جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

رفتار حاکمان صدر اسلام با اهل ذمه به عنوان یک اقلیت دینی در جامعه اسلامی از جنبه­های مختلفی شایستة بررسی است. امیرالمؤمنین علی7هم در ایام حکومت خود نظام رفتاری ویژه­ای داشت که زمینه­ساز روابط مسالمت­آمیز پیروان ادیان مختلف و گرایش مسیحیان به اسلام شد. نظام رفتاری امیرالمؤمنین علی7 با مسیحیان عصر حکومت خود را در چهار حیطة اجتماعی، اعقتادی، سیاسی و اقتصادی می­توان بررسی کرد. نوشتار حاضر می­کوشد ضمن ارائه گزارشی از این چهار حیطه و مؤلفه­های فرعی آن، نشان دهد که برخورداری از حقوق سیاسی، اجتماعی و اقتصادی، عقیدتیِ مسلمانان و غیر مسلمانان جامعه جزو نخستین اولویت­های امیرالمؤمنین علی7 در دوران حکومت ایشان بوده است

مرجعيت علمي که تبيين و تفسير آيات مبهم و متشابه قرآن کريم و بيان معارف و احکامي است که به‌روشني و آشکارا در مصحف شريف نيامده است (تا از هرگونه برداشت نادرست و نزاع علمي در ميان مسلمانان پيشگيري کند)، يکي از شئون و وظايف رسول خدا صلي الله عليه و آله وسلم است که پس از ايشان، به اهل‌بيت عليها السلام واگذار شده است و همه مسلمانان در اين مسئله هم‌داستان‌اند؛ برخلاف حاکميت سياسي که شيعه و سني در آن اختلاف دارند. ما در نوشتار پيش‌ِرو برآنيم که اين مسئله را با توجه به احاديث و سخنان محدثان سه قرن نخست اسلامي، أعم از صحابه، تابعان و شاگردان تابعان، با توجه به اهميت ديدگاه آنها در ميان مسلمانان، به‌ويژه اهل‌سنت، اثبات کنيم. بااين‌حال، نقل حديث از امامان معصوم عليها السلام و شاگردي در مکتب آنها و تمسک به سيره آن بزرگواران در استنباط احکام ديني، خود گواه و دليل ديگري در پذيرش مرجعيت علمي آنها است که در اين نوشتار بدان هم خواهيم پرداخت. هرچند بيشتر سخنان صحابه درباره برتري و جايگاه علمي امام علي عليه السلام است ولي بيان احاديثي همچون حديث ثقلين و تصريح برخي از تابعان به مقام علمي و مرجعيت امامان ديگر، بر جايگاه علمي آن بزرگواران در نزد آنها دلالت دارد. افزون‌براين، کوشيده‌ايم تا از منابع غيراماميه در سه قرن نخست اسلامي، روايت‌ها و آثار منقول در زمينه مرجعيت علمي اهل‌بيت عليها السلام آورده شود که نتيجه آن، پذيرش موضوع از سوي صحابه و محدثان غيراماميه‌اي است که ديدگاه آنها از سوي اهل‌سنت پذيرفته شده است.

یکى از اهداف هر حکومت، تأمین امنیت شهروندان است. نگاه به امنیت ملّى از دیدگاه معصومان به ویژه آنها که حاکمیّت جامعه را در دست داشته‌اند همانند امیرالمؤمنین على 7 بسیار مهم و راه‌گشا خواهد بود. امنیت یکى از مهم‌ترین دغدغه‌هاى امام على 7 بوده است و در این راستا اقدامات امنیتى، نظامى و سیاسى مهمى را انجام داده‌اند. در این نوشتار اشاره‌اى به برخى از این اقدامات شده است.

«موسوعه امام على علیه‏السلام» تلاشى است بدیع براى دست یابى آسان پژوهشگر سیره، اندیشه و سوانح حیات امام على علیه‏السلام به مآخذ مورد نیاز. یکى از مشکلاتى که همواره پیش روى محققان اندیشه و سیره امام على وجود داشته، پراکندگى اخبار و نصوص مربوط به زندگى امام در کتب متعدد شیعه و سنى و با گرایش‏هاى مختلف تاریخى، اخلاقى، سیره نویسى، سیاسى و ادبى بوده است، به ویژه این مسأله در مورد احادیث و اخبار منقول از خود آن حضرت مصداق بیشترى دارد. از سوى دیگر، عدم تقسیم بندى موضوعى این نصوص و اخبار، دست یابى به کلام امام یا خبر خاصى را درباره ایشان مشکل مى ‏سازد و بعضا ممتنع ؛ به طور مثال نهج ‏البلاغه به عنوان مهم‏ترین اثر در زمینه شناخت اندیشه و کلام امام على، با هدف گرد آورى متون ادبى تألیف شده است؛ از این رو فقط بعضى از خطبه‏ها، نامه‏ ها و کلمات آن حضرت کنار هم چیده شده بدون این که این خطبه‏ ها یا نامه‏ ها ربط منطقى با هم داشته باشند.

بحث نقش معاد باوری بر تعالی نفس از مهم‌ترین دغدغه‌های جوامع اسلامی است که امیر مومنان به شیوه‌های مختلف از آن سخن به میان آورده اند. انسان نسبت به بقیه موجودات ذاتا توانایی این را دارد که نفس خود را از بدی‌ها باز دارد و به نیکی‌ها گرایش دهد و در مسیر رشد و تعالی قدم گذارد. اعتقادات انسان یکی از اثرگذارترین مواردی است که انسان را به سوی اهدافش پیش می برد از میان عقاید انسانی ، اعتقاد به معاد نقش مهم و سازنده ای در تعالی نفس داشته است . فردی که معاد باور است از پلیدی و زشتی گناه فاصله می گیرد و به سوی افعال نیک و فضایل اخلاقی گرایش پیدا می کند . از منظر امام علی (ع) شاخصههای نفس متعالی شامل: تواضع و فروتنی، دارا بودن باطنی پاک و نیتی خالص، اخلاقی نیکو، خیرخواه بودن و همچین صفاتی از قبیل کم گویی، آزار نرساندن به دیگران، دل نبستن به دنیا، اهل مناجات شبانه و دارای بینش و بصیرت است. از دیدگاه امام علی (ع) عواملی که باعث می‌شود معاد باوری انسان در جهت تعالیش موثر واقع شود موضوعاتی همچون هدفمند شدن زندگی، گرایش به کار نیک، گرایش به توبه، تعدیل غرایز، دوری از آرزوهای طولانی، پایان پذیر بودن دنیا، نظارت درونی، آشنایی با اوصاف حیات ابدی و آمادگی برای آن است. البته موانعی بر سر راه این معاد باوری بر تعالی نفس وجود دارد از قبیل غفلت، جهالت، پندارگرایی و تکیه بر ظن و گمان، پیروی از هوای نفسانی، پیروی کورکورانه، صفات ناپسند اخلاقی است. یافته‌های این پژوهش به روش کتابخانه‌ای و به صورت توصیفی- تحلیلی به بحث نقش معاد باوری بر تعالی نفس از دیدگاه امام علی (ع) پرداخته است.

شناخت رهبران الهى و چگونگى رفتار و کردار آنان در عرصه ‏هاى مختلف اقتصادى، اجتماعى، فرهنگى و... و اخذ آموزه‏هایى که راهگشاى مشکلات انسان معاصر باشد، براى تمام افراد بشر سودمند خواهد بود. اعلام سال 1379 از سوى مقام معظم رهبرى به عنوان سال امام على علیه ‏السلام فرصتى بود تا در سیره قولى و عملى امیرالمؤمنین على بن ابى‏طالب تأمل و مداقه بیشترى شود؛ در این راستا فصلنامه علوم سیاسى نیز سعى کرده است تا از منظر سیاست، میراث علمى و زندگى آن حضرت را مورد کند و کاو قرار دهد. دغدغه مقالات این شماره، پاسخ‏گویى به این پرسش است که «آموزه ‏ها، پیام ‏ها و درس‏هاى سیاسى امام على علیه ‏السلام براى نسل امروز چیست؟»

از عدالت تعاریف مختلفى ارائه شده؛ تساوى، برابرى و هر چیزى در جاى مناسب خود قرار گرفتن، لیکن همگان اشاره به یک حقیقت دارند که تناسب و شایستگى در هر چیز است. عدالت که رعایت تناسب در هر چیز است در جهان هستى داراى اصالت و حقیقت است و امرى اعتبارى و قرار دادى نیست. امام على علیه‏السلام هستى خود را با هستى و عدالت تکوینى که در جهان آفرینش وجود دارد هماهنگ کرد. عدالتى را که در آسمان، زمین و تمام پدیده‏هاى جهان وجود دارد در زندگى خویش، خانواده، یاران و جامعه مسلمانان پیاده کرد و همه را با آن هماهنگ کرد. وى عدالت را راز بقاى حکومت و استمرار و دوام آن مى‏داند و آن را هدف عالى در تشکیل حکومت قرار مى‏دهد و وظیفه‏اى الهى که خدا بر آن پیمان گرفته است. مردم را نیز در برابر حکومت براى اجراى عدالت وظیفه‏دار قلمداد کرده است. در اندیشه امام على علیه‏السلامحاکم باید عدالت گستر باشد و عدالت خود را با شریک شدن در رنج و غم مردم و زنده کردن احکام دین و داد خواهى ستمدیدگان و دادگرفتن از ستمگران آشکار نماید. بهترین بندگان خدا پیشواى عادل است که خود هدایت یافته و دیگران را هدایت مى‏کند به مال مردم چشم ندوخته و از ستم کردن بر آنان دریغ نماید. امام على چنان عدالت را در سیاست و امور سیاسى گسترش داده که شورا، و مشورت را نیز از نظر دور نداشته و همان گونه که اجراى مشورت در مردم نوعى از عدالت اجتماعى است در چگونگى اجراى آن نیز عدالت را لازم دانسته و به آن سفارش مى‏کند و بهترین مشورت را مشورتى قرار داده که عدالت در آن اجرا گردد.

این نوشتار در پى آن است که ماهیت، مبانى و اهداف سیاست خارجى دولت اسلامى را در کلام امام على علیه‏السلام مورد مطالعه و بررسى قرار دهد. ماهیت روابط خارجى از دیدگاه امام على با تأکید بر این که آیا اصل جنگ بر این روابط حاکم است یا اصل صلح، بررسى شده‏است. با توجه به انسان‏شناسى امام و این که جنگ و صلح ریشه در غرایز و فطرت انسانى دارد، هر دو پدیده جنگ و صلح بر روابط خارجى حاکم مى‏باشد؛ اما در نهایت به دلیل آن که صلح ریشه در فطرت انسان دارد و از طرف دیگر هدف اصلى سیاست دینى که همانا سعادت و رفاه دینى و دنیوى بشر است، جز در پرتو صلح و امنیت تحقق نمى‏یابد؛ در این راستا اصل صلح به عنوان یک فاکتور اصلى در ماهیت روابط خارجى دولت اسلامى مورد توجه قرار مى‏گیرد.

مقاله حاضر در دو بخش، بحث خود را متمرکز کرده است: 1. الگوهاى مختلف درباره بینش‏هاى دنیوى؛ 2. تطبیق اندیشه ‏هاى امام على علیه ‏السلام درباره دنیا با یکى از این الگوها. در بخش اوّل، پنج بینش درباره دنیا الگو بندى شده است: الگوهاى مربوط به بینش‏هاى دو جهان ‏نگر؛ الگوهاى مربوط به تک جهان ‏نگر. الگوهاى تک جهان نگر در دو قسم دنیا محور و دنیاگریز و الگوهاى دوجهان‏نگر در سه قسمِ‏دنیاى حداکثر، دنیاى حداقل و دنیا و آخرت حداکثر تدوین شده است. بخش دوم مقاله، مشتمل بر تطبیق دیدگاه امام على درباره دنیا با الگوى پنجم مى ‏باشد. به این منظور سخنان و سیره آن حضرت به صورتى جامع ـ نه بریده ـ مورد مطالعه قرار گرفته. در این بخش چند نکته محل تأکید قرار گرفته ‏است: چرا امام على بیشتر به بعد منفى دنیا و مضرات دنیاگرایى پرداخته ‏اند؟ جنبه مقایسه‏اى سخنان امام على بین زندگى دنیوى و اخروى؛ تأکید روى ثروت اجتماعى و فردى و تلقى منفى از فردگرایى افراطى و فلسفه آن؛ توجه به کسب منافع دنیوى از طریق هدف قرار دادن نهایى جهان آخرت (عبور به آخرت از جاده دنیا و ورود به زندگى دنیوى).

زندگى امیرالمؤمنین حضرت على علیه‏السلام از ابعاد مختلف قابل مطالعه و بررسى است. یکى از این ابعاد، زندگى و سیره سیاسى ایشان به ویژه دوران پنج ساله حکومت آن حضرت است. دوره کوتاه خلافت امام على یکى از نقاط عطف در تاریخ اسلام و از درخشان‏ترین دوران تاریخ بشر است، که در آن والاترین ارزش‏ها و فضیلت‏هاى انسانى به دست مردى الهى به ظهور رسیده، مانند عدالت خواهى، مساوات، زهد و ساده زیستى، سازش ناپذیرى با دشمنان، شجاعت و دلاورى در عرصه جنگ و جهاد، مبارزه با گروه‏هاى بیعت شکن (ناکثین) و فرقه ستم پیشه (قاسطین) و دسته منحرف از راه حق (مارقین).