جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

از موضوعات علوم قرآنی، مسئله تکرار آیات می‌باشد. در این موضوع بین محققان اختلاف نظر است از یک سو مخالفان از جمله سیّد قطب معتقد است در قرآن پدیده‌ای به نام تکرار وجود ندارد آنچه هست تنویع می‌باشد و از سوی دیگر برخی از مفسران و قرآن پژوهان وجودتکرار درقرآن را إنکارناپذیر شمرده‌اند. مقالة حاضر با رویکرد توصیفی- تحلیلی درصدد آن است که بعد از مفهوم‌شناسی واژه تکرار، مفاهیم مرتبط با تکرار، معناشناسی تکرار در قرآن، دیدگاه مفسران و دانشمندان علوم قرآنی(موافقان و مخالفان)و... را مورد پژوهش قرار دهد. در این میان علامه طباطبائی(ره) نیز به این مسئله بی توجه نبوده است. یافته‌ها و نتایج پژوهش حاکی ازآن است که واژه تکراربا مشتقات خود 476 مورد در آیات قرآن بکار رفته ایشان أسرار وحکمت هایی را برای آن ها بیان فرموده از جمله‌: اختلاف سیاق، مصداق، اضافه، ... علامه معتقد است تکرارآیات وعبارات به ظاهر یکسان ومشابه درکلام الهی، اتفاقی و بیهوده نیست، بلکه تنها راه دریافت کلام، تدبّر در سیاق آیات می‌باشد.

هدف این پژوهش میان‌رشته‌ای، تحلیل تربیتی مفهوم قرآنی «طلب» در چارچوب هرمنوتیک قرآنی سنتی (اصیل) با تأکید بر دیدگاه علامه طباطبایی و استنتاج شایستگی‌های تربیتی برای رفع چهار چالش نظام آموزش ایران (حافظه‌محوری، انباشت اطلاعات، منفعل‌بودن متربی و بی‌مهارتی) است. با چندسویه‌سازی روش‌های کیفیِ مرور نظامند، تجزیه مفهومی، تحلیل تطبیقی، تحلیل منطقی فرارونده و استنتاج عملی فرانکنا، سه شایستگی کلیدی استخراج شد: 1. شایستگی در معرض قرار گرفتن/ قرار دادن خود (با مؤلفه‌های گشودگی و مهارت شنیدن) که تعامل فعال متربی را تقویت و مسئله «منفعل‌ بودن» را هدف می‌گیرد؛ 2. جویندگی حساس و روشمند معنای اصلی (با تأکید بر پرسشگری، استدلال‌ورزی، عاقبت‌اندیشی، نقادی تاویلگرانه، هوشیاری هرمنوتیکی و شک) که جایگزین حافظه‌محوری و انباشت اطلاعات می‌شود؛ 3. جویندگی معنای حقیقی (با محوریت حقیقت‌‌جو بودن و حق‌پذیری، شک، شجاعت نقادی، مصلح بودن و مهارت‌های حکیمانه) که بی‌مهارتی را از طریق پرورش تفکر انتقادی و خوداصلاحی کاهش می‌دهد. یافته‌ها نشان می‌دهد این شایستگی‌ها با تبدیل فرآیند یادگیری به کاوشگری فعال، امکان بازطراحی برنامه‌های درسی مبتنی بر مهارت‌های هرمنوتیکی را فراهم می‌کنند. این پژوهش با پیوند نظریه هرمنوتیک قرآنی به نیازهای عملی تربیتی، چارچوبی نوین برای تحول آموزش در ایران ارائه می‌دهد.

آیات برائت که در سال نهم هجری نازل و توسط امام علی(ع) در مراسم حج ابلاغ شد، از جمله آیات مورد اختلاف میان مفسّران شیعه و سلفیه است. با نظر به آن که تفسیر المیزان از شیعه و تفسیر المنار از سلفیه، دو تفسیر هم‌عصر، جریان‌ساز و تاثیرگذار بر تفاسیر بعد از خود بوده‌ و هر دو از روش قرآن به قرآن بهره جسته‌اند و همچنین علامه طباطبایی به جهت رویکرد ضد شیعی رشیدرضا در موارد متعددی به نقد دیدگاه‌های او پرداخته است، پژوهش حاضر به بررسی آیات برائت از مشرکان از منظر این دو تفسیر پرداخته و این سؤال را پی جسته-است که المیزان و المنار درباره آیات برائت چه نقاط اشتراک و افتراقی دارند؟ هدف از این مطالعه فهم بهتر آیات شریفه و مقایسه دیدگاه‌های دو اندیشمند‌است، لذا رویکرد آن تطبیقی و روش گردآوری اطلاعات در آن کتابخانه-ای است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد: 1. مفهوم برائت نزد علامه و رشیدرضا، دوری از هر چیز مکروه‌است؛ 2. رشیدرضا حکم برائت را صرفاً تشریعی دانسته ولی علامه قائل به صرف تشریع نیست و آیه 1 سوره توبه را انشاء حکم و قضاء بر برائت نیز می‌داند؛؛ 3. مصادیق برائت در آیه پنج سوره توبه از دیدگاه علامه ترتیبی و از نظر رشیدرضا تخییری هستند؛ 4. اعلان آیات برائت توسط امام علی (ع) مورد قبول شیعه و سلفیه است؛ با این تفاوت که شیعه روایات این ماجرا را دالّ بر افضلیت امام علی (ع) می‌داند ولی سلفیه، ضمن نقل روایات، دلالت آن‌ها بر افضلیت حضرت را نمی‌پذیرند.

خداوند علت و یگانه است برای تمام مخلوقات عالم و هر موجودی برای پیدایش هستی به کسی که بی‌پایان و محتاج نیست نیازمند است و آن خداوند متعال است در واقع این طور می توان گفت که خداوند به درون و بیرون هر چیز احاطه کامل دارد. احاطه خداوند بر عالم از بنیادی‌ترین مباحث توحیدی است که جلوه‌ای از علم، قدرت و قیومیت مطلق الهی را نشان می‌دهد. این پژوهش با رویکرد تطبیقی، به بررسی مفهوم و اقسام احاطه الهی در سه تفسیر مهم ــ مفاتیح الغیب اثر فخر رازی، المیزان اثر علامه طباطبایی و تفسیر نمونه اثر آیت‌الله مکارم شیرازی ــ می‌پردازد. هدف آن است که وجوه اشتراک و افتراق مفسران در تبیین احاطه علمی، وجودی و قیومیت الهی روشن گردد. نتایج مطالعه نشان می‌دهد که هر سه مفسر، احاطه الهی را امری مطلق، فرازمانی و فرامکانی دانسته‌اند، با این تفاوت که فخر رازی محور اصلی احاطه را بر علم و قدرت خداوند متمرکز کرده و آن را ناظر بر آگاهی و سلطه الهی بر همه اشیا می‌داند. علامه طباطبایی در المیزان، احاطه را از سنخ علم حضوری و وجودی معرفی می‌کند و بر وحدت ذات و صفات الهی تأکید دارد؛ به گونه‌ای که احاطه خداوند عین ذات اوست و نه صفتی زائد بر آن. در مقابل، مکارم شیرازی در تفسیر نمونه، با تکیه بر جنبه فلسفی و هستی‌شناختی، احاطه الهی را ناشی از وابستگی ذاتی همه موجودات به خداوند قیوّم می‌داند. از دید وی، هستی مخلوقات عین تعلق و فقر به وجود الهی است. برآیند این دیدگاه‌ها نشان می‌دهد که احاطه الهی مفهومی چندبعدی است که ابعاد علمی، وجودی و قدرتی را در بر می‌گیرد و فهم آن تنها در پرتو شناخت توحید ذاتی و صفاتی میسّر است.

این پژوهش با رویکردی تطبیقی به بررسی دیدگاه‌های دو مفسر برجسته قرآن، علامه طباطبایی در تفسیر المیزان و طبری در جامع‌البیان، درباره آیات مرتبط با امامت پرداخته است. هدف اصلی تحقیق، تحلیل تفاوت‌ها و شباهت‌های تفسیری این دو اثر در زمینه اثبات امامت بر اساس آیات قرآن کریم بوده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که هرچند هر دو مفسر به شأن نزول و روایات تاریخی توجه دارند، اما تفاوت‌های بنیادینی در مبانی کلامی، روش‌شناسی و اهداف تفسیری آن‌ها وجود دارد. علامه طباطبایی با بهره‌گیری از روش‌های عقلی، نقلی و فلسفی، آیات امامت را در چارچوبی نظام‌مند و با تأکید بر نصب الهی و عصمت اهل بیت(ع) تفسیر می‌کند. در مقابل، طبری با رویکردی تاریخی و نقلی، از تحلیل‌های کلامی و نتیجه‌گیری‌های عقیدتی پرهیز کرده و بیشتر به توصیف وقایع بسنده می‌نماید. این تفاوت‌ها ریشه در اختلافات مذهبی و جهان‌بینی این دو مفسر دارد. پژوهش حاضر با پاسخ به پرسش‌های اصلی و فرعی، نشان داده است که تفسیر المیزان به دلیل جامعیت روشی و دقت در تحلیل مفاهیم، تفسیری مستدل و کلامی از آیات امامت ارائه می‌دهد، در حالی که جامع‌البیان طبری بیشتر بر جنبه‌های تاریخی و روایی تمرکز دارد.

این تحقیق به مطالعه تطبیقی سوره کهف در دو تفسیر مهم امامیه؛ المیزان و تسنیم، می‌پردازد. تفسیر المیزان، توسط علامه طباطبایی، به عنوان یکی از بهترین تفاسیر قرآن به قرآن شناخته می‌شود. در مقابل، تفسیر تسنیم با استفاده از منابع قرآن، سنت و عقل، سبک تفسیری جامعی را ارائه می‌دهد. هدف این پژوهش، شناسایی نقاط اشتراک و افتراق این دو تفسیر ذیل سوره کهف است. توجه ویژه‌ای به نظرات آیت الله جوادی آملی در مقابل دیدگاه‌های استادش، علامه طباطبایی، شده است. ضرورت این مطالعه از اهمیت هر دو تفسیر به عنوان منابع تفسیری مهم امامیه و فریقین نشأت می‌گیرد و می‌تواند برای پژوهشگران و علاقه‌مندان به تفسیر قرآن مفید باشد.

قرآن کریم منبع اصلی دانش در اسلام است. این منبع در طول اعصار، کانون تفکر، تأمل و تفسیر برای دانشمندان مسلمان بوده و همچنان هست. از همان دوران اولیه، تفسیر جایگاه برجسته‌ای در میان علوم اسلامی داشته است و مکاتب و گرایش‌های آن بر اساس تنوع رویکردها و روش‌های معرفت‌شناختی، متنوع شده‌اند. از جمله رویکردهای اصلی که توجه مفسران را به خود جلب کرده است، رویکرد عقلی و رویکرد نقلی است. رویکرد اول بر عقل، مشاهده و تأمل متکی است، در حالی که رویکرد دوم بر روایات و سنت‌های منتقل شده از نسل‌های اولیه، از جمله صحابه و تابعین، تکیه دارد. در قرن چهاردهم هجری، دو مفسر برجسته معاصر ظهور کردند: یکی از اهل سنت، محقق محمد الطاهر بن عاشور، و دیگری از شیعه، محقق سید محمد حسین طباطبایی. آنها از طریق دو تفسیر خود، «التحریر و التنویر» (آزادی و روشنایی) و «المیزان فی تفسیر القرآن»، سهم عمیقی در توسعه اندیشه تفسیری داشتند. این دو تفسیر از مهمترین تفاسیر معاصر محسوب می‌شوند، زیرا عمق علمی، گشودگی به مسائل معاصر و تعهد به اصالت قرآنی را با هم ترکیب می‌کنند. اگرچه آنها از عقل و نقل بهره می‌برند، اما روش به‌کارگیری آنها، میزان اتکا به هر یک و مکانیسم برخورد با آیات اساساً متفاوت است و منعکس‌کننده تفاوت در پیشینه اعتقادی، اصول روش‌شناختی و محیط فرهنگی و فکری است که هر یک از آنها در آن ظهور کرده‌اند. 1. رویکرد تطبیقی بین دو مفسر برجسته از دو مکتب فکری مختلف (شیعه و سنی): در حالی که اکثر مطالعات قبلی به رویکرد هر مفسر به‌طور مستقل پرداخته‌اند، این مطالعه در پی انجام یک تحلیل تطبیقی بین دو تفسیر، «التحریر و التنویر» و «المیزان»، برای آشکار کردن شباهت‌ها و تفاوت‌ها در به‌کارگیری رویکردهای عقلی و نقلی است. 2. تلفیق تحلیل نظری و کاربردی: این مطالعه محدود به پرداختن به مبانی نظری رویکردهای عقلی و نقلی نیست، بلکه به کاربردهای عملی آنها در تفسیر انواع آیات، مانند آیات متشابهات، احکام و آیات وجودی نیز می‌پردازد. 3. تمرکز بر رابطه ذهن فلسفی و نقل روایی: این مطالعه، به ویژه در بررسی تفسیر «المیزان»، با هدف تحلیل چگونگی تلفیق ذهن فلسفی با خرد روایی مبتنی بر احادیث اهل بیت (علیهم السلام) و مقایسه آن با گرایش عقل‌گرایی معتدل ابن عاشور انجام شده است.

اخلاق اجتماعی یکی از اصول بنیادین جامعه است و از آن جایی که قرآن به عنوان نسخه انسان ساز می باشد اخلاق اجتماعی را به عنوان زیربنای نظم، همبستگی و عدالت در جامعه اسلامی می شناساند. بنابراین در بسیاری از آیات با تأکید بر رفتارهایی مانند گفتار پسندیده، رعایت امانت و پرهیز از عیب‌جویی و سخن‌چینی، به اهمیت اخلاق در مناسبات اجتماعی پرداخته است. این ارزش‌ها در تفاسیری چون المیزان و المنار با رویکردهای متفاوت مورد بررسی قرار گرفته‌اند. علامه طباطبایی در المیزان با رویکرد فلسفی، اجتماعی به تفسیر آیات اجتماعی و اخلاقی پرداخته در مقابل محمد عبده و رشید رضا با توجه به اینکه تفسیر المنار را با نگاهی اجتماعی نگاشته‌اند، با رویکردی اجتماعی، اخلاق را وسیله‌ای برای تقویت برادری و وحدت میان مسلمانان معرفی کرده و اختلافات را عامل تضعیف جامعه اسلامی می‌شمارد. این پژوهش به تحلیل و مقایسه این دو رویکرد در تفسیر آیات اخلاق اجتماعی قرآن می‌پردازد.

دعا اصلی ترین و کلیدی ترین مفهوم دینی و یکی از راههای تکامل روحی و معنوی انسان است. رابطه انسان با خالق یگانه‌اش که به رشد معنوی انسان شکل داده است، در قالب مفهوم دعا نظام یافته است. بسیاری از مفسران و علمای دینی کوشیده‌اند تا مفهوم دعا را از زوایای مختلف آن بررسی و نقش غیرقابل انکار آن را در تکامل معنوی انسان روشن سازند. مفسر گرانقدر علامه طباطبایی (ره) نیز در تفسیر گوهربار خود، المیزان به این موضوع نظر کرده است. این پژوهش با هدف بررسی ", تاثیر دعا بر رشد معنوی از نگاه تفسیر المیزان", به روش توصیفی - تحلیلی انجام شده است. یافته‌های پژوهش نشان داد. علامه طباطبایی (ره) دعا را یکی از نظام‌مندترین رفتارهایی دینی دانسته است که همچون دیگر رفتارهای دینی آداب و شرایط خاصی را می‌طلبد. ایشان در تفسیر المیزان تأکید می‌کنند که همه‌ی دعاها به استجابت می‌رسند اما شروطی چون ایمان به منشأ استجابت دعا، شناخت و معرفت نسبت به خداوند، یقین به استجابت دعا، خالص بودن و حقیقی بودن دعا، خوف و طمع را از شرایط استجابت دعا دانسته‌اند و نیز توجه داشتن به غیر خدا، غیرواقعی بودن دعا، به مصلحت نبودن و خدانشناسی را از موانع دعا معرفی کرده‌اند. علامه (ره) به اثرات دعا بر رشد معنوی در سه حوزه‌ی باورها، عواطف، هیجانات و رفتارهای انسان اشاره داشته و بیان کرده‌اند انسان در پرتو دعا، با اظهار عجز، نیاز و تعلق ذاتی خود به خداوند به شناخت و معرفت باری تعالی دست می‌یابد و در سایه‌ی ایجاد و تقویت سجایای اخلاقی و صفات خدایی در خود و قرب به پروردگار، در مسیر تکامل و رسیدن به کمال حقیقی که همانا هدف اصلی رشد معنوی انسان است؛ گام برمی‌دارد.

این پژوهش از نوع کیفی و با رویکرد توصیفی-تحلیلی است که به بررسی روش‌شناختی تفسیر موضوعی آیات اخلاقی در تفاسیر المیزان و تسنیم می‌پردازد. هدف از این نوع تحقیق، تحلیل عمیق اصول، روش‌ها و ابزارهای به‌کاررفته در تفسیر موضوعی است تا از این طریق، چارچوبی نظام‌مند برای فهم بهتر آیات اخلاقی ارائه شود. این رویکرد به پژوهشگر امکان می‌دهد تا با استفاده از تحلیل‌های کیفی، به شناسایی نقاط قوت و ضعف روش‌های تفسیری مفسران معاصر بپردازد و پیشنهادهایی برای بهبود این روش‌ها ارائه دهد. داده‌ها از طریق مطالعه کتابخانه‌ای و بررسی منابع اولیه مانند تفاسیر مفسران معاصر (علامه طباطبایی و آیت‌الله جوادی آملی) و منابع ثانویه مانند مقالات و پژوهش‌های مرتبط جمع‌آوری می‌شود. ابزار گردآوری شامل فیش‌برداری از متون تفسیری و تحلیل محتوای آثار است. جامعه آماری این پژوهش، آثار مفسران معاصری است که به تفسیر موضوعی آیات اخلاقی پرداخته‌اند و نمونه‌گیری به‌صورت هدفمند انجام می‌شود. روش تحلیل این پژوهش، تحلیل محتوا با رویکرد نقادانه است. ابتدا، اصول و روش‌های تفسیر موضوعی آیات اخلاقی در آثار مفسران استخراج می‌شود. سپس، این روش‌ها از نظر نقاط قوت و ضعف مورد نقد قرار می‌گیرند. همچنین، از روش مقایسه تطبیقی برای تحلیل تفاوت‌ها و شباهت‌های رویکردهای مفسران استفاده می‌شود. این روش‌ها به پژوهشگر کمک می‌کند تا درک جامعی از روش‌شناسی تفسیر موضوعی به‌دست آورد و پیشنهادهایی برای کاربرد بهتر این روش در مواجهه با چالش‌های معاصر ارائه دهد.