جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

اسلام بر رابطۀ میان «معرفت» (علم) و «نور» تاکید زیادی دارد. از پیامبر اسلام نقل شده است که فرمود: «العلمُ نورٌ» (علم نور است) و خداوند علیم را به ‌مثابۀ نوری خیره‌کننده توصیف کرده‌ است. این رابطه در قرن ششم هجری با آثار فیلسوف و عارف شهیر، شهاب‌الدین سهروردی ابعاد تازه‌ای یافت. وی بنیان‌گذار مکتبی معروف به «فلسفۀ اشراق» است. سهروردی در آثار خویش از دو استعارۀ معماری برای تبیین رابطۀ بدن انسان با نور بهره می‌گیرد: یکی بدن به‌مثابۀ «معبد» (هیکل) و دیگری بدن به‌مثابۀ «قلعه» (صیصیه). سهروردی از طریق این دو استعاره، درکی از واقعیت را ارائه می‌دهد که مبتنی بر «سلسله مراتب اشراق» است؛ این ]دیدگاه[ در تقابل با درک رایج یونانی در آن زمان بود که بر دوگانه‌های صورت و ماده، و محسوس و معقول استوار بود. این برداشت از واقعیت، رابطۀ میان معرفت، اشراق و بدن انسان را با ساحت‌های تازه‌ای رو به رو می‌کند. این پژوهش با تمرکز بر دو اثر کلیدی سهروردی، هیاکل النور و حکمة الاشراق، دلالت کیهان‌شناختی مفاهیم هیکل و صیصیه را مورد بررسی قرار می‌دهد تا نشان دهد چگونه معماری بدن انسان، نقش شناختی-اشراقی کلیدی را در فرایند تحول از «قلعۀ تاریکی» به «هیکل نورانی» ایفا می‌کند. در این فرایند، بدن و ذهن به مثابۀ «سازه» یا «معبدی» واحد عمل می‌کنند؛ جایی که «فرم» و «فضا» به‌صورت یکپارچه در قالب «معماری» به یکدیگر کمک می‌کنند تا امکان افاضۀ نور برای تجرید بدن و زدودن تاریکی آن فراهم گردد.

نویسنده در این مقاله در پیِ آن است که با پرداختن به مفهوم معجزه نشان دهد که هیچ مرز مشترکی میان فهم علمی و فهم دینی وجود ندارد و این دو حوزه را باید حوزه‌های جدا از یکدیگر در نظر بگیریم؛ به این معنا که این دو گونه فهم، در رقابت برای توضیح پدیده‌هایی یکسان نیستند. او تحلیل مفهوم معجزه را در روشن شدن ماهیت هر دو نوع فهمِ نامبرده بسیار سودمند می‌داند. او معتقد است که مفهوم معجزه، به معنایی که وی در نظر گرفته است، در بافتی دینی معنا و کاربردی مشروع می‌یابد و نمی‌توان آن را با زور وارد حوزۀ علم کرد و در مورد عجایب و چیزهای خارق‌العاده و امور توضیح‌ناپذیری که معجزه‌آسا می‌نمایند نیز، که نوعی از محدودیت را بر علم و دعاوی‌اش وضع می‌کنند، به نظر نویسنده مشکلی برای علم ایجاد نمی‌شود. به باور او نباید تصور کرد که با دست‌یازی به امور و رویدادهای معجزه‌آسا می‌توان برای جهان‌بینی علمی دردسر ایجاد کرد و دانشمندان را وادار به پذیرش و به‌کارگیریِ مفاهیم دینی نمود. نویسنده نهایتاً می‌خواهد با پیش نهادنِ استدلال‌های خود بر پایۀ تحلیل مفاهیمی گوناگون به این نتیجه برسد که مناقشه‌ای میان علم و دین در کار نیست، زیرا آن‌ها مرزی با یکدیگر ندارند.

گرگور شولر، استاد بارنشستۀ فرهنگ و زبان عربی و نیز پژوهشگر مطالعات اسلامی در دانشگاه بازل سوییس، در مقالۀ حاضر با بررسی دیدگاه فارابی در باب شعر و تعریفی که وی از این فن به دست می‌دهد ضمن مقایسۀ آن با نظریۀ شعر ابن سینا، با عنایت به عناصر مهم آن چون تخییل، محاکات و مانند آنها نسبت این دیدگاه را با نظریۀ دین فارابی تبیین کرده و کارکرد این عناصر در بیانات دینی را توضیح می‌دهد. از این منظر، یعنی عنایت به فلسفۀ دین فارابی، آثاری چون کتاب الحروف، کتاب الشعر، رسالۀ القول فی التناسب و برخی آثار دیگر فارابی در کنار آثار عمدۀ وی و به‌ویژه کتاب آراء اهل المدینة الفاضلة اهمیتی خاص می‌یابند. از نظر شولر با توجه به این آثار می‌توان گفت فارابی بر آن است که تمایز ادیان از یکدیگر به تمایز محاکات آنها از مضامین حقیقی دین است. در این قلمرو قوۀ متخیّله اهمیتی سزاوار می‌یابد و مضامینی که عقل فعال به عقل انسان‏های خارق‌العاده عطا می‌کند از جانب همین قوه است که در هیئت انطباعات حسی، «محاکات» می‌شوند. از این رهگذر است که در فرایندی خاص، مکاشفات و تجربیات دینی حاصل می‌آیند. مقالۀ حاضر به سبب مضمون و محتوای ویژه‌ای که دارد، خود منبع آثار دیگری در این باب بوده است.

آن چه در ادامه می‌بینید ترجمۀ مدخلی دربارۀ فلسفۀ دین کیکرو (Cicero) است. کیکرو فیلسوف و دولتمرد رومی است که در سال 43 پیش از میلاد کشته شد. پرداختن به آثار الهیاتی کیکرو از دو جهت حائز اهمیت است: (1) کیکرو یکی از شخصیت‌های کلیدی برای انتقال اندیشه‌های هلنیستی به ما است. به طور خاص، کیکرو در رسالۀ دربارۀ طبیعت خدایان گفتگویی سه‌جانبه را میان یک رواقی، یک اپیکوری و یک شکاک آکادمی به نمایش می‌گذارد که بازتاب خیره‌کننده‌ای از اندیشه‌های غنی و متکثر دوران هلنیستی است. (2) شخص کیکرو الگویی پیچیده از موضع‌گیری در باب مسائل الهیاتی را به کار می‌بندد. او از یک سو با باورهای دینی عموم مردم روم سر ستیز ندارد، و از سوی دیگر موضعی شکاکانه را در قبال باورهای دینی اتخاذ می‌کند. این رفتار دوگانه بازتابی از شرایط فردی و اجتماعی کیکرو است. کیکرو دین را زیر سوال نمی‌برد چون اولا به عنوان سیاستمداری صاحب‌نفوذ این امکان را ندارد که به جنگ باورهای دینی مردم برود، و ثانیا از لحاظ معرفتی نیز دین را واجد نوعی عقلانیت می‌داند. اما موضعی شکاکانه را در قبال دین اتخاذ می‌کند زیرا فضای نخبگانی در دوران او باور جزم‌اندیشانه به باورهای دینی سنتی را برنمی‌تابد و خود کیکرو در میان نحله‌های فکری قرابت خاصی با شکاکان دارد.

در الهیات معاصر، مسئله بدن و تجربه خشونت، جایگاهی مهم و در حال رشد دارد. آنا ماریا دالنتون، از الهی‌دانان فمینیست و عدالت‌محور، به‌طور خاص به این مسئله پرداخته و تلاش کرده است بدن را نه صرفاً یک پدیده زیستی، بلکه بستری برای فهم الهیات نجات، رنج و رهایی تلقی کند. از دیدگاه دالنتون، خشونت علیه بدن—به‌ویژه بدن‌های آسیب‌پذیر مانند زنان، کودکان، اقلیت‌ها و فقرا—فقط یک بحران اجتماعی نیست، بلکه چالشی برای الهیات نیز هست. او معتقد است اگر تجسد الهی در مسیح رخ داده، پس بدن انسانی جایگاهی مقدس دارد و هرگونه خشونت علیه آن باید در سطحی الهیاتی نقد شود. دالنتون نشان می‌دهد که سنت‌های دینی گاه با تأکید بر ریاضت، اطاعت یا انکار نیازهای جسمانی، به‌طور ناخواسته زمینه‌ساز خشونت علیه بدن شده‌اند. او خواهان بازخوانی متون دینی از منظر رنج بدن و تجربه زیسته انسان است تا بتوان الهیاتی بر پایه همدلی، عدالت و شفقت بنا کرد. در نگاه او، بدن صرفاً ابزاری برای تجربه نیست، بلکه خود حامل معنا، تاریخ و حضور الهی است. به همین دلیل، پاسداشت کرامت بدن و مبارزه با خشونت‌های ساختاری، بخشی از مأموریت الهیات معاصر است. در واقع دالنتون با رویکردی انتقادی و اخلاق‌محور، الهیات بدن را پلی میان ایمان، تجربه و عدالت اجتماعی می‌داند؛ جایی که رهایی بدن از خشونت، بخشی از مشارکت در عمل نجات‌بخش خداوند در تاریخ تلقی می‌شود.این رویکرد، دالنتون بر اهمیت «تجربه بدنی» در الهیات تأکید می‌کند؛ یعنی اینکه الهیات نباید صرفاً مفهومی و انتزاعی باقی بماند، بلکه باید از دل زندگی عینی و رنج‌های واقعی سر برآورد. به باور او، بدن‌هایی که خشونت دیده‌اند، حامل حقیقت‌هایی هستند که فقط با گوش سپردن به آن‌ها می‌توان الهیاتی عادلانه و رهایی‌بخش شکل داد. از این منظر، الهیات باید زبان بدن، زخم‌ها و حافظه‌های سرکوب‌شده را به رسمیت بشناسد و بستری برای شنیدن صدای فرودستان فراهم آورد. این شنیدن، خود بخشی از پاسخ الهی به مسئله رنج است.

کتاب "پدیدارشناسی و عرفان" گزارشی است از بعدی مشخص از تجربه بشر و شهود که البته این مقولات به تدریج از سنت فلسفی حذف شده است. موضوع تجربه، شهود، امر تجربی به تجربه درآمده یا موضوعات عقلانی از مباحث بسیار مهم در حوزه پدیدارشناسی و عرفان است که نویسنده در این کتاب به ارائه دیدگاه خود درباره آنها پرداخته است. این کتاب بر اساس دغدغههای پیوسته و مداوم و معضلاتی که در خصوص ماهیت شهود وجود دارد به نگارش درآمده است. نویسنده در طی مراحل نگارش کتاب با اساتید، دانشجویان و محققان حوزه موضوعی به بحث و گفتگو پرداخته است. کتاب مشتمل بر یک مقدمه و یک موخره و در 8 فصل سامان یافته است. فهرست برخی عناوین کتاب عبارت است از: "ادیان و شکل عرفانی تجربه"، "خواهر ترزا و عرفان دعا"، "دار بایر و عرفان فلسفه"، "روزبهان و عرفان شهود"، "موضوع گواه در تجربه دینی "، "در باب تفرد" و "بت پرستی". آنتونی اشتاین بوک استاد تمام دانشگاه الینویز جنوبی است و کتاب "موطن و پدیدارشناسی بعد از هگل" از جمله آثار اوست. وی همچنین سرویراستار مجموعه "مروری بر فلسفه قارهای" است.

نوشتار حاضر، برگردان فارسی مقدّمۀ آقای یُپ لَمیِر بر متنِ ویراستۀ ترجَمۀ عربی رُکن‌الدّین جرجانی از اخلاق ناصری خواجه نصیرالدّین طوسی با عنوان «کتاب الأخلاق النصیریّة في تعریب الأخلاق الناصریّة» است که به‌تازگی با مشخّصات زیر به چاپ رسیده است: The Arabic Version of Ṭūsī's Nasirean Ethics. With an Introduction and Explanatory Notes, by: Joep Lameer, Islamic Philosophy, Theology and Science. Texts and Studies, volume ۹۶, BRILL, Leiden | Boston, ۲۰۱۵.

کتاب اثری پژوهشی و تحلیلی در حوزه‌ی مطالعات دینی و عرفان است این کتاب با رویکردی توصیفی و تطبیقی به بررسی پدیده‌ی تجربه‌ی عرفانی می‌پردازد و تلاش می‌کند این نوع تجربه را نه‌تنها در چهارچوب یک سنت دینی خاص، بلکه به‌عنوان پدیده‌ای انسانی و جهانی تحلیل کند. نویسنده که سابقه‌ی مطالعاتی گسترده‌ای در ادیان شرق آسیا و ادیان بومی آمریکای شمالی دارد با بهره‌گیری از دانش خود در حوزه‌های انسان‌شناسی، روان‌شناسی، زیست‌شناسی و الهیات تطبیقی تجربه‌ی عرفانی را از زوایای مختلف مورد واکاوی قرار داده است. ساختار کتاب شامل مقدمه، تحلیل پدیدارشناسانه، بررسی انواع تجربه‌های خلسه‌ای، پیشینه‌ی مطالعات و تحلیل‌های تطبیقی در سنت‌های دینی مختلف است. کتاب تجربه عرفانی (تحلیل توصیفی تطبیقی) اثری است که جردن پیپر با هدف ارائه‌ی تحلیلی چندوجهی از پدیده‌ی تجربه عرفانی نگاشته است. کتاب با روایتی شخصی از تجربه‌ی نویسنده آغاز می‌شود و سپس با جمع‌آوری و تحلیل گزارش‌های متعددی از افراد مختلف تلاش می‌کند ویژگی‌های مشترک و متمایز این تجربه را شناسایی کند. جردن پیپر تجربه‌ی عرفانی را در بستر فرهنگ‌های گوناگون و سنت‌های دینی مختلف بررسی کرده و با رویکردی تطبیقی تفاوت‌ها و شباهت‌های آن را در ادیان غربی و غیرغربی از جمله اسلام، یهودیت، مسیحیت، شمنیسم و عرفان سکولار مدرن تحلیل کرده است. ساختار کتاب به‌گونه‌ای است که ابتدا به توصیف پدیدارشناسانه‌ی تجربه عرفانی می‌پردازد؛ سپس انواع تجربه‌های خلسه‌ای را دسته‌بندی می‌کند و در ادامه پیشینه‌ی مطالعات و رویکردهای مختلف علمی و فلسفی را مرور می‌کند. بخش‌های هرمنوتیک قومی نیز به بررسی نقش فرهنگ و تفسیرهای فرهنگی در شکل‌گیری و درک تجربه‌ی عرفانی اختصاص یافته است. درنهایت کتاب با جمع‌بندی و ارائه‌ی پیشنهادهایی برای فهم بهتر این پدیده به پایان می‌رسد. جردن پیپر در این اثر ضمن پرهیز از سوگیری تلاش کرده است تجربه‌ی عرفانی را به‌عنوان بخشی از تجربه‌ی انسانی و نه صرفاً دینی مورد توجه قرار دهد. خلاصه کتاب تجربه عرفانی کتاب تجربه عرفانی با روایت یک رویداد شخصی از نویسنده آغاز می‌شود؛ جایی که پیپر تجربه‌ای عمیق از یگانگی با جهان و ناپدیدشدن را در یک موقعیت ساده و روزمره توصیف می‌کند. او این تجربه را نقطه‌ی عزیمت برای تحلیل پدیده‌ی عرفانی قرار می‌دهد و در ادامه با جمع‌آوری گزارش‌های متعددی از افراد مختلف تلاش می‌کند ویژگی‌های مشترک این نوع تجربه را استخراج کند. ویژگی‌هایی مانند احساس ادغام با نور، ناپدیدشدن مرزهای فردی، تجربه‌ی لذت و آرامش عمیق و بازگشت به هوشیاری با نوعی دگرگونی درک از خود و جهان در اغلب این گزارش‌ها دیده می‌شود. در بخش‌های بعدی کتاب به بررسی انواع تجربه‌های خلسه‌ای می‌پردازد و تفاوت میان تجربه‌ی عرفانی و سایر حالات تغییر یافته‌ی آگاهی مانند رؤیا، شمنیسم، واسطه‌گری و تجربه‌های ناشی از مواد روان‌گردان را روشن می‌کند. پیپر با رویکردی تطبیقی تجربه‌ی عرفانی را در سنت‌های دینی مختلف بررسی کرده و نشان داده است که هر فرهنگ و دین این تجربه را به شیوه‌ای خاص تفسیر و معنا می‌کند. او همچنین به نقش عوامل زیستی، روان‌شناختی و اجتماعی در شکل‌گیری این تجربه اشاره کرده و اهمیت زمینه‌ی فرهنگی را در تفسیر آن برجسته ساخته است. در فصل‌های پایانی نویسنده با مرور پیشینه‌ی مطالعات علمی و فلسفی درباره‌ی تجربه‌ی عرفانی به نقد دیدگاه‌هایی می‌پردازد که این تجربه را صرفاً محصول شرایط عصبی یا روانی می‌دانند. او تأکید می‌کند که تجربه‌ی عرفانی اگرچه ممکن است با تغییراتی در مغز همراه باشد، اما نمی‌توان آن را به‌سادگی به فرایندهای زیستی یا روانی تقلیل داد. درنهایت کتاب با جمع‌بندی یافته‌ها و ارائه‌ی پیشنهادهایی برای فهم بهتر تجربه‌ی عرفانی بر اهمیت نگاه چندرشته‌ای و پرهیز از تعصب فرهنگی تأکید می‌کند.

شاگرد شمس بودن کار آسانی نیست. این شاگردی اراده ی قوی نظم و انضباط و جسارت و قلبی بزرگ می خواهد. حاضر هستی تا وارد این راه شوی؟ شمس روراست و صادق است حیله و فریب ندارد. آیا تو هم می توانی در مقابل خودت صادق و روراست باشی؟ شمس خورشید است ،روشنایی است، گرما می دهد اما در عین حال هم می سوزاند و خاکستر می کند. آیا تو هم آماده ای تا خاکستر شوی و بعد از خاکسترهایت دوباره متولد شوی؟ شمس اصرار نمی کند اجبار نمی کند تحت فشار نمی گذارد اما به وقتش رها کردن و رفتن را نیز می داند. آیا آماده ای تا شاخه هایی که به آن متصل شده ای را رها کنی؟ آماده ای به موقع اش دانسته هایت را کنار بگذاری و از نو بیاموزی؟ رفیق راه های روشن، این بار تو را صدا می کنم برای شاگرد شمس بودن بله این راه مسیر راحتی، روشنی و گرما و نور است. اما می تواند پر حرارت و پر سوز شود. در این راه هر کس عجول باشد عقب می ماند هرکس تقلب کند حذف می شود.هر کس نتواند رها کند فراموش می شود. و داستان کسی که زود خسته شود زود به پایان می رسد. راه شمس راه کسانی است که آماده سوختن شده اند. برای رسیدن هرگز دیر نیست زیرا هر چیز در زمان خودش روی خواهد داد شاید هم بهترین زمان برای تو اکنون است.