جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

خلود در عذاب یکی از مسائل و بحث های مهم و پیچیده ای است که در قرآن کریم بدان تصدیح شده و همه اهل دیانت به خصوص مسلمانان را همواره به خود مشغول داشته است خلود اهل نار و عذاب ابدی یکی از بحث‌های مهم و پیچیده‌ای است که عالمان دیانت را مشغول کرده است و هر یک به مقتضای اصول و مبانی فکری خویش روش متفاوتی برای حل این مساله و سوالات مطرح در این باره در پیش گرفته اند؛ از جمله این که چگونه عذاب ابدی و خلود همیشگی در آتش با رحمت و عدالت خداوند سازگار است و این که چگونه ممکن است گناه محدود، عذابی نامحدود داشته باشد (زاهدی فر ، 1399) یکی از عقاید مهم و تغییرناپذیر ما مسلمین اعتقاد به اصل معاد و بازگشت به سوی خداوند است اما پیرامون جزئیات این اصل مهم میان اندیشمندان اختلافاتی وجود دارد. یکی از این اختلافات حول محور خلود، معنا و تفسیر آن است از متکلم فیلسوف، عارف مفسّر و فقیه گرفته، همگی این پرسش را از خود دارند که آیا خداوند مهربان بندگان گناهکار را برای همیشه در آتش آخرت می سوزاند و یا چنین نیست و تنها برای مدت زمانی، حال کوتاه باشد یا طولانی، گناهکاران را تأدیب و تنبیه می‌‌کند و سپس آنان را از عذاب می‌رهاند و راحتی آنان را فراهم می سازد(کرباسی نظرلو، 1399). هرچند این مسأله که عده ای از گناهکاران هم چون مؤمنین پس از تحمل عذاب به اندازه‌ی گناهانشان و نه بیشتر از عذاب رهایی خواهند یافت با اتکا به آیات قرآن کریم و نص صریح روایات قابل فهم بوده و مورد تأیید همگان باشد، اما مقابل در پیرامون برخی دیگر از گناهکاران که خداوند در قرآن کریم به آنان وعده عذاب داده است اختلاف نظر وجود دارد. عده‌ای خلود را به معنای دوام و ابدیت گرفته اند بنابراین مراد از خلود در عذاب را تعذیب جاودانه معنا کرده‌اند، از جمله این که خداوند در قرآن میفرماید: (خالدین فیها لا یُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَلا هُمْ یُنْظَرُونَ) (بقره، 162) از آن جا که خداوند در این آیه و آیات مشابه بسیاری وعده خلود در عذاب را بیان نموده است و امکان خلف وعده برای خداوند محقق نیست در نتیجه عذاب همیشگی خواهد بود». اما برخی دیگر خلود را به معنای مدت زمان طولانی می‌پندارند و عذاب اخروی را پایان‌پذیر تصور می‌کنند. ایشان با تکیه بر آیاتی نظیر (خَالِدِینَ فِیهَا مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّکَ) (هود، 107) خلود در عذاب را وابسته به دوام آسمان و زمین دانسته با توجه به آیاتی که آسمان و زمین را نابود شدنی میدانند عذاب را پایان‌پذیر می‌شمرند(قرآن کریم). آن چه در این اثر خواهید دانست این است که انسانها در قیامت چند گروه‌اند (1 برخی مستقیم به بهشت می روند؛ مانند انبیاء، امامان(علیهم السلام) و 2) برخی مانند مستضعفین فکری که پیام خدا به آن ‌ها نرسیده و گناهی هم مرتکب نشده اند نه به جهنم و نه به بهشت می‌روند تفصیل این دو قسم در بحث بهشت و جهنم خواهد آمد. بعضی در جهنم برای همیشه می‌مانند؛ مانند کافران مقصر و 4) و گروهی که بعد از چشیدن عذاب در جهنم و پاک شدن به بهشت وارد می شوند(مقضی، 1399) اهل خلود در جهنم بسیار اندک‌اند، زیرا تبهکاران شماری عذاب می‌شوند؛ اما سرانجام بسیاری از آنها به شفاعت شافعان از عذاب نجات می یابند بی و تنها کافران معاند برای همیشه در آتش می‌مانند و سایر گنهکاران پس از مدتی تعذیب با شمول رحمت الهی، از جهنم خارج می‌شوند. بنابراین این تحقیق به دنبال آن است تا به بررسی خلود در عذاب اخروی از دیدگاه مفسران شیعی با تأکید بر تفسیر تسنیم بپردازد.

تقدیم تاخیر الفاظ در ادبیات نقش ویژه‌ای در رساندن معنا دارد. در ادبیات عرب نیز تقدیم و تاخیر الفاظ، معانی خاصی را به مخاطب القاء می‌کند. قرآن کریم کتاب فصاحت و بلاغت است که به زبان عربی نازل گشته و هرگونه تقدیم و تاخیر در آن به حسب اینکه از سوی خداوند حکیم بیان شده است دارای حکمت است. پژوهش حاضر با هدف تحلیل حکمت‌های تقدیم و تأخیر آیات قرآن در دو کتاب تفسیری برجسته، «المیزان» و «تسنیم»، انجام شده است. مسئله اصلی تحقیق، تبیین حکمتهای تقدیم و تاخیر در قرآن کریم از دیدگاه دو مفسر بزرگ قرآن یعنی علامه طباطبائی(ره) و آیت الله جوادی آملی(دام عزه) می باشد. این پژوهش، به‌عنوان مطالعه‌ای تطبیقی، زمینه را برای تعمیق فهم مفاهیم قرآن از رهگذر تبیین حکمتهای تقدیم و تاخیر فراهم می آورد. ضرورت انجام این مطالعه ناشی از اهمیت شناخت دقیق این شیوه بیانی در قرآن است که می‌تواند درک بهتر مفاهیم وحیانی و نیز کاربرد آن‌ها در تفسیر، تعلیم و تربیت دینی را فراهم سازد. نتایج تحقیق نشان می‌دهد هر دو تفسیر ضمن تأکید بر جنبه‌های بلاغی و ساختاری تقدیم و تأخیر، حکمت‌هایی در حوزه‌های اعتقادی، تربیتی، اخلاقی را برجسته می‌سازند.

این تحقیق به مطالعه تطبیقی سوره کهف در دو تفسیر مهم امامیه؛ المیزان و تسنیم، می‌پردازد. تفسیر المیزان، توسط علامه طباطبایی، به عنوان یکی از بهترین تفاسیر قرآن به قرآن شناخته می‌شود. در مقابل، تفسیر تسنیم با استفاده از منابع قرآن، سنت و عقل، سبک تفسیری جامعی را ارائه می‌دهد. هدف این پژوهش، شناسایی نقاط اشتراک و افتراق این دو تفسیر ذیل سوره کهف است. توجه ویژه‌ای به نظرات آیت الله جوادی آملی در مقابل دیدگاه‌های استادش، علامه طباطبایی، شده است. ضرورت این مطالعه از اهمیت هر دو تفسیر به عنوان منابع تفسیری مهم امامیه و فریقین نشأت می‌گیرد و می‌تواند برای پژوهشگران و علاقه‌مندان به تفسیر قرآن مفید باشد.

این پژوهش از نوع کیفی و با رویکرد توصیفی-تحلیلی است که به بررسی روش‌شناختی تفسیر موضوعی آیات اخلاقی در تفاسیر المیزان و تسنیم می‌پردازد. هدف از این نوع تحقیق، تحلیل عمیق اصول، روش‌ها و ابزارهای به‌کاررفته در تفسیر موضوعی است تا از این طریق، چارچوبی نظام‌مند برای فهم بهتر آیات اخلاقی ارائه شود. این رویکرد به پژوهشگر امکان می‌دهد تا با استفاده از تحلیل‌های کیفی، به شناسایی نقاط قوت و ضعف روش‌های تفسیری مفسران معاصر بپردازد و پیشنهادهایی برای بهبود این روش‌ها ارائه دهد. داده‌ها از طریق مطالعه کتابخانه‌ای و بررسی منابع اولیه مانند تفاسیر مفسران معاصر (علامه طباطبایی و آیت‌الله جوادی آملی) و منابع ثانویه مانند مقالات و پژوهش‌های مرتبط جمع‌آوری می‌شود. ابزار گردآوری شامل فیش‌برداری از متون تفسیری و تحلیل محتوای آثار است. جامعه آماری این پژوهش، آثار مفسران معاصری است که به تفسیر موضوعی آیات اخلاقی پرداخته‌اند و نمونه‌گیری به‌صورت هدفمند انجام می‌شود. روش تحلیل این پژوهش، تحلیل محتوا با رویکرد نقادانه است. ابتدا، اصول و روش‌های تفسیر موضوعی آیات اخلاقی در آثار مفسران استخراج می‌شود. سپس، این روش‌ها از نظر نقاط قوت و ضعف مورد نقد قرار می‌گیرند. همچنین، از روش مقایسه تطبیقی برای تحلیل تفاوت‌ها و شباهت‌های رویکردهای مفسران استفاده می‌شود. این روش‌ها به پژوهشگر کمک می‌کند تا درک جامعی از روش‌شناسی تفسیر موضوعی به‌دست آورد و پیشنهادهایی برای کاربرد بهتر این روش در مواجهه با چالش‌های معاصر ارائه دهد.

با توجه به نقش بنیادین انسان در نظام هستی و تاکید قرآن بر کرامت ذاتی اون،تحلیل مسئولیت های اجتماعی از دیدگاه اندیشمندان دینی،ضروری است.در عصری که فردگرایی و بی تفاوتی اجتماعی رو به گسترش است،بازخوانی دیدگاه های متفکران دینی مانند آیت الله جوادی آملی با تکیه بر منابع انسانی (مانند تفسیر تسنیم)میتواند چارچوبی الهام بخش برای بازسازی روابط انسانی ارائه دهد.ایشان به عنوان مفسر و عالمی که در علوم مختلف اجتهاد دارد در تفسیر تسنیم به فراوانی به این موضوع پرداخته است.ایشان مسئولیت های انسان ها نسبت به یکدیگر را شامل سه حوزه:مسئولیت فردی،خانوادگی و اجتماعی می دانند.به عنوان نمونه ایشان در زمینه مسئولیت های فردی در ذیل آیه 36 سوره قیامت به مسئولیت انسان نسبت به خود و در آیات 21 و 106 سوره نحل و 46 عنکبوت به مسئولیت انسان نسبت به اعضاء و جوارح و... می پردازد.در زمینه مسئولیت های خانوادگی در ذیل آیه 21 سوره روم به مسئولیت زن در تامین سکینت و آرامش و در آیه 33 سوره احزاب به تفاوت مسئولیت زن و مرد و... را بیان می نماید و در مورد مسئولیت های اجتماعی انسان ها نسبت به یکدیگر ذیل آیه 113 سوره توبه و 47 سوره مریم و 40 سوره هود به مسئولیت انسان نسبت به بستگان و در آیه 15 و 16 سوره فجر به مسئولیت انسان در حمایت از یکدیگر در جامعه اسلامی و در آیه 105 سوره مائده به مسئولیت انسان ها در امر به معروف و نهی از منکر و... پرداخته است.پرسش اصلی در این پایان نامه،آن است که از منظر آیت الله جوادی آملی در تفسیر تسنیم،مسئولیت های اجتماعی انسان ها نسبت به یکدیکر ( در قالب فردی،خانواده و اجتماعی) چگونه است؟

مفسران قرآن کریم از زمان پیامبر اکرم حضرت محمد مصطفی (ص)، با توجه به علم وتوانایی خویش، کتب تفسیری متنوعی با روش های مختلف تفسیری تدوین نموده اند. مفسران برجسته شیعه همچون شیخ طوسی، ملا فتح الله کاشانی و علامه طباطبایی ازروش عقلی برای تفسیر آیات قرآن کریم بهره جسته اند . درقرن معاصر نیز، مفسر شاخص و برجسته ای همچون علامه جوادی تفسیر تسنیم را با روش عقلی تدوین نموده اند . تفسیر تسنیم آیت الله جوادی آملی ویژگی منحصر به فردی دارد و آن اینکه فرایند تفسیر قرآن درآن با روش عقلی منسجم انجام شده است. عقل به عنوان ابزار اصلی درکنار نقل معتبر معصومین علیهم السلام، برای کشف مراد خداوند می باشد و نیز به عنوان منبع مهم برای تفسیر و فهم حقایق قرآن کریم شناخته می شود. بدیهی است تفسیر تسنیم آیت الله جوادی آملی، جز مهمترین تفسیر شیعی به زبان فارسی و به سبک ترتیبی در قرن معاصر می باشد. آیت الله جوادی آملی تفسیر تسنیم را طی چهل سال و در هشتاد جلد در حوزه علمیه قم تدوین نمودند. روند تالیف این تفسیر با آغاز درس تفسیر ایشان درسال 1361 درمدرسه سعادت قم شروع شد. با افزایش جلسات تفسیری آیت الله جوادی آملی، گروه تفسیر درسال 1369 تشکیل شد تا محتوای درس های تفسیری را به صورت کتاب تفسیری با عنوان تفسیر تسنیم تدوین کنند. بعد از تاسیس مرکز تحقیقاتی اسرا درقم درسال 1372؛ نخستین جلد تفسیر تسنیم در سال 1375 منتشر شد و آخرین جلد آن درسال 1403 به چاپ رسید . با توجه به اینکه آیت الله جوادی آملی در زمینه های مختلف علوم اسلامی مثل فقه ، فلسفه ، عرفان ، کلام ، حدیث و علوم قرآنی تخصص داشته اند درکتاب تفسیر تسنیم شاهد این هستیم که از اصطلاحات مربوط به علم فلسفه ، منطق ، کلام ، حدیث ، فقه ، اخلاق ، و مباحث علوم قرآنی درحین تفسیر آیات قرآن کریم استفاده کرده اند. به همین دلیل تفسیر تسنیم آیت الله جوادی آملی طولانی ترین و تخصصی ترین تفسیر قرآن کریم در قرن معاصر محسوب می شود که تاکنون بیش از پانصد پایان نامه و صد ها مقاله در موضوعات متنوع قرآنی وتفسیری با توجه به تفسیر تسنیم آیت الله جوادی آملی نگاشته شده است .( سایت اسرا ) لازم به ذکر است عقل به عنوان یکی از منابع مهم تفسیر در کنار روایات معتبر شناخته می شود . آیت الله جوادی آملی در زمان تفسیر آیات قرآن کریم از عباراتی مثل عقل نظری ، عقل عملی ،عقل تجربی ، عقل ناب ، عقل تجریدی ، عقل برهانی ، عقل منبع، عقل مصباح استفاده نموده اند. از نظر آیت الله جوادی آملی عقل در بیان تفسیر آیات قرآن و فهم حقایق دینی از منزلت خاصی برخوردار است به گونه ای که عقل همتای روایات معتبر معصومین علیه السلام و ابزاری برای فهم مباحث تخصصی علوم فلسفی ، کلامی ، عرفانی ، حدیثی وعلوم قرآنی محسوب می شود. ( جوادی آملی، عبدالله ، منزلت عقل درهندسه معرفت دینی ، صص 35 -120 ) امتیاز ویژه تفسیر تسنیم جوادی آملی نسبت به تفاسیر ما قبل از آن این است که به روش عقلی در علوم مختلف ذیل آیات قرآن کریم توجه کرده است لذا با استفاده از روش عقلی آیات مرتبط با علوم اسلامی ( فلسفه و منطق ، فقه واصول ، کلام وعرفان ،حدیث وعلوم قرآنی ) را تفسیر و تبیین نموده اند . کارکرد عقل در علم فلسفه و منطق متفاوت از کارکرد عقل در علم فقه و کلام و عرفان بوده است. ایشان پس از بررسی سندی و متنی روایات منابع اسلامی و با استفاده از روش عقلی دیدگاه خداوند را تفسیر و تبیین نموده اند تا اثبات کنند عقل و نقل معتبر هماهنگی کامل دارد. مقصود از روش عقلی در تفسیر تسنیم آن است که آیت الله جوادی آملی با استفاده از روش عقلی در رفع تعارض بین آیات قرآن ، تفسیر آیات متشابه ، فهم مراد خداوند از آیات قرآن کریم، دست یابی به حقایق ومعارف قرآنی، همتایی و هماهنگی عقل و نقل معتبر معصومین علیه السلام را بیش از پیش اثبات کرده اند. ( جوادی آملی ، عبدالله ، ادب فنای مقربان ، ص 383) دراین تحقیق برآنیم تا پس از تعریف عقل، به اقسام و ارتباط انواع عقل و تمایز بین انواع عقل از نظر آیت اله جوادی آملی بپردازیم و روش عقلی را در آیات متشابه، رفع تعارض آیات ، فهم مراد خداوند ، استفاده از روش عقلی برای دست یابی به حقایق ومعارف قرآنی ، کاربست عقل درتفسیر آیات همچون (یدالله ، وجه الله ، الله نور السموات والارض ، الرحمن استوی علی العرش ) بررسی کنیم. ودر پی پاسخ به این پرسش هستیم که چگونه آیت الله جوادی آملی درتفسیر تسنیم ازروش عقلی استفاده نموده است ؟ آیت الله جوادی آملی درتفسیر تسنیم خویش از روش عقلی به عنوان منبع تفسیر آیات قرآن کریم استفاده می کند که این روش تفسیرمصطلح عقلی نام دارد و زمانی که مفسر استدلال را بیاورد عقل برهانی نام دارد و زمانی که از عقل مصباح استفاده کند ، عقل بر بقیه مباحث آیات قرآن کریم پرتو می اندازد وعقل را تحت تاثیر قرار می دهد و سپس تفسیر آیات را ذکر می کند و نکات فقهی ، اجتماعی سیاسی آیه را تبیین می کند و این یک تفسیر عقلی برهانی نام دارد . سوال این تحقیق این است که چگونه آیت الله جوادی آملی درتفسیر تسنیم روش عقلی منبع ،عقل مصباح، عقل برهانی را استفاده کرده است ؟ بدیهی است آیت‌الله جوادی آملی به عنوان شاگرد علامه طباطبایی ازروش عقلی اجتهادی ایشان از تفسیر المیزان تاثیر پذیرفته اند وسوال در اینجا این است که آیا آیت الله جوادی آملی درتفسیر تسنیم موافق روش عقلی علامه طباطبایی است؟

«غرر آیات» آیاتی کلیدی و راهگشا در تفسیر قرآن که در روشن‌سازی ابهامات و کشف مراد خداوند متعال در دیگر آیات نقش مهمی ایفا می‌کنند. این روش تفسیری، با تأکید بر تفسیر قرآن به قرآن، از روش‌های مؤثر علامه طباطبایی و علامه جوادی است که در آن، آیاتی که محتوای توحیدی، اصلی و برجسته دارند، مورد استفاده قرار می‌گیرند. اگرچه علامه طباطبایی در منابع خود به طور مستقیم به ملاک‌های شناسایی «غرر آیات» اشاره نکرده است، علامه جوادی در مقدمه المیزان، ملاک اصلی را دارا بودن محتوای توحیدی و شاخص بودن آیاتی خاص برای استنباط فروع اعتقادی و اخلاقی ذکر کرده است. آیه ۲۱ حجر، به دلیل دارا بودن اصل توحیدی و نقش کلیدی آن در تبیین خلقت و تقدیر، در تفسیر المیزان و تسنیم بسیار برجسته است و کارکردهای متنوعی، از جمله تبیین روایات شأن نزول و تفسیر معنا، در هر دو تفسیر داشته و در تفسیر تسنیم فراوانی بیشتری دارد.

قاعده « وضع الفاظ برای روح معنا » از مهمترین مبانی تفاسیر عرفانی است. بر اساس این قاعده، معنای یک واژه، روح واحدی تلقی می شود که به صورت حقیقی اما با حفظ مراتب در تمام مصادیق آن، جریان دارد. فهم روح معنا در راهیابی به بطن بسیار موثر است چه این که در سایه آن، ضمن حفظ معنای ظاهر ، امکان اطلاق معنا بر مصادیق متعدد فراهم است. پژوهش حاضر می کوشد با تکیه بر روش توصیفی - تحلیلی، جایگاه قاعده «وضع الفاظ برای روح معنا» در راهیابی به معانی باطنی قرآن را از دیدگاه تفسیر تسنیم به بحث نشیند. نتایج نشان می دهد نویسنده تفسیر تسنیم به این قاعده توجه ویژه دارد و ضمن پرداخت به مباحث نظری مرتبط با این قاعده – مانند تعریف و ذکر مبانی- به صورت گسترده از آن بهره می برد. به باور صاحب تسنیم، قاعده مذکور، مهم ترین مبنا برای فهم لایه های باطنی آیات قرآن است و به مفسر کمک می کند تا همان شیوه اهل بیت ( علیهم السلام و الصلوه ) را در فهم عمیق قرآن به کار بگیرد. نتیجه این پژوهش در زمینه مطالعات تفسیر عرفانی سودمند است همان گونه که در عرصه مطالعات تسنیم پژوهی کارآیی دارد

یکی از مسائل مهم در معارف وحیانی قرآن کریم،بحث طغیانگری افراد در مقابل اراده الهی است که خدای ﷻ نمونه هایی برای آن بیان نموده است که بارزترین مصداق آن فرعون زمان حضرت موسی (ع) است که بانگ (انا ربکم الاعلی) سر داد و با حضرت موسی(ع) که فرستاده الهی بود به مخالفت برخاست، و برای حفظ سلطنت خویش بر مصریان، مرتکب نسل کشی، استضعاف و استخفاف بنی اسرائیل شد، و در این راه از هیچ ظلمی دست برنداشت، و در واقع به جنگ با خدای متعال رفت و تا اینکه با همه لشکریانش در دریای غضب الهی غرق شدند و نسل شان منقرض شد. خداوند داستان فرعون و حضرت موسی (ع)را به عنوان عبرت آیندگان نقل می کند تا مردمان جهان از آن درس گرفته دچار تکبر و استکبار نشود اما یهودی ها در زمان های مختلف با ایده نژاد پرستانه به طغیانگری پرداختند و در حق مسلمانان ظلم نمودند و در عصر حاضر نیز صهیونیست ها با استکبار طلبی، کشورهای اسلامی را استثمار کردند و در حق مردم مظلوم فلسطین ظلم های زیادی کردند و آن ها را از خانه و وطن شان آواره نمودند. این تحقیق ضمن شناخت و اکاوی شخصیت فرعون در قرآن با تکیه بر تفسیر تسنیم و الکاشف، به مشابهت هایی بین آل فرعون و صهیونیست ها پرداخته است و به مشترکاتی مانند، نسل کشی، استخفاف، استضعاف، تبلیغات سوء و انحصارگرایی و... بین فرعونیان و استکبار جهانی دست پیدا کرده است. همان طوری که فرعون خودش را برتر از همه بلکه «رب» مردم معرفی می کرد، یهودی ها به خصوص، صهیونیست ها نیز خود شان را نژاد برتر بلکه فرزند خدا معرفی می کنند. روش پژوهش اثر حاضر، گرد آوری کتابخانه ای است و با روش توصیفی ،تحلیلی بین ابعاد مختلف شخصیت فرعون و فرعونیان و صهیونیست ها مقایسه نموده است و از جهاتی مانند بعد بینشی و کنش رفتاری در اجتماع و کنش رفتاری در سیاست تطبیق را انجام داده است.

یکی از چالش‌های اساسی جوامع اسلامی در دوران معاصر، مسئله تفرقه و چنددستگی در میان مسلمانان است. این پدیده، که ریشه در عوامل گوناگونی از جمله اختلافات مذهبی، قومیتی، زبانی و سیاسی دارد، وحدت امت اسلامی را دچار خدشه کرده و پیامدهای ناگواری در ابعاد اجتماعی، فرهنگی و حتی اعتقادی بر جای گذاشته است. قرآن کریم به‌عنوان منبع اصیل هدایت الهی، به‌روشنی به آسیب‌های تفرقه پرداخته و راهبردهایی دقیق و نظام‌مند برای مقابله با آن ارائه کرده است. بررسی این راهبردها، به‌ویژه با تأکید بر تفسیر تسنیم اثر آیت‌الله عبدالله جوادی آملی، می‌تواند بستری برای درک عمیق‌تر از مواجهه قرآنی با مسئله تفرقه فراهم آورد. بنابراین پرسش اصلی پایان نامه حاضر کنکاش از انواع راهبرد های (دینی، اخلاقی و اجتماعی) مقابله قرآن با تفرقه افکنی در جامعه اسلامی با تاکید بر تفسیر تسنیم است. در سوره آل‌عمران، آیه 103، خداوند می‌فرماید: «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلا تَفَرَّقُوا...» که بر لزوم چنگ زدن همگان به ریسمان الهی و پرهیز از تفرقه تأکید دارد. این آیه، یکی از مهم‌ترین بنیان‌های دینی وحدت در قرآن کریم به شمار می‌آید. تفسیر تسنیم، این اعتصام را به‌معنای تمسک به دین الهی، ولایت الهی و معرفت توحیدی تبیین می‌کند. از این منظر، تفرقه نه‌تنها یک معضل اجتماعی، بلکه نشانه‌ای از گسست معرفتی با منابع وحیانی است که در سطح فرهنگی و اعتقادی نمود پیدا می‌کند. افزون بر این، تفرقه و نزاع، ثمره ضعف در فضائل اخلاقی و رشد رذایل فردی است. سوره انفال، آیه 46 بیان می‌دارد: «وَلا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِیحُکُمْ...» که هشدار می‌دهد نزاع موجب سستی و از بین رفتن هیبت و توانمندی امت اسلامی می‌شود. علامه جوادی آملی در تفسیر این آیه تأکید می‌کند که ریشه بسیاری از نزاع‌ها در جامعه، بی‌توجهی به مکارم اخلاقی نظیر صبر، مدارا، گذشت و حسن‌ظن است. بنابراین، راهبردهای اخلاقی قرآن در مقابله با تفرقه، بر پایه تقویت این فضائل در ساحت فرد و جامعه شکل گرفته است. از منظر فرهنگی نیز، یکی از زمینه‌های تفرقه، چندگانگی در فهم و تلقی از دین است. در سوره روم، آیه 32 آمده است: «مِنَ الَّذِینَ فَرَّقُوا دِینَهُمْ وَکَانُوا شِیَعًا...» که اشاره دارد به کسانی که دین الهی را فرقه‌فرقه کردند. در تفسیر تسنیم، این رفتار نشانه خروج از مسیر عقلانی و وحیانی دین‌ورزی دانسته شده است. برداشت‌های خودسرانه، قوم‌گرایی دینی و تحمیل قرائت‌های انحرافی از دین، از مهم‌ترین بسترهای بروز تفرقه فرهنگی در امت اسلامی شمرده می‌شود. راهبردهای دینی‌ـ‌فرهنگی برای مقابله با این وضعیت، در قرآن بر مفاهیمی همچون بازگشت به توحید، اطاعت از رسول خدا (ص)، و پیروی از معارف اهل‌بیت (ع) تأکید دارند. تفسیر تسنیم، با تحلیلی جامع از سیره پیامبر (ص) و امامان معصوم (ع)، به ضرورت تعلیم و تربیت وحدت‌محور، شناخت مشترک از دین، و اجتناب از افراط و تفریط در فهم آموزه‌های اسلامی می‌پردازد. این نگاه، تفرقه را نه صرفاً یک انحراف سطحی، بلکه حاصل فقدان بینش دینی عمیق می‌داند. در بُعد اخلاقی نیز، راهبردهای قرآنی بر محور تهذیب نفس و اخلاق جمعی استوار است. تقویت فضائل اخلاقی در جامعه، همچون خوش‌خلقی، حسن معاشرت، دوری از سوءظن، و انصاف در قضاوت‌ها، از جمله موضوعاتی است که در تفسیر تسنیم به‌عنوان مبانی حفظ وحدت اجتماعی معرفی شده‌اند. این اصول اخلاقی، بستر تعامل سازنده در جامعه را فراهم می‌کنند و از شکل‌گیری فضاهای خصومت‌آلود جلوگیری می‌کنند. از منظر اجتماعی، قرآن بر ایجاد بسترهایی همچون عدالت اجتماعی، مساوات، مشارکت عمومی و پرهیز از تبعیض در ساختار قدرت تأکید دارد. تفسیر تسنیم با بررسی آیات متعددی نظیر «إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ...»، تفرقه را محصول تبعیض‌های ساختاری و ضعف در مدیریت اجتماعی می‌داند. بنابراین، راهبردهای اجتماعی مقابله با تفرقه، با ایجاد ساختارهایی عادلانه، مشارکتی و همدلانه قابل تحقق است. در این میان، تمایز مفهومی میان «راهبرد» و «راهکار» نیز دارای اهمیت است. راهبرد یا استراتژی، به طرحی کلان، جهت‌دار و بلندمدت اطلاق می‌شود که مسیر کلی تصمیم‌گیری و سیاست‌گذاری را مشخص می‌کند. در مقابل، راهکارها جنبه عملیاتی، جزئی و کوتاه‌مدت دارند و معمولاً برای اجرای اجزای خرد یک راهبرد کلان به‌کار می‌روند. از این رو، در پژوهش‌های قرآنی، تمرکز بر راهبردها، به معنای شناسایی اصول و سیاست‌های کلان وحیانی است. بر همین اساس، عنوان این پژوهش به‌درستی بر واژه «راهبرد» متمرکز شده است؛ چراکه هدف آن، استخراج چارچوب‌های کلان اندیشه قرآنی در مقابله با تفرقه‌افکنی است. این راهبردها می‌توانند مبنای تدوین برنامه‌های کاربردی‌تر در سطوح آموزش دینی، رسانه‌ای، اجتماعی و حاکمیتی قرار گیرند. تفسیر تسنیم با رویکردی تحلیلی و نظام‌مند، بستری غنی برای شناسایی این راهبردها فراهم کرده که تاکنون به‌صورت متمرکز مورد واکاوی علمی قرار نگرفته است. در نهایت، پژوهش در این زمینه نه‌تنها ارزش نظری و معرفتی دارد، بلکه در بُعد کاربردی نیز می‌تواند به تدوین سیاست‌های دینی و فرهنگی مؤثر در راستای تقویت انسجام اسلامی کمک کند. جهان اسلام بیش از هر زمان دیگری نیازمند بازگشت به مبانی اصیل قرآنی است تا با بهره‌گیری از ظرفیت‌های تفسیری همچون تفسیر تسنیم، گام‌هایی مؤثر در جهت وحدت و همدلی بردارد