتبه پیامبر` را از هرگونه خطا مصون می‌سازد. وی همچنین زمینه عصمت نبی در دریافت و ابلاغ وحی را با تبیین ویژگی‌های وجودی انسان کامل پاسخ می‌دهد. بر این اساس، فرشتگان الهی به لحاظ مرتبه وجودی پایین‌تر از انسان کامل قرار دارند. درباره محدوده زمانی عصمت، معتقد به عصمت انبیا قبل و بعد از نبوت است، اگرچه این امکان وجود دارد که نفس نبی در کودکی به درجه نبوت نرسیده باشد اما «روح القدس» که به مرتبه‌ای از نفس نبی تعلق دارد، در دوران کودکی نیز وی را از انجام گناه باز می‌دارد. این جستار به تحلیل اثربخشی معرفت در پیوند وحی و عصمت در نگاه ملاصدرا پرداخته است.

یکی از مباحثی که افکار متکلّمین مسلمان را تقریباً از همان آغاز تاریخ کلام اسلامی به خود مشغول داشته، مسأله‌ی عصمت پیامبران، می‌باشد. دیدگاه متکلمین در باره‌ی عصمت پیامبران، در دیدگاه ایشان در تفسیر قرآن کریم و دفاع از تنزیه پیامبران در آیات مؤثر است.در بین فرق مختلف مسلمین، متکلمین شیعه سخت گیرترین بوده و معتقد بوده‌اند که پیامبران از تمامی مراتب عصمت چه قبل از بعثت و چه پس از آن برخوردار بوده‌اند. مسئله‌ی این پژوهش است، این است که:آیا ادله‌ی متکمین شیعه، ادعای جمهور ایشان مبنی بر عصمت تمامی پیامبران از تمامی مراتب عصمت قبل و بعد از بعثت را اثبات می‌کند؟ و اگر پاسخ منفی است، چه راه حلی برای این مطلب وجود دارد؟در این پژوهش، ضمن آن‌که مشخص شد که مفهوم عصمت فراتر از گناه ‌نکردن است، برخی از مهمترین دلایل شیعه و میزان دلالت هر یک بر اثبات مراتب عصمت مورد بررسی قرار گرفت. این بررسی نشان می‌دهد که این دلایل نمی‌توانند عصمت از تمام مراتب و هرگونه خطا قبل و بعد از بعثت را مورد اثبات قرار دهند.در ادامه، ضمن تفکیک سرچشمه‌های توحید عملی قبل و بعد از بعثت، به عنوان راهی دیگر، تأثیر دریافت وحی در ایجاد عصمت بعد از عصمت مورد بررسی قرار گرفت، امری که مورد توجه متکلمین نبوده است. با این بیان، می‌توان درک بهتری از آیات مربوط به عصمت پیامبران ، عصمت معصومین و پاکی اولیای خاص الهی پیدا کرد.

آموزۀ «عصمت» هيچ‌گاه تازگي خود را از دست نداده است. در اين ميان، يکي از حوزه‌هاي مسئله عصمت، حوزۀ «عصمت از گناه» است. درباره حقيقت «عصمت از گناه» ديدگاه‌هاي متنوعي ارائه شده است. اگرچه غالب متکلمان شيعه بر موهبتي ‌‌بودن مقوله عصمت پيامبران و امامان تأکيد کرده‌اند، اما به چگونگي هبۀ اين موهبت از سوي خداوند کمتر توجه شده است. آيا خداوند متعال يک‌بار اين موهبت را به پيامبر و امام مي‌دهد و او خود از اين موهبت بهره برده، خود را از گناه مصون مي‌دارد؟ يا آنکه خداوند متعال دمادم اين موهبت را ارزاني مي‌دارد؟ اين نوشتار در پي بررسي چگونگي هبۀ عصمت از سوي خداوند بر مبناي آيات و روايات است. آيات و روايات مرتبط با اين موضوع نشان می‌دهد خداوند متعال همواره پيامبران و امامان را زير چتر حمايت خويش نگه ‌داشته و چنين نيست که يک‌بار عصمت را به ايشان هبه کند و آنها از آن پس بتوانند خودشان از گناه بپرهيزند.

در قرآن کریم آیاتی وجود دارد که خداوند به نوعی ذم‌نما و عتاب‌گونه پیامبر اکرم(ص) و سایر پیامبران را مورد خطاب قرار داده یا در مورد ایشان سخن گفته است. تنافی و تناقض ظاهری این آیات با مقوله عصمت اقتضا می‌کند که مترجم در برگردان این دسته از آیات، دقت و قواعد خاصی را مطمح نظر قرار دهد. چرا که ترجمه این آیات از زبان مبدا به زبان مقصد و انتقال صحیح محتوای آن‌ها، افزون بر نگاه‌داشت ساختارهای دستوری و بلاغی و همسانی تاثیر متن مبدا و مقصد، احاطه و اشراف ویژه به مبانی کلامی صحیح و نیز بازتاب این مبانی در زبان مقصد را از سوی مترجم می‌طلبد تا تلقی عدم عصمت پیامبران را در ذهن خواننده ایجاد ننماید. بر اساس بررسی انجام شده در این پژوهش، آیات متناقض‌نما با عصمت پیامبراکرم(ص) شامل 103 عبارت و در قالب خطاب‌های انشائی امری، سوالی و نهی و گزارش‌های اخباری حملی و شرطی و در سه جنبه‌ی تلقی و ابلاغی وحی، رفتار دینی و اعتقادات دینی در پیش و پس از بعثت و در 44 سوره پراکنده می‌باشد که در این جستار به بررسی هر 3 آیه‌ی مغایرنما با عصمت پیامبر(ص) در پیش از بعثت و 8 آیه از ابعاد سه گانه عصمت در پس از بعثت آن حضرت پرداخته شد. همچنین آیات به ظاهر متنافی با عصمت سایر انبیا، مجموع 53 آیه پراکنده در 16 سوره احصاء گردید که همگی گزارش‌های اخباری حملی و در دو جنبه رفتار دینی و اعتقادات دینی در قبل و بعد بعثت ایشان می‌باشد که از میان آن ها، 10 آیه مورد بررسی و تحلیل قرار گرفت. همچنین پژوهش حاضر تلاش نموده، با استفاده از روش گردآوری کتابخانه‌ای و روش پردازش توصیفی - تحلیلی آمیخته با نقد و با بهره‌گیری از مهم ترین منابع لغوی، صرفی، نحوی، بلاغی، کلامی و تفسیری و انتخاب تعدادی ازمشهورترین ترجمه‌های تحت‌اللفظی، وفادار و تفسیری، به واکاوی تفسیری و نقد ترجمه آیات منتخب مورد بحث بپردازد و علاوه بر تبیین مستدل برتری‌ها و کاستی‌های مترجمان مذکور، سعی نموده است روش مناسب و قواعد ضروری ترجمه این دسته از آیات را در پیش روی مترجمان و مخاطبان ترجمه قرآن کریم قرار دهد و به این نتیجه دست یافته است که در آیاتی که دربردارنده بحثی از ابحاث کلامی است ساختار بسندگی صرف و روش ترجمه تحت‌الفظی محض، ترجمه را از غایت آن دور کرده و در مقابل، روش ترجمه‌ تفسیری - مزجی ، روشی نسبتا مناسبی در ترجمه این دسته از آیات است و در تبیین واژه‌های آیه و برآوردن اهداف ترجمه موفق‌تر می‌نماید. از تعداد 47 ترجمه معاصر منثور بررسی شده در این رساله، ترجمه آقایان بلاغی و فیض‌الاسلام در میان ترجمه‌های تفسیری و آزاد به دلیل انطباق ترجمه با مقوله‌ی عصمت، معادل‌گزینی صحیح، عدم ساختار بسندگی، صحت و اتقان برداشت‌های تفسیری، توجه به سیاق، رعایت نکات بلاغی و ادبی، عدم آمیختگی تفسیری، جداسازی شرح و متن به میزان 38.09% در انتقال مناسب و صحیح آیات منتخب در این رساله موفق‌تر بوده‌اند و ترجمه آقای عاملی و خانم امین به عنوان نمایندگان ترجمه امین و معنایی با توجه به ملاک‌های یاد شده به میزان 14.28% در ارزیابی‌ها در حد متوسط شمرده شدند و ترجمه آقایان پاینده، مصباح‌زاده؛ معزی و شعرانی به عنوان نمایندگان ترجمه تحت‌اللفظی به دلیل فقدان معیارهای یاد شده ضعیف ارزیابی شده‌اند.

عصمت انبیاء از مبانی مشترک میان مسلمانان است اما در مورد گستره آن اختلاف نظرهایی وجود دارد و از دیرباز تا کنون محلی برای بیان آراء مفسران و متکلمان با رویکردهای گوناگون بوده است و آراء تفسیری گوناگونی را به خود اختصاص داده است. به طوری که در برخی از آیات، تعدادی از مفسران اعتقاد به خطای نبی الهی دارند، برخی دیگر به ترک اولی رای می‌دهند و مفسران دیگر نیز معتقدند پیامبر الهی با توجه به مقام عصمت، از هر خطایی مصون است. در سوره یوسف نیز آیاتی دیده می‌شود که محل سؤال و شبهه قرار گرفته است، شبهاتی در زمینه مسائل اعتقادی، رفتاری و گفتاری به انبیای الهی حضرت یعقوب و حضرت یوسف نسبت داده شده است و موهم عدم عصمت ایشان می‌باشد. بررسی‌ها نشان می‌دهد نظرات مفسران گاهی با یکدیگر بسیار متفاوت است و دیدگاهی جامع وجود ندارد و هم‌چنین به دلیل پرداخته نشدن به تمامی شبهات موجود در سوره یوسف، این موضوع به مسئله‌ای پژوهش محور تبدیل شده است و پژوهش پیش رو با روش توصیفی-تحلیلی ابتدا آراء تفسیری را مورد ارزیابی قرار داده است و پس از بررسی دیدگاه‌های مطرح شده و نقد نظرات، دیدگاه برگزیده را در خصوص شبهه مورد نظر بیان کرده است. بررسی‌ها مشخص می‌کند که بخشی از شبهات، به دلیل کج فهمی و عدم درک درست از آیه و هم‌چنین توجه به روایات ضعیف و اسرائیلیات ایجاد شده است و نتیجه‌ای که از بررسی تمامی شبهات به دست آمده است حاکی از عصمت انبیاء و عدم ارتکاب گناه حضرت یعقوب و حضرت یوسف می‌باشد.