جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

در آیۀ ۴1 سورۀ انفال، موارد مصرف خمس آمده است که سه سهم ازآنِ خدا، رسول و ذی‌القربی و سه سهم نیز ازآن فقیران، یتیمان و درراه‌ماندگان بیان شده است. بررسی تفاسیر متأخر شیعه در بیان منظور از فقیران، یتیمان و درراه‌ماندگان حکایت از اختلاف‌نظر بین مفسران دارد، به‌گونه‌ای که برخی اختصاص نیمی از خمس به نیازمندان بنی‌هاشم را برداشتی نادرست از آیه تلقی نموده که افزون‌بر ایجاد ذهنیت تبعیض نسبت به سایر نیازمندان، با سایر آیات قرآن و برخی از روایات در تضاد است. با توجه به اینکه این اختلاف‌نظر تفسیری می‌تواند تأثیر بسزایی در احکام مرتبط با خمس بگذارد، این پژوهش برآن است تا با تطبیق نظرات دو مفسر متأخر، طباطبایی و صادقی تهرانی، استدلال آنان را ارزیابی کند. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که استدلال‌های طباطبایی در استناد به آیۀ ۵ احزاب در اثبات نسب سادات، و روایات «اوساخ» در اثبات اختصاص خمس به سادات برای حفظ کرامت ایشان فاقد استواری لازم بوده و استدلال‌های صادقی تهرانی در اثبات عدم اختصاص فقیران، یتیمان و در راه ماندگان به سادات از استحکام بیشتری برخوردار است.

آیات مربوط به مشیت الهی از آیات بحث‌برانگیز قرآن کریم است. تفاوت ظاهری این آیات سبب شده که مفسران دربارۀ چگونگی تعلق مشیت الهی بر افعال انسان‌ها آرای متفاوتی ارائه دهند. آیۀ 17 سورۀ انفال از این آیات است. برخی از مفسران این آیه را ناظر بر جبر و برخی دیگر آیه را شاهدی بر اختیار انسان دانسته‌اند. در این مقاله تلاش شده است تا با رویکرد تحلیلی‌ــ‌تطبیقی در دامنۀ تفاسیر شیعه و سنی به این پرسش‌ها دربارۀ آیۀ مورد بحث پاسخ داده شود: براساس ظاهر آیه، استناد مستقیم افعال به خداوند و نسبت دادن اختیار به انسان چگونه قابل‌جمع است؟ آرای مفسران در این زمینه چیست و چه نقدهایی بر آنها وارد است؟ مناسب‌ترین نظریۀ در تفسیر این آیه کدام است؟ بررسی‌ها نشان می‌دهد که برخی مفسران براساس ظاهر آیه آیه را شاهدی بر مذهب جبر دانسته‌اند. برخی دیگر دخالت مشیت خداوند در افعال اختیاری انسان را استنباط کرده‌اند. در این میان، مظهریت انسان برای افعال خداوند را می‌توان بهترین نظریه دانست.

مفسران در آیۀ ﴿فَلا تَهِنُوا وَ تَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ ﴾ (محمد: 35) از جهات گوناگون دچار اختلاف شده‌اند. از جمله در اعراب واژه ﴿تَدْعُوا﴾، معنای ﴿السَّلْمِ﴾، معنای ﴿الْأَعْلَوْنَ﴾، نقش واو در ﴿وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ﴾، نسبت این آیه با آیه ۶۱ سورۀ انفال و همچنین در دلالت آیه اختلاف وجود دارد. این آیه با لحاظ معنای صلح برای ﴿السَّلْمِ﴾ به دلیل ارتباط با مسئله فقهی حکومتی جواز یا عدم جواز صلح با مشرکان، در میان مفسران معرکه آرا بوده است. در این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی به نقد و بررسی دیدگاه مفسران پرداخته و به این نتیجه رسیده است که ﴿تَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ﴾ به معنی دعوت نکردن به صلح و ﴿الْأَعْلَوْنَ﴾، برتری همیشگی جبهه حق است که به شرط ایمان محقق می‌شود. آیه ۳۵ سوره محمد از صلح ابتدایی که از روی ضعف و ناچاری انجام می‌شود نهی می‌کند و از این‌رو دو آیۀ مذکور تعارضی باهم ندارند.

قرآن از قوانین الزامآوری سخن گفته است که از آنها به سُنن تعبیر کرده که در علوم اجتماعی به آن سنتهای اجتماعی گفته میشود. بر اساس دیدگاه اجتماعی شهید صدر، سه عنصر طبیعت، انسان و رابطه آنها، جامعه را تشکیل میدهند که از این رابطه بر اساس مبانی قرآنی شهید صدر، به استخلاف تعبیر شده است. مسئله این پژوهش فهم چگونگی نوع رابطه انسان با دیگر انسانها بر اساس نظریه استخلاف در آیات مرتبط در سوره انفال است که با روش توصیفی-تحلیلی و با هدف کشف نوع ارتباط انسان با دیگر انسانها بر اساس آیات سوره انفال بوده است تا مدل ارتباطات انسانی در جامعه انسانی و بر اساس نظریه استخلاف شناسایی شود. این مسئله با توجه با آیات سوره انفال، قابلتقسیم به ارتباطات در سطح جامعه خرد (نظام خانواده) و سطح کلان میشود. درمجموع یافته های این مقاله نوع ارتباط با فرزند و اصلاح ذات البین بهعنوان مصداق اتم ارتباطات خانوادگی را در سطح خرد و انفاق به مردم، تألیف قلوب و صلح در سطح کلان موردبررسی قرار داده است. ارتباط انسان با دیگر انسانها در سطح خرد یا ارتباطات درون خانوادگی بهعنوان کوچکترین واحد اجتماعی، باید با توجه به این نکته باشد که فرزند و همسر انسان، ممکن است وسیله آزمایش او باشد و رابطه انسان با آنها، باید بر مبنای استخلاف )شایستگی زن و فرزند برای پذیرفتن مقام خلافت الهی( بهصورت بالفعل باشد. کمک و دستگیری از دیگران، تألیف قلوب و صلح ازجمله موارد برای افزایش سطح همبستگی اجتماعی برای ارتباطات انسان با انسان های دیگر در سطح کلان است. ارتباطاتی که همگی باید بر مبنای نظریه استخلاف و بر پایه محبت به همه انسان ها برای ایجاد آمادگی در آن ها برای رسیدن به مقصود خلقت یعنی دستیابی به مقام خلافت و جایگزینی خداوند متعال در زمین ایجاد گردد.

مفسران، مصادیقی را برای واژۀ «قوه» در آیۀ «وَأَعدُّواْ لَهُم مَّا ٱستَطَعتُم مّن قُوَّه» (انفال، 60) برشمرده‌‌اند. روشنگری دربارۀ مصادیق قوه و معادل آن یعنی قدرت در پرتو نظریات قدرت می‌‌تواند در سایه رعایت مبانی و اصول تفسیری، مصادیق گوناگونی از قوه را نمایان سازد که دگرگونی در سیاست‌‌گذاری‌‌های سیاسی، دفاعی، علمی، فرهنگی، اجتماعی و صنعتی امت اسلام را درپی خواهد داشت. پژوهش حاضر با هدف دستیابی به مصادیق قوه درصدد است به این سؤال پاسخ دهد که: نظریه‌‌های قدرت، چه تأثیری بر توسعۀ مصداقی واژۀ قوه در آیۀ 60 سورۀ انفال دارند؟ برای رسیدن به پاسخ، از روش ترکیبی- معناشناسی، تطبیقی، تفسیر قرآن به قرآن و مطالعات میان‌رشته‌‌ای- استفاده شده است. نتایج پژوهش نشان می‌‌دهد نزدیکی دوایر معنایی میان قوه و قدرت، راه را برای بهره‌‌گیری از نظریات قدرت در شفاف‌‌سازی و توسعۀ مصادیق قوه در آیۀ مدنظر می‌‌گشاید. همچنین براساس سیاق آیات، مفسّران برای قوه مصادیق متنوعی را ذکر کرده‌‌اند که راه را برای تنوع مصادیق در آیۀ 60 سورۀ انفال باز می‌‌کند. همچنین در قرآن کریم، از مصادیق هر سه نوع قدرت، یعنی قدرت سخت مانند: کشتن (مائده: ۳۳)، قدرت نرم مانند: وحدت و یکپارچگی در برابر دشمنان (صف: ۴) و قدرت هوشمند مانند: ترکیب توانایی علمی و توانمندی جسمی در رهبری و مدیریت جامعه (بقره: ۲۴۷) و ترکیب جهاد با اموال و با جان‌‌ها در کنار یکدیگر (توبه: ۲۰) در آیات متعددی یاد شده است. نتیجه اینکه در قرآن کریم، مصادیق متنوعی برای انواع قدرت، اعم از سخت، نرم و هوشمند، هم به لحاظ عرضی و هم به لحاظ طولی به‌کار رفته است. مراد خداوند، بسیج هرگونه قدرت در حال و حتی آینده است و قوه، با استناد به آیات قرآن کریم و بخش‌‌های گوناگون آیه مذکور، همۀ مصادیق قدرت سخت، نرم و هوشمند و فراتر از آن را نیز دربرمی‌گیرد. بر این اساس، مسلمانان باید در همۀ زمینه‌‌های مورد نیاز برای مقابله با دشمن، آمادگی خود را روز به روز افزایش دهند و دشمنان هر نوع قدرت جدیدی را به‌کار گرفتند، بر مؤمنان است که در برابر آنان، خود را به آن قدرت جدید مجهّز سازند. هدف از آمادگی مؤمنان در هر حیطه‌‌ای از انواع قدرت، نه برای به‌کارگیری آن در مبارزه با دشمنان، بلکه برای ترساندن و دور کردن آنان از هرگونه ضربه زدن به اسلام و مسلمین است. همچنین قرآن کریم، افزون‌بر آمادگی مسلمانان در همۀ مصادیق قدرت سخت، توجه ویژه‌‌ای به مصادیق قدرت نرم، به‌خصوص مصادیق معنوی قدرت نرم دارد و پیوسته بر ترکیب هر دو- با وزن بیشتر قدرت نرم- و دستیابی به قدرت هوشمند در زبان نظریات قدرت و در زبان قرآن، قدرت ایمان تأکید کرده است.

مشتقّات واژه «اثخان» در قرآن تنها دومرتبه و درباره حکم اسارت، به‌عنوان یکی از احکام و فنون جنگی به‌کار رفته است. تفاوت ظاهری حکم موجود در دو آیه «ما کانَ لِنَبِیٍّ أَنْ یَکُونَ لَهُ أَسْری‏ حَتَّی یُثْخِنَ فِی الْأَرْضِ تُریدُونَ عَرَضَ الدُّنْیا وَ اللَّهُ یُریدُ الآخِرَةَ وَ اللَّهُ عَزیزٌ حَکیمٌ» (انفال: 67) و «فَإِذَا لَقِیتُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقَابِ حَتَّى إِذَا أَثْخَنْتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثَاقَ فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَ إِمَّا فِدَاءً حَتَّى تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزَارَهَا....» (محمد: 4)، ظهور عتاب در سیاق و نیز دریافت متفاوت از مفهوم «اثخان» و کمّ و کیف آن، سبب شده مفسّران قرآن برداشت‌های گوناگون و گاه متناقضی از این آیات ارائه دهند؛ گرچه دامنه تضارب آرای تفسیری در آیه 67 سوره انفال گسترده‌تر است. این پژوهش با تحلیل و نقد آرای مفسّران در این موضوع و با توجه به مفهوم «اثخان» [کُشت‌وکشتار شدید یا مغلوب شدن دشمن]، زمان نزول این دو آیه‌ و نیز واکاوی قراین لحن آیات، تلاش نموده تفسیری منسجم از این دو آیه ارائه ‌دهد و در پایان باورمند گردیده که دو آیه حاوی «اثخان»، بر مضمونی مشترک دلالت دارند و مفهوم «اثخان»، غلبه قدرتمندانه و پیروزی در میدان جنگ است که پس از آن، اسیرگرفتن جایز می‌گردد. همچنین در این آیات، قرینه‌ای برای حمل سیاق بر عتاب و سرزنش وجود ندارد و لحن هر دو آیه همراه با هشدار است.

برداشت رایج از عبارت <فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْنَاقِ وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ کُلَّ بَنَانٍ> در آیۀ دوازده سورۀ انفال براساس نظر بیشتر مفسّران، معنای ظاهری گردن زدن و قطع انگشتان است. پژوهش حاضر با روش توصیفی­ _تحلیلی ضمن واکاوی و بررسی تفاسیر شیعه و اهل‌سنّت در قرون مختلف به تحلیل انتقادی برداشت تفسیری یادشده، پرداخته و با تأمّل در گسترۀ معانی واژگان آیه و با تکیه بر سیاق و دیگر قراین موجود در آن، رویکرد متفاوتی ارائه داده است. براساس این رویکرد، مخاطب عبارت یادشده ملائکه هستند و نه مؤمنان. در واقع ملائکه در راستای معیّت الهی ضمن تثبیت قلب­ خداجویان از سویی و از سوی دیگر با ایجاد رعب، بر کافران گردن­کش احاطه پیدا کرده و قدرت عمل را از آنان گرفته و دستشان را از هر اقدام مؤثّری کوتاه کرده‌­اند. دستاورد پژوهش حاضر و برداشت تفسیری حاصل از آن می‌­تواند دلیلی دیگر بر ردّ پدیدۀ اسلام‌­هراسی و اتّهام خشونت‌­طلبی اسلام باشد.

شناخت دین اسلام، در مرحله نخست با معرفی و تبیین آیات قرآن کریم توسط رسول خدا| صورت گرفت. با توجه به شرایط فرهنگی و اجتماعی عصر نزول، مانند: ابتدایی بودن خط، تعداد اندک افراد دارای قدرت خواندن و نوشتن و گستره جغرافیایی وسیع دعوت، به نظر می رسد بهترین راه برای تبلیغ دین و معرّفی قرآن کریم، تلاوت قرآن بوده است. با دقت در آیات قرآن کریم، مشاهده می شود که آثار مختلفی بر تلاوت قرآن مترتب شده است. محور این نوشتار، تأثیرهای تلاوت قرآن بر هدایت قلبی مخاطبان است؛ از این رو بر ایجاد و ازدیاد ایمان تأکید شده است. از طرفی، برای تأثیرپذیری از تلاوت قرآن، لازم است شرایطی در افراد موجود باشد، مانند: اراده، قلب خاشع و خود را مخاطب قرآن دیدن که از مراجعه به آیات به دست می آید. نوشته پیش رو با نگاه به آیات کلام الله و استفاده از متون تفسیری، در صدد بررسی و تبیین بخشی از آثار تلاوت قرآن و شرایط تأثیرپذیری از آن است.

یکی از آیات مورد اختلاف در علم قرائت، آیۀ اول سورۀ انفال است. علاوه بر قرائت مشهور «یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْأَنْفالِ»، به‌صورت «یسئلونک الانفالَ» نیز قرائت شده و این اختلاف، سبب اختلاف در تفسیر آیه شده است. جمع‌آوری مطالب در این‌ پژوهش به‌ روش کتابخانه‌ای بوده و به شیوۀ توصیفی- تحلیلی پردازش شده است. پس از بررسی‌ها مشخص شد که مراد از «یَسْئَلُونَکَ»، پرسش از خود انفال است؛ نه حکم انفال. همچنین قرائت «یَسْئَلُونَکَ الْأَنْفالَ» با احادیث شیعه و نیز با سیاق آیه موافق بوده و این قرائت به‌جز شرط تواتر، تمامی شرایط صحت قرائات را دارا است. بنابراین قرائت «یَسْئَلُونَکَ الْأَنْفالَ»، چون با نقل واحد روایت شده قابل قبول نیست و طبق اصل لزوم متواتربودن قرآن، مردود شمرده می‌شود و نمی‌توان این قرائت را از ناحیه خداوند دانست؛ هرچند سایر شروط قرائت صحیح را داشته باشد و مسند نیز باشد، باز در صورت عدم تواتر حجیت ندارد و نمی‌توان به‌عنوان قرآن‌بودن، به این قرائت به آن نگاه کرد

گفتمان‌کاوی یکی از روش‌های جدید است که به کشف معنای متن و لایه‌های زیرین آن می‌پردازد. آیۀ ۲۵ سورۀ انفال از آیات موردبحث میان عالمان مسلمان است که نظرات تفسیری گوناگونی پیرامون واژۀ «فتنه» و مفهوم آن ذیل آیه مطرح شده است. توجه به گفتمان مطرح در آیه راهی برای دریافت‌های روشمند معنای مورد نظر در آن است. نوشتار حاضر به‌دنبال پاسخ به این مسئله است که محور اصلی گفتمان آیۀ ۲۵ سورۀ انفال چیست. ازاین‌رو، تلاش شد تا با در نظر داشتن ساختارهای اجتماعی، فرهنگی و ارزشی‌ای که متن در بستر آن به وجود آمده است به دریافت تازه‌ای از گفتمان آیۀ مورد نظر دست یافت. در پژوهش حاضر، که به روش تحلیل گفتمان انجام شد، با توجه به مفهوم‌شناسی واژۀ فتنه و ساختار زبانی و دستوری آیه و با عنایت به روابط همنشینی و جانشینی، این نتیجه حاصل آمد که دالّ مرکزی گفتمان مورد نظر مفهوم «ولایت» است. با توجه به سیاق آیات و قرائن داخلی و بیرونی، روشن می‌گردد که رسالت پیامبر گرامی اسلام (ص) و دین اسلام جریانی ولایت‌محور است و راه مقابله با فتنه‌ها تمسک به کتاب خدا و سنت پیامبر (ص) و همچنین ولایت است. گفتمان آیۀ ۲۵ سورۀ انفال گفتمانی تحذیری و آگاهانه است که روابط اجتماعی را میان گروه‌های مختلف تنظیم می‌کند. ازاین‌رو، فتنه در نظام مفهومی قرآن جایگاه ویژه‌ای می‌یابد و ساختارهای ارزشی و ضدارزشی حول دالّ مرکزی این گفتمان، که ولایت‌مداری است، شکل می‌گیرد.