جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

شمس‌الدین محمد کیشی از فلاسفه، عرفا و صاحب‌نظران در زمینه حدیث و تفسیر نصوص دینی در قرن هفتم است که شهرت نسبتاً کمتری از همتایانش در عرفان و فلسفه، و همچنین آثار محدودتری نسبت به دیگر عالمان هم‌عصر و هم‌شأنش دارد؛ یا دست‌کم این «کمتر شناخته‌شدن» متعلق به دوره معاصر است و آثار محدودی از وی امروزه باقی مانده است. ولی در عین حال، در همان آثار محدودی که از او به چشم می‌خورد، دیدگاه‌های درخور توجه و پژوهیدنی درباره برخی از گزاره‌های زبانزد و معروف میان مسلمانان، از شیعه و سنی، از خود بر جای گذاشته است؛ از جمله درباره حدیث خواب‌بودن انسان‌ها در دنیا و بیدارشدنشان پس از مرگ، در نوشتاری که در شرح این روایت بر جای گذاشته، تحلیل‌های قوی و متقنی درباره دسته‌بندی مراتب علم و بینش انسان بیان کرده است. نیز در شرح روایت خلق‌شدن انسان بر صورت خدا، استنباطات خوبی داشته است. از مهم‌ترین آرای عرفانی و فلسفی او، وحدت وجود و مباحث مربوط به توحید و نیز موضوع لذّت عقلی و نسبت آن با لذّت حسی است. او درباره توحید، مباحثی متفاوت با دیگر علما و عرفا، حتی محیی‌الدین ابن‌عربی، مطرح کرده است. وی کوشیده است تفسیری شهودی‌عقلی از گزاره‌های دینی‌ای مطرح کند که با آنها مواجه شده و در صدد شرحشان برآمده است. لذا بر آن شدیم در این رساله دیدگاه‌های وی را گردآوری کنیم. ابتدا به معرفی و شرح حال کیشی و زمانه‌اش می‌پردازیم. سپس دیدگاه‌های عرفانی‌فلسفی وی را، که ذیل شرح برخی احادیث نگاشته است، تبیین می‌کنیم. کیشی در مسئله رؤیا و مرگ، نگاه جنسیتی به عقل، نفس‌الامر و ... مطالبی از خود بر جای گذاشته است. این نوشتار شرح و بررسی آنهاست و مسیری را طی می‌کند که نه تماماً شهودی است، که عاجزان از شهود و عرفان مستوحش شوند، و نه کاملاً تحلیلی‌منطقی است که صاحب‌دلان را ناخوش آید. کیشی را می‌توان تجمیع‌کننده ادله شهودی و عقلی دانست. بنابراین، تلاش برای شناخت و شناساندن دانشوری از دوران‌های پیشین همواره به آنچه مطلوب تحقیق است منتهی نمی‌شود. گرچه این تحقیق بیش از این نمی‌تواند گویای آرا و رویکرد خاص فکری دانشوری پُرآوازه در زمانه‌اش باشد، اما می‌تواند گامی درخور تحسین و دستاوردی درخور اعتماد در خدمت به میراث و گذشته فکری ملت و تمدن ما باشد.