جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

---

‫مخالفان قرآن در عصر نزول، در برابر پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم ، به تناسب زمان و مکان و شرايط، واکنش‌هاي مختلفي داشتند. گاه به آن حضرت، اتهام‌هايي چون ساحر، مجنون و شاعر بودن را مي‌زدند و گاه قران را زير سؤال برده و وحياني بودن آن را انکار مي‌کردند و در نهايت، با بهانه‌هاي واهي، به مخالفت با قرآن و پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم مي‌پرداختند. آن حرکت مخرب، اکنون نيز ادامه دارد و به وسيله معاندان امروزي دنبال مي‌شود و شبهاتي چون اقتباس و تاثير پذيري از ديگران، تجربه نبوي و اسطورهاي بودن زبان قرآن را عليه پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم و قران وارد مي‌سازند. اين پژوهش در سه فصل در صدد بيان دفاع قرآن از پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم در برابر اتهامات و شبهات مربوط به وحي است. نويسنده پس از کليات و مفهوم شناسي، به اتهامات و شبهات عصر نزول و دفاع قرآن در برابر اين اتهامات پرداخته است. مواردي که در اين پژوهش بررسي شده‌اند، عبارتاند از: اتهام جنون، اسطوره بودن قرآن، ساحر بودن پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم ، بشري بودن قول قرآن، شعر بودن قرآن و شاعر بودن پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم ، افک و افتراء، ساخته و پرداخته بودن قرآن توسط پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم ، اکتتاب و املاء که جزئي از نسبت افتراء است، اضغاث احلام به معني خواب‌هاي پريشان يا خواب‌هايي که به خاطر آشفتگي قابل تعبير نيست، کهانت. سپس نويسنده به اتهامات و شبهات جديد و دفاع قرآن پرداخته است. شبهه اقتباس و تأثيرپذيري قرآن از ديگران، اعم از اشخاص يا کتب پيشين، شبهه تأثيرپذيري قرآن از فرهنگ زمانه، شبهه نبوغ به معني بزرگ‌ترين نابغه انگاشتن پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم ، شبهه تجربه نبوي و شبهه اسطوره‌اي بودن زبان قرآن در قصص قرآني، مواردي است که نويسنده بدان پرداخته و آنها را نقد و بررسي کرده است.

‫اين پايان نامه را تحت عنوان »صحابه پيامبر (ص) در نهج البلاغه« مستند به منابع حديثى، تاريخى شيعه وسنّى به منظور نيل به دو هدف عمده به نگارش درآوردم: 1 - بررسى سيره عملى ونظرى اصحاب پيامبر (ص) از ديدگاه امام على (ع) با استفاده از كتاب شريف نهج البلاغه، تا بتوانم ملاك جديدى را براى عدالت اصحاب ارائه دهم. 2 - پرده بردارى از گوشه‏هايى از معارف عميق كتاب نهج البلاغه؛ لذا آن را بر يك مقدمه، سه فصل ويك خاتمه مشتمل نمودم. مقدمه: شامل كليات موضوع فصل اوّل: صحابه (صحابه در لغت واصطلاح، عدالت صحابه از ديدگاه شيعه وسنّى وارائه قاعده تشخيص صحابه بر حق از صحابه باطل) فصل دوم: سابقين (مهاجرين وانصار وهر كدام به تفكيك بدريون وغير بدريون) فصل سوم: خلاصه ونتيجه‏گيرى، جداول و ضمائم، پيشنهادات براى آينده، فهرست منابع و مآخذ)

‫اين پژوهش در پنج فصل تنظيم شده است و هدف از آن، بررسي شيوه‌هاي تعليم و آموزش قرآن، توسط پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم و اهل‌بيت? است. نويسنده در کليات، به واژه‌شناسي پرداخته و از جمله، تحسين، تحقيق، ترتيل، تلاوت، تحزين، تزيين و تغنّي را تعريف نموده است. سپس جايگاه قرآن از ديدگاه پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم و اهل‌بيت? مطرح شده است. نويسنده بر اساس روايات متعددي از پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم و ائمه?، به جايگاه قرآن در نگاه آن حضرات پرداخته است و ديدگاه هر يک از چهارده معصوم? را درباره قرآن با توجه به روايات ارائه نموده است. پس از آن، آموزش قرآن کريم در مکتب معصومان? ارائه شده است. در اين مبحث، پس از بيان اهميت علم‌آموزي در کلام پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم و امام علي عليه السلام، انواع و روش‌هاي آموزش، صفات معلم، صفات متعلم، آموزش قرآن و اصول کلي در آموزش قرآن بيان شده است. نويسنده در فصلي ديگر، به انس پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم و اهل‌بيت? با قرآن پرداخته است. در اين فصل، راه‌هاي انس با قرآن، انس هر يک از چهارده معصوم? با قرآن و انس برخي نوادگان معصومان? و علما به عنوان شاگردان مکتب اهل بيت? با قرآن بيان شده است. مقايسه روش‌هاي آموزش قرآن در هندوستان، مصر، عربستان و ايران و بررسي محاسن و معايب آنها بحث ديگري است که نويسنده بدان پرداخته است. از جمله نتايج در اين پايان‌نامه، لزوم آگاهي نسبت به جايگاه قرآن براي کساني است که قصد يادگيري آن را دارند. همچنين انس با قرآن، نتيجه آموزش قرآن شمرده شده است. از آن رو که ما بايد تعليمات ديني را با تعليمات ديني پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم و معصومان? مقايسه کنيم، آموزش قرآن هم از اين امر مستثنا نيست و در بحث مقايسه روش‌هاي آموزش در چهار کشور، بعضي از کشورها بسيار به روش اصيل نزديک دانسته شده است.

‫مسئله معراج از بزرگترين معجزات پيامبر اسلام (ص) است كه در قرآن كريم به‌صورت اجمال و در احاديث ائمه (ع) به‌صورت مفصل در مورد آن سخن به ميان آمده است و در اصل وقوع آن به علت صريح آيات قرآني و تواتر احاديث، شكي وجود ندارد. و مباحث مطرح شده اختلافي بيشتر حول كيفيت معراج است كه در خواب بوده يا بيداري؟ با روح شريف بوده و يا با جسم و روح صورت گرفته است؟ در پاسخ به اين پرسش‌ها نظرات گوناگوني مطرح شده است كه هر كدام دلايل خاص خود را مي‌آورند. اما آن‌گونه كه از بررسي آراء و نظرات به دست آمده نظرية معراج روحاني و جسماني از همه صحيح‌تر به نظر مي‌رسد. چرا كه صريح آيات قرآني چون سبحان الذي اسري بعيده ليلاً... (اسراء/ 1) كه صفت «عبده» در آن به كار رفته و «عبد» بر روح و جسم هر دو اطلاق مي‌شود و اين كه اگر در خواب باشد ديگر معجزه و محل تعجب نخواهد بود ودلايل متعدد ديگري كه در اين نوشتار به آنها اشاره شده است، دليل بر اين مدعاست. همچنين بايد توجه داشت كه همان‌گونه كه انسان نمازگزار كه معراج است، شهودات معنوي خود را با روح و جانش دريافت مي‌كند و نه با جسم شريفشان پيامبر اكرم (ص) نيز گرچه همراه با جسم شريفشان بوده است، اما همه مشاهدات با چشم سر صورت نگرفته، بلكه اغلب آنها مشاهدات روحاني و با چشم دل مي‌باشد. از‌جمله آنجا كه مي‌فرمايد: ما كذب الفواد ما راي  (نجم/ 11). واژگان کلیدی: معراج پیامبراکرم (ص) ، معراج جسمانی، معراج روحانی، تفسیر قرآن، احادیث اسراء، جوادی آملی، طباطبایی.

---

‫مسئله تأثير نفس پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم در عالم وجود، از اموري است که در علوم مختلف کمتر به آن توجه شده است. فلسفه، با وجود داشتن اهدافي چون شناخت، تفسير و تحليل سراپاي هستي و قوانين حاکم بر آن، در نيمه راه اين مسئله است. عرفان که از آغاز به کانون هستي و مرکز اصلي موجودات چشم دوخته، ميتوان گفت که با تحليلهاي بيشتر و طرح مباحثي چون «حقيقت محمديه» و «ولايت انسان کامل»، گامي جلوتر و برتر از فلاسفه برداشته و در اين زمينه گامي بيشتر به جلو رانده است. «کلام» عهدهدار بررسي مباحث الهيات چون ذات، صفات و افعال خداوند است و همچنين پاسخ به شبهات و دفاع از گزارههاي ديني و آموزههاي شرعي را بر عهده دارد؛ در عين حال، اين مسئله در متن کلام جاي نگرفته و از آن سخن به ميان نيامده است. بر اين اساس، تحقيق حاضر در دو فصل به تأثير نفس پيامبر اکرم صلي الله عليه و آله و سلم در عالم وجود با رويکرد به مسئله توسل پرداخته است. از نظر بيشتر انديشمندان مسلمان، يکي از درجات معنوي براي نفس انسان اين است که ولايتش از قلمرو مادي بدن گذشته و گستره مادي و معنوي را درنورديده و همه چيز را مسخر خود سازد و اين نفس حتي پس از مرگ و در عالم برزخ نيز همچنان صاحب اين استعداد و توانايي معنوي بوده و ميتواند در عالم دنيا مؤثر و متصرف باشد. همچنين پيامبراسلام به عنوان کاملترين انسان، در عوالم مختلف حضور داشته و هستي با هستي ايشان حيات گرفته و بقا و استمرار مييابد. هر چند حد و مرز و تسلط و سيطره انسان کامل بر ماده و عالم مجردات، ملک و ملکوت نامکشوف و نامعين است، اما معجزات ايشان گوشههايي از اين حکومت و حاکميت ايشان را افشا ميسازد. همچنين با توجه به روايات بيان شده، پيامبرانِ پيش از پيامبر اسلام، در سختي و مرارتها به وجود پر برکت ايشان، استغاثه ميکردند.

---

‫يکي از مهمترين مباحث علوم قرآني، مسئله گردآوري قرآن در زمان پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم است. اين پژوهش در سه بخش، به ديدگاه مخالفان و موافقان اين مسئله و ادله دو ديدگاه و بررسي آنها پرداخته است. شبههاي در اين نيست که ترتيب آيات قرآن توقيفي بوده و نصوص و اجماع بر اين مسئله دلالت دارد. در مورد توقيفي بودن ترتيب سورهها دو ديدگاه وجود دارد و بنابر دلايل عقلي، نقلي و تاريخي، ترتيب سورهها در زمان پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم به صورت کنوني بوده است. اما در مورد گردآوري قرآن در زمان پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم دو ديدگاه وجود دارد: ديدگاهي که مخالف گردآوري قرآن در زمان پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم است و ديدگاه موافق گردآوري قرآن در زمان پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم . نويسنده نخست به ديدگاه مخالفان و ادله آنها پرداخته و پس از آن، ادله آنها را بررسي و نقد کرده است. بنابراين، ادله آنها نميتواند مدعاي آنها را ثابت کند. سپس ديدگاه موافقان گردآوري قرآن در زمان پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم ارائه و ادل? آنها بررسي شده است. با استناد به شواهد و دلايل قرآني، روايي، عقلي و تاريخي، ثابت شده است که گردآوري قرآن در زمان پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم انجام شده است. از جمله دلايل قرآني، ميتوان به اينکه قرآن خود را «کتاب» معرفي ميکند، وجود آيات تحدي، و ذکر نام قرآن در رديف ديگر کتب آسماني اشاره کرد. از دلايل روايي ميتوان به روايات وارد شده در فضيلت و ثواب ختم قرآن اشاره کرد و اينکه ختم در جايي معنا پيدا ميکند که آغاز و پايان قرآن مشخص باشد. دلايل عقلي و شواهد تاريخي نيز بر اين معنا دلالت دارند. در پايان، پيامدهاي گردآوري يا عدم آن در زمان پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم بيان شده است. مصونيت قرآن از تحريف، ثبوت توقيفي بودن نظم و ترتيب آيات و سورهها، اقتضاي حکمت و تدبير پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم ، و سازگاري روايات جمع قرآن در زمان پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم با حکم عقل، پيامدهاي مترتب برگردآوري قرآن در زمان پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم است. از پيامدهاي مترتب بر گردآوري نشدن در زمان پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم ميتوان به تعارض اين مسئله با اهتمام پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم و اصحاب نسبت به قرآن، احتمال تحريف در قرآن، تناقض احاديث جمع قرآن با يکديگر، و تعارض اين مسئله با اعتقاد به جاودانگي و جهاني بودن قرآن اشاره کرد. نتيجه اينکه با توجه به پاسخ به دلايل مخالفان و دلالت ادله موافقان بر جمع قرآن در زمان پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم ، ديدگاه دوم پذيرفته ميشود.

---