جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

جُرم میهمان ناخوانده، همیشگی، و پردردسر جوامع بشری است و مجازات راه‌کاری قدیمی برای جلوگیری از آن. برخی از جامعه‌شناسان حقوق بر این گمان‌اند که مجازاتِ مجرمان بالفعل، احتمال تکرار جرم توسط آنان و یا مجرمان بالقوه را کاهش می‌دهد. این توجیه که به “نظریه بازدارندگی” شناخته می‌شود منتقدانی دارد که در کارکرد و اخلاقی بودن مجازات، ترید می‌کنند. قرآن نیز جرم را همزاد آدم و فرزندانش (هابیل و قابیل) دانسته و مجازات را راهی برای بازدارندگی معرفی می‌کند؛ اگر چه این بازدارندگی با آن‌چه در مکاتب کیفری توضیح داده می‌شود متفاوت است.

این پژوهش با هدف بررسی مقایسه‌ای ماهیت، عملکرد و کارکرد فرشتگان در منداییت و یهودیت انتخاب شده و می‌کوشد با بررسی متون مقدس، منابع تاریخی و پژوهش‌های بین‌رشته‌ای، ابعاد الهیاتی و آیینیِ فرشتگان یهودی و مندایی را روشن سازد. از طریق این پژوهش انتظار می‌رود که بتوان درک عمیق‌تری از ماجرای آغاز توجه به فرشتگان و نقش فرشتگان در رابطه با خدا و انسان و جهان به عنوان ابزارهایی جهت انتقال نور و معرفت الهی و متعاقباً نمود علنی در زندگی پیروان دو دین یهودی و مندایی به دست آورد. این تحقیق می‌تواند به کشف الگوهای جهان‌شمول و تفاوت‌های منحصربه‌فرد در درک فرشتگان کمک کند و نشان دهد چگونه بافت الهیاتی یهودیت و منداییت بر نقش این موجودات ماورایی تأثیر گذاشته است. در نظام‌های توحیدی، به‌ویژه یهودیت و مندائیت، تأکید بر تعالی مطلق خداوند، یعنی جدایی و برتری کامل او از جهان مخلوقات، اصلی بنیادین در الهیات است. این اصل، پرسشی اساسی در الهیات و دین‌پژوهی پدید می‌آورد: چگونه امر متعال می‌تواند با جهانی مادی و انسانی که در قلمرو کثرت، فساد و محدودیت گرفتار است، ارتباط برقرار کند؟ پاسخ این چالش در هر دو سنت از طریق موجودات واسطه‌ای، یعنی فرشتگان (??????) در یهودیت و اثراها (uthras) در مندائیت، صورت‌بندی شده است. این موجودات نه‌تنها نقشی نمادین، بلکه جایگاهی عمیق در سنت و کیهان‌شناسی دارند و رابطه میان خدا، عالم و انسان را معنا می‌بخشند. در یهودیت، فرشتگان موجوداتی آفریده‌شده، غیرفانی و غیرجسمانی‌اند که به‌عنوان مأموران اجرای اراده الهی در متونی چون تورات، تلمود و به‌ویژه آثار قبالایی مانند زوهر توصیف شده‌اند. این موجودات به‌تدریج ساختاری سلسله‌مراتبی و پیچیده یافته‌اند و برخی چون جبرئیل، میکائیل یا متاترون، نقش‌هایی فراتر از پیام‌رسانی، از جمله واسطه‌گری در وحی، شفاعت آسمانی یا تجلی صفات الهی بر عهده دارند. فرشتگان در نقش‌هایی چون بشارت‌دهنده (مانند مژده به ابراهیم)، محافظ (مانند فرشته نگهبان اسرائیل)، عامل مجازات (مانند فرشته مرگ در خروج) یا حتی تمثیل‌های عرفانی و کیهانی ظاهر می‌شوند و فاصله میان خدای متعالی و جهان فانی را پر می‌کنند. در مندائیت، اثراها موجوداتی نورانی و غیرمادی‌اند که با نور برتر یا «هیی ربی» (خدای اعلی) پیوندی متافیزیکی دارند. این موجودات، که در متونی چون گنزا ربّا، ادراشا اد یهیا و قلستا توصیف شده‌اند، اغلب به‌صورت جفت‌های مذکر و مونث با طبقه‌بندی دقیق و سلسله‌مراتبی تصویر می‌شوند و ماهیتی نزدیک به ایده‌های افلاطونی، فرشتگان زرتشتی و موجودات گنوسی دارند. اثراها به‌عنوان راهنمایان روح، مأموران حسابرسی نفس، محافظان پل‌های کیهانی و مجریان نورانی رازهای خلقت عمل می‌کنند و در آیین‌های نجات‌بخش مندایی، به‌ویژه در مسیر صعود روح به عالم نور، نقشی محوری ایفا می‌نمایند. از منظر الهیاتی، این موجودات واسطه‌ای، شکاف هستی‌شناختی میان خدای متعال و جهان فانی را پر می‌کنند. در یهودیت، این نقش در قالب ساختارهای عرفانی، نمادین و کیهانی، به‌ویژه در قبالا، به اوج خود می‌رسد، جایی که فرشتگان تجلی اراده الهی و واسطه حضور خدا در تاریخ و طبیعت‌اند. در مندائیت، اثراها نه‌تنها رابط میان انسان و عالم نور، بلکه تجسم نظام‌مند نور و اراده الهی برای بازگرداندن نفس به اصل نورانی خود هستند. این موجودات، بدون خدشه به قداست و تعالی الهی، امکان تعامل خدا با عالم و انسان را فراهم می‌سازند. تاکنون، بررسی‌های دقیقی درباره فرشتگان در یهودیت انجام شده و متون و پژوهش‌های گسترده‌ای در این زمینه وجود دارد. بااین‌حال، درباره مندائیت، به دلیل محدودیت منابع و دسترسی به متون اصلی، پژوهش‌های کمتری صورت گرفته است. مهم‌تر اینکه، مقایسه فرشته‌شناسی این دو سنت، یعنی فرشتگان یهودی و اثراهای مندایی، تاکنون موضوع پژوهش نبوده است. این پژوهش با هدف پر کردن این خلأ، می‌کوشد ماهیت، عملکرد و کارکرد الهیاتی فرشتگان و اثراها را در یهودیت و مندائیت به‌صورت مقایسه‌ای بررسی کند. این مطالعه با تکیه بر متون اصلی یهودی (تورات، تلمود، زوهر و متون هخالاتی) و مندایی (گنزا ربّا، ادراشا اد یهیا، قلستا، انیانی و ..) و بهره‌گیری از روش نظم‌دهی مفهومی و تحلیل تطبیقی-الهیاتی، به این پرسش پاسخ می‌دهد: فرشتگان و اثراها در یهودیت و مندائیت چه شباهت‌ها و تفاوت‌هایی در ماهیت، عملکرد و نقش الهیاتی دارند و چگونه این موجودات واسطه‌ای تنش میان تعالی خداوند و حضور او در جهان را رفع می‌کنند؟ این پژوهش نه‌تنها ساختارهای فرشته‌شناختی این دو سنت را روشن می‌سازد، بلکه به درک عمیق‌تری از نحوه مواجهه ادیان توحیدی با پرسش‌های بنیادین الهیاتی یاری می‌رساند. با تمرکز بر ماهیت و کارکرد این موجودات واسطه‌ای، این مطالعه الگویی مشترک در پاسخ ادیان توحیدی به مسئله ارتباط با امر متعالی را آشکار می‌سازد، درحالی‌که تفاوت‌ها در خاستگاه‌های متافیزیکی، زبان نمادین و بسترهای تاریخی و فرهنگی هر سنت، زمینه‌ای غنی برای تحلیل چندلایه فراهم می‌آورد.

در دو دین توحیدی یهودیت و اسلام توجه خاصی به شریعت و فقه وجود دارد و این التزام به هلاخا و فقه برای مؤمنان به ادیان آن ها را در بسیاری از موضوعات بسیار به هم شبیه کرده است که همین وجوه تشابه بستری مناسب برای مطالعات تطبیقی بین این دو دین به وجود می آورد. موضوعاتی مانند گی تطیلا و تفیلا در یهودیت و وضو و نماز در اسلام، طهارت و نجاست، غسل، پوشش، تولد، مرگ، بلوغ، ازدواج، اعیاد در دو دین مشمول سفارشاتی هستند. از جمله موضوعات مهم در مورد مسأله خوراکی ها از جمله موضوعات مهم و مشترک در هر دو دین مسأله خوراکیها است که به مواردی مانند پاکی و نجاست خوراک، جواز و عدم جواز خوردن و احکام مربوط به ذبح حیوان برای مجاز و حلال شدن گوشت می پردازد. در این رساله مسأله ام این است که در پی جستجوی احکام خوراکی ها در این دو دین و بحث ذبح در یهودیت و اسلام که به حلال کردن گوشت می پردازد، به مسأله ی مهمتری برسیم؛ به عبارت دیگر با روشن کردن مفاهیم کاشر و حلال در سنت یهودی و اسلامی به تبیین الهیاتی و سویه الهیاتی شریعت و احکام در دو دین برسیم. به این معنا که جانب مهم فلسفه قوانین در دو دین یهودیت و اسلام صبغه الهیاتی ان ها است یعنی باید و نبایدهای شرعی ارتباط و پیوند انحصاری آنها با خدای یهودیت و اسلام مورد لحاظ است. به عبارت دیگر در دین یهودیت و اسلام حساسیت بالایی در باب توجه به خدایان اقوام دیگر یا بتهایی که مشرکان پرستش می کنند وجود دارد.از سوی دیگر توجه انسان به این خدایان منشأ درافتادن به تباهی فساد روحی و اخلاقی شمرده می شود. از آنجا که احکام شریعتی تعیین کننده رویکرد انسان در سلوک روزمره و سبک زندگی او هستند این احکام و از جمله احکام ذبح و کاشر و حلال نیز با این سویه در شریعت یهودی و فقه اسلامی مورد لحاظ قرار گرفته اند. موضوع اصلی این رساله تکیه بر فقه المقاصد و توجه به علل و اسباب احکام فقهی با تبیینی الهیاتی با محوریت ذبح است. برای شروع ابتدا مفاهیم اصلی و کلیدی مربوط به موضوع خوراکی ها در دو دین تعریف و با بررسی احکام مربوط به آن ها به فلسفه احکام و قوانین توجه می شود و در پی ان به تبیین الهیاتی آن ها پرداخته می شود. در مسأله ذبح در نهایت به تبیین الهیاتی این موضوع خواهیم رسید.

این پژوهش به‌دنبال یافتن راهی برای الاهیات‌ورزی مقایسه‌ای اسلامی در چارچوب صحت اعتقادی و عملی است. پس از تبیین ماهیت الاهیات مقایسه‌ای جدید و بررسی رویکردهای گوناگون به آن—شامل چهار رویکرد اعترافی، فرااعترافی، دوسویه‌ی اعترافی، و دوسویه‌ی فرااعترافی—فرااعترافی‌گرایی مستلزم چشم‌پوشی از پایگاه ایمانی و ناپذیرفتنی معرفی می‌شود. در مقابل، اعترافی‌گرایی نگرش غالب به الاهیات مقایسه‌ای جدید و گزینه‌ای معتبر برای الاهی‌دان مقایسه‌ای مسلمان به شمار می‌آید. پژوهش نشان می‌دهد که الاهیات مقایسه‌ای جدید، در قرائت غالبش، رشته‌ای ایمان‌محور است و با دین‌شناسی مقایسه‌ای که بر توصیف و مقایسه‌ی صِرف متمرکز است، مرزبندی روشنی دارد. براساس استقرا و بدون ادعای حصر، در رویکرد اعترافی به‌معنای عام کلمه، که دوسویه‌ی اعترافی را نیز شامل می‌شود، یادگیری بینادینی در شش قالب مختلف انجام می‌شود: تقویت، تصحیح، بازیابی، بازتفسیر، ازآنِ‌خودسازی، و بازدرست‌شماری. در این پژوهش، برای این شش نوع یادگیری، بیش از چهارده نمونه‌ی پژوهشیِ درجه اول، عمدتاً از میان کارهای الاهی‌دان‌های مقایسه‌ای مسیحی، ذکر شده است. در رویکرد اعترافی، الاهی‌دان مقایسه‌ای مسلمان، ضمن التزام کامل به دین مبدأ، علاوه بر آموختن از «نفس مقایسه»، از «طرف مقایسه» نیز بهره می‌گیرد. هیچ‌یک از حوزه‌های اندیشه‌ی اسلامی (اعم از تفسیر، کلام، فقه، حدیث، اخلاق، عرفان، تاریخ و غیره) با هیچ مانع ذاتی برای ورود به گفت‌وگوی الاهیاتی مقایسه‌ای مواجه نیست و هر پژوهشگر مسلمان می‌تواند، ناظر به هویت علمی و متناسب با تخصص و علاقه‌ی خود، عرصه‌ی مقایسه را برگزیند. پژوهش، پس از تبیین مهم‌ترین مبانی اسلامی برای ژرف‌آموزی بینادینی—شامل نگاه قرآن و حدیث و اندیشمندان مسلمان به یادگیری بینادینی، معرفت‌زایی نفس مقایسه، تراکم یا توارد ظنون، و بینامتنیت—و پس از ارائه‌ی بیش از شصت‌وهفت نمونه و پیشنهاد پژوهشیِ درجه اول در شش عرصه‌ی انتخابیِ (1) فهم قرآن، (2) فهم حدیث، (3) یادگیری‌های فقهی-تاریخی (استصحاب احکام شرایع سابقه، حقیقت شرعیه، و روش‌شناسی کنش‌گری دینی)، (4) اقتباس روش تفسیری، (5) بازتفسیر سنت خودی در چارچوب سنت‌های دیگر، و (6) یادگیری بینامذهبی، نتیجه می‌گیرد که الاهیات مقایسه‌ای می‌تواند ابزاری کارآمد برای تدقیق و تعمیق اندیشه‌ی دینی و حتی تقویت ایمان مذهبی باشد و افق‌های تازه‌ای برای بالندگی تفکر اسلامی در مواجهه با تکثر دینی بگشاید.

مسیحیت همواره با چالش تحول آموزه‌ها مواجه بوده است. با وجود این، تعبیر «تحول» چندان خوشایند کلیسای کاتولیک نیست. مسئله این است که تحول آموزه‌های دینی تا چه حدی پذیرفتنی است؟ از نظر نیومن، تحول آموزه‌ای قابل توجیه است و راه‌حل صحیح کلیسای کاتولیک در این زمینه، نظریة «توسعة آموزة مسیحی» است. او توسعه را امری گریزناپذیر برای هر اندیشة زنده می‌داند. از نظر وی، فهم یک ایدة عمیق بدون طی زمانی طولانی و تفکری عمیق امکان‌پذیر نیست. مکاشفة الهی تنها با یک توسعة راستین زنده است. رسولان فقط تا حدی مکاشفة الهی را درک کرده‌اند. در فرایند توسعة بعدی، با تحقق مکاشفه‌های جدید، جنبه‌های بدیعی از آن توسط مرجعیت خطاناپذیر کلیسا درک و تضمین شده است. نیومن بر اساس ویژگی‌های مسیحیت اولیه، تحول آموزه‌ای را مورد انتظار و ضروری می‌داند و کوشیده است که ثابت کند آموزه‌های کنونی همان توسعه‌های مورد انتظارند و عمل به آنان وظیفه‌ای منطقی است. او معیارهای هفت‌گانه‌ای را جهت تمایز توسعة راستین از فساد ارائه داده است. این معیارها عبارت‌اند از: حفظ نوع، تداوم و پیوستگی اصول؛ قدرت جذب و یکسان‌سازی؛ توالی منطقی؛ پیش‌بینی آیندة یک ایده؛ کنشی استوار بر پیشینة خود؛ و قدرت مستمر. این نظریه خالی از اشکالاتی اساسی همچون استواری بر شواهد ضعیف و ندیدن شواهد مخالف نبوده و در زمینة حل مسئله ناتوان است. نویسندگان این مقاله تلاش کرده‌اند که با استفاده از روش مطالعات اسنادی به تحلیل این نظریه بپردازند.

گسترۀ محتواهای مورد مقایسه در الهیات مقایسه‌ای هنوز دچار ابهام است. پرسش این است که آیا در الهیات مقایسه‌ای، فقط «الهیات‌ها» با هم مقایسه می‌شوند یا «دین‌ها» که الهیات‌ها فقط بخشی از آنها هستند. هدف پژوهش، رفع این سردرگمی است. برای پاسخ به این پرسش، پس از معرفی رویکرد غالب به الهیات مقایسه‌ای، ابتدا چهارچوب مفهومی دو اصطلاح دین و الهیات، تاآنجاکه به این پژوهش ارتباط می‌یابد، توضیح داده می‌شود؛ سپس با تکیه بر ادبیات مکتوب و شفاهی موضوع، گسترۀ محتواهای مورد مقایسه در الهیات مقایسه‌ای مشخص‌ می‌گردد. پژوهش به این نتیجه می‌رسد که در الهیات مقایسه‌ای نیز همانند دین‌شناسی مقایسه‌ای، این «دین‌ها» هستند که مورد رجوع و مقایسه قرار می‌گیرند و آنچه الهیات مقایسه‌ای را از دین‌شناسی مقایسه‌ای متمایز می‌کند، محدود بودن محتوای مورد مقایسه به‌صرف الهیات‌ها نیست؛ بلکه هنجاری‌بودگی الهیات مقایسه‌ای و غیرهنجاری‌بودگی دین‌شناسی مقایسه‌ای است. برای سازگار کردن عنوان مضیق «الهیات» مقایسه‌ای با امر موسعی که در عمل اتفاق می‌افتد، دو راهکار وجود دارد: نخست توسعۀ معنای «الهیات»؛ دوم لحاظ معنای مصدری «اندیشیدن دربارۀ خدا و دین» برای این اصطلاح. راهکار دوم موجه‌تر می‌نماید.

الاهیات جدید مسیحی همواره به دنبال یافتن زمینه‌هایی‌ست که امکان انتقال مفاهیم دینی، تعمیق ایمان و پرورش معنویت را فراهم آورد. آراء برخی الاهیدان‌ها که پشتوانه‌های فلسفی نیز دارند از ظرفیت‌های زیبایی‌شناسی در ایجاد چنین زمینه‌هایی پرده برداشته است. تربیت دینی یکی از مهم‌ترین قلمرو‌های تعاملات دین و زیبایی‌شناسی است. این پژوهش به دنبال تبیین ضرورت و اهمیت فراخوان زیبایی‌شناسی در تربیت دینی مسیحی از نگاه الاهیات جدید مسیحی‌ست. مسئله‌ی این رساله عبارت است از بازخوانی نظر الاهیات جدید مسیحی به فراخوانی زیبایی‌شناسی به مثابه بنیادی برای تربیت دینی در الاهیات جدید مسیحی. این پژوهش با اتکا به روش تحقیق کیفی، به بررسی متون الاهیاتی، فلسفی و آموزشی مرتبط با موضوع می‌پردازد. یافته‌ها و نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که از نگاه الاهیات جدید مسیحی، زیبایی‌شناسی، با توانایی خود در برانگیختن احساسات، ایجاد تجربه‌های معنوی و به چالش کشیدن مفاهیم سنتی، می‌تواند نقش مهمی در تربیت دینی مسیحی ایفا کند. زیبایی‌شناسی می‌تواند مفاهیم الاهیاتی انتزاعی را ملموس و قابل درک کند؛ به افراد در تجربه مستقیم و شخصی حضور خداوند کمک کند؛ فرصت‌هایی برای تفکر انتقادی درباره ایمان و ارزش‌های مسیحی فراهم کند؛ حس تعلق و هویت دینی را در جامعه مسیحی تقویت کند؛ تعامل یادگیرنده را با مفاهیم دینی را افزایش ‌دهد، به گشودگی ذهن و تقویت شخصیت معنوی یادگیرنده کمک ‌کند، و نیز معنویت را در او ژرف‌تر نماید. نتیجه‌ی کانونی این رساله این است که تربیت زیبایی‌شناسی با تغییر قضاوت‌های ارزشی از فلسفی به زیبایی‌شناختی، نقش مهمی در پیوندها و علقه‌های دینی یادگیرندگان دارد.