جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

شیخ صدوق از محدّثان و عالمان بزرگ شیعه است که به جمع آوری احادیث معصومین علیهم السلام پرداخت . او تالیفات بسیاری در زمینه ی علوم دینی داشته است اما متاسفانه بیشتر آنها از بین رفته است. کتاب من لایحضره الفقیه او یکی از کتب اربعه شیعه به شمار می‌رود . او برای گردآوری حدیث به شهر های مختلف سفر کرد و از عالمان شیعه و سنّی ، حدیث شنید به همین خاطر میزان قابل توجهی از راویان اهل سنت نقل کرده است. برخی نویسندگان معاصر نظریه ورود اخبار منتقله از اهل سنت به کتب او را مطرح کرده اند. «صدوق از ابن عباس که یکی از راویان مورد پذیرش شیعه و اهل سنت است حدود دویست حدیث معصوم و سخن از خود ابن عباس آورده است» اهمیت این سخن موجب شد تا در این پژوهش ، رویکرد صدوق به نقل سخنان خود ابن عباس مورد بررسی قرار گیرد؛ در پاسخ به فرضیه اول با دسته بندی موضوعی به این مسئله «میزان توجه شیخ صدوق به سخنان خود ابن عباس» پاسخ داده شده است. بیش‌تر سخنان ابن‌عباس نشان دهنده فضائل اهل‌بیت و جانشینی حضرات ائمه علیهم السلام است و در مقابل ، روایات فقهی کمتری نقل شده است. گرچه شیخ صدوق از مرویات ابن عباس در زمینه فضائل اهلبیت ، تفسیر قرآن ، نقل سیره و داستان و... کمک گرفته است؛ این استفاده‌ی حداکثری از منقولات ابن عباس را نمی‌توان دالّ بر پذیرش بی چون و چرای ابن عباس در نظر صدوق دانست چون در مسائل فقهی یا موارد اختلافی دیگر موردی یافت نشد که صدوق به خاطر خود ابن عباس پذیرفته باشد و به نظر می‌رسد این مواردی هم که نقل شده به عنوان شاهد مثال و مویّد آورده شده است. پس از آن به بررسی پدیده‌ی اخبار منتقله و چگونگی راهیابی آن‌ به منابع حدیثی شیعه پرداخته شده و بر مبنای قرائنی مانند تقدم نقل در منابع اهل سنت و تفرد شیخ صدوق از بین منابع حدیثی شیعه در نقل این اخبار ، چهار خبر به عنوان منتقله معرفی شده اند. وجه تمایز اخبار این پژوهش با سایر روایات منتقله در یک راوی خاص است یعنی اخباری که توسط ابن عباس به عنوان راوی مشترک بین شیعه و اهل سنت نقل شده به عنوان منتقله معرفی شده اند. اخباری که در این تحقیق به عنوان منتقله معرفی شده اند با مبانی کلامی شیخ صدوق یا عموم شیعه مخالفتی ندارد از این رو چندان اثری در بالا بردن جایگاه ابن عباس در نظر صدوق ندارند به عبارت دیگر نمی‌توان آنها را بیانگر جایگاه والای ابن عباس در نظر صدوق دانست بلکه ممکن بود هرراوی دیگری نیز چنین نقل کند. در پایان نیز با توجه به اهمیت راویان در سیر انتقال حدیث و ضرورت اثبات وثاقت آنان ، به بررسی رجالی شخصیت ابن‌عباس و همچنین تحلیل گزارش های جرح و تعدیل او پرداخته شده و با توجه به قرائنی مانند کثرت نقل از ابن‌عباس در منابع متقدم ، حسن ظن علماء نسبت به ابن عباس ، رویکرد خود ابن‌عباس در حمایت از اهل‌بیت(ع) و ضعف متنی و سندی اخبار جرح ، از این دسته اخبار گذر کرده و بی اعتبار دانسته شده است.

پیش از پرداختن به مصاحبه اشاره به چند نکته ضروری است: ـ سؤالات به گونه ای گزینش شده اند که برطرف کننده دغدغه های مختلفی در عرصه ادب ولایی باشند؛ به همین جهت، پراکندگی موضوعات سؤالات نیز دو دلیل عمده دارد: یکی وجود دغدغه های متعدد و مجال اندک مصاحبه و دیگری حذف برخی سؤالات رابط بین موضوعات که علتش ذکر خواهد شد. ـ استاد گرمارودی حاضر به مصاحبه شفاهی نشدند؛ از آن جهت که مبادا در حین گفتار و از سر سهو سخنی را بر زبان آورند که مستند و صحیح نباشد. ـ از میان پرسشهای متعدد فصلنامه، استاد برخی را برگزیدند و پاسخ دادند؛ ایشان دلیل پاسخ ندادن به برخی پرسشها را چنین بازگو کردند: در دیگر عرصه ها خود را صاحب تخصص نمی دیدم یا اینکه حرف جدیدی نداشتم و بازگفت سخنان مکرّر فقط اتلاف وقت است. چنانکه خواهید دید، استاد پاسخ ها را با حوصله و دقت بسیار مرقوم فرمودند و برای پاسخ گویی صرفاً به حافظه اتکا نکرده اند و از کتب و مقالات مختلف بهره جستند و شاهد مثال آوردند. به گفته خودشان در نقل احادیث و روایات مقید بوده اند که جز از احادیث صحیح السند یا معتبر استفاده نکنند.

ترجمه ماشینی : این پژوهش با تمرکز بر رویکرد و روش، منابع و دیدگاه های تفسیری، به بررسی اصول تفسیر در تنویرالمقبس من تفسیر ابن عباس می پردازد. برای دستیابی به این هدف، از هر دو تحلیل تاریخی و ادبی استفاده شده است. با این وجود، این مطالعه تلاشی برای حل مناقشه معروف در مورد صحت یا انتساب آن ندارد. تنویر المقباس نیز مانند سایر تفاسیر قرآنی که در دوره کلاسیک تولید شده اند، به شدت بر تحلیل های فلسفی تکیه دارد، به این معنا که تفسیری از آیات قرآن را بر اساس معنای تحت اللفظی و به زبان بسیار ساده ارائه می دهد. به همین ترتیب، از منابعی استفاده می‌کند که معمولاً در تفسیر کلاسیک استفاده می‌شد، یعنی استنادات قرآنی، احادیث، اشعار عربی و اسرائیلیات. با این حال، به دلیل رویکرد ساده‌گرایانه آن، استخراج اصول راهنما در پس تفسیر آن دشوار است. در حقيقت، كمتر نشان مي‌دهد كه اين تفسير قرآني ديدگاه هر فرقه اسلامي خاصي را نشان مي‌دهد، چه رسد به شخصي. با وجود این، تنویر المقباس با ارائه ساده خود موضوعات جالب و چالش برانگیزی را مطرح می کند که شایسته توجه بیشتر محققین است. تحقیقات بیشتر و عمیق تر در مورد این موضوعات ممکن است به ما کمک کند تا کار را در سنت تفسیری گسترده تر در اسلام قرار دهیم.

از دوران‌‌های بسیار مهم در تاریخ اندیشه اخلاقی جهان اسلام، عصر صحابه پیامبر اکرم (ص) است؛ زمانی که یاران آن حضرت فرصت یافتند آموخته‌‌های خویش از ایشان را در زمینه‌‌های گوناگون اخلاقی، اعتقادی و فقهی ترویج دهند. با این حال، مطالعات اندکی برای شناخت آراء اندیشمندان این دوره ــ خاصه تفکّرات اخلاقی ایشان ــ انجام گرفته و بیش‌تر به صحابه هم‌چون انتقال‌دهنده محض سنّت پیامبر اکرم (ص) نگریسته شده است. در این مطالعه هدف آن است که با نگرشی انتقادی به این رویکرد فراگیر، اندیشه اخلاقی عبدالله‌بن‌عباس (د 68ق) بازشناسی شود؛ مفسّری از نسل صغارِ صحابه که کم‌تر به جایگاه وی هم‌چون یک معلم اخلاق یا به تأثیر احتمالی اندیشه‌‌های اخلاقی وی بر بینش و فرهنگ مسلمانان در ادوار متأخر توجه نشان داده‌اند. اکنون در گام نخست برای مطالعه اندیشه اخلاقی ابن‌عباس، روایات اخلاقی او را در کهن‌ترین منابع حدیثی بازمی‌خوانیم و بخشی از نگرش‌‌های اخلاقی او را مرور می‌کنیم؛ نگرش‌هایی که درباره بهینه‌سازی ذهن و اصلاح بینش‌‌ها داشته، در پرسش‌های اخلاقی تابعین از او، پرسش‌‌ها و نقل‌های خود او از پیامبر (ص)، و در آراء تفسیری او بازتابیده و یک بُعد مهم از ابعاد منظومه فکری ابن‌عباس را شکل داده است.

سلفیه جهادی با استناد به آیۀ 44 سوره مائده )و من لَمْ یَحْکُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِکَ هُمُ الْکَافِرُونَ( حاکمان کشورهای اسلامی را محکوم‌ به کفرِ اکبر کرده‌اند. آنان تفسیر صحابی پیامبر عبدالله بن عباس، ذیل آیۀ حاکمیت،که شاکلۀ مبانی تکفیری آنان را متزلزل کرده، تخطئه نموده و از انتساب این حدیث به ابن‌‌عباس خودداری می‌کنند. آن‌ها به وثاقت هشام بن حُجَیر در سند حدیث اشکال کرده و مدعی‌اند که در متن حدیث، إدراج صورت گرفته است. اما با بررسی دقیقِ سند و متن روایت، نتیجه می‌گیریم که هیچ خدشه‌‌ای به حدیث ابن‌‌عباس که از طُرُق گوناگون نقل شده، وارد نیست و حتی برخلاف آنان، سَلَف و خَلَف امّت، همچون نظریه‌پرداز سلفیه (ابن‌‌تیمیه) و شاگردانش (مانند ابن‌‌قیّم)، نه‌تنها مخالفتی با روایت ابن‌‌عباس ندارند، بلکه در موارد گوناگون به آن احتجاج کرده‌‌اند. با بررسی این حدیث درمی‌یابیم که علما در موضوعات گوناگون، اعم از مسائل کلامی، فقهی،حدیثی و تفسیری، بر آن اهتمام ورزیده‌اند.

معراج پیامبر(ص) روایتی مهم و با تنوع بسیار در جزئیات در حوزه جهان اسلام است و همیشه منبع الهام شاعران، نقاشان و قصه­گویان بوده است. این روایت که ابعاد و تحولات فکری جامعه اسلامی را نشان می­دهد در کنار استناد قرآنی، از خیال­پردازی قصه­گویان خالی نبوده است. فردریک کولبای با بررسی روایت­های ابن عباس از نخستین دوره­های تاریخ اسلام تا قرن هفتم زمینه­های شکل­گیری و تحول معراج­، هنجارها،نیازهای مختلف جامعه اسلامی در زمان‌ها و مکان‌های مختلف را نشان داده است. تحقیقات وی بر تمرکز بر آیات قرآنی آغاز می­شود؛ آیاتی که در آن­ها یا با صراحت از سفر شبانه و نشان دادن آیات الهی سخن رفته است و یا مسلمانان آن­ها را در روایت­های معراج مندرج کرده­اند. وی نشان می­دهد چگونه ابهام قرآنی پرسش­های را ایجاد می­کند که پاسخ به آن­ها مهم­ترین منبع شکل­گیری و رواج روایت­های معراج است.

طائف شهری است در شرق مکه مکرمه در عربستان که در سال هشتم هجری به دست رسول خدا (ص) فتح شد. در طائف مسجد و زیارتگاه عبدالله بن عبّاس، از صحابه برجسته پیامبر، و زیارتگاه‌ها و اماکنی منسوب به آن حضرت وجود داشته که وجود این آثار، باعث شده است که شماری از نویسندگان مسلمان در دوره‌های مختلف، به نگارش رساله‌ها و تألیفاتی درباره طائف و فضایل و اماکن متبرکه آن اقدام کنند. در این مقاله، تلاش شده تا ضمن ارائه کتاب‌شناسی جامعی از آثار تألیف شده درباره این شهر، ویژگی‌های کلی و اهمیت آنها به طور اجمالی بیان گردد.

مرجعیّت علمی امام علی†، از جمله مسائل مطرح در جامعۀ اسلامی پس از رسول خدا… بوده است، به گونه ای که از دیرباز، اذهان بسیاری از محّدثان، مفسّران، متکلّمان، فقیهان و تاریخ نگاران را به خود معطوف نموده است. برجستگی علم امام علی† تا به اندازه ای بوده که بزرگانی از صحابه هم چون ابن عبّاس ـ که خود، مشهور به «حبرالأمّۀ»، «بحر»، «ترجمان القرآن»، «رئیس المفسّرین» و «فقیه العصر» است ـ از تربیت یافتگان آن حضرت بوده و به شاگردی خویش، افتخار کرده اند.ابن تیمیّه، رابطۀ شاگردی و استادی را میان ابن عبّاس و امام علی† انکار می کند. این در حالی است که بنا به اعتراف منابع أهل سنّت، ابن عبّاس همواره تصریح کرده که سرچشمۀ دانش وی در تفسیر، امام علی† بوده و آن حضرت را برترین استاد خویش پس از رسول خدا… معرّفی کرده است.ابن تیمیّه، در رویارویی با أهل بیت‰، با اهدافی هم چون مرجعیّت زدایی از ایشان و مرجعیّت سازی برای دیگران، همواره روش تکذیب، تضعیف و توجیه در پیش گرفته، بسیاری از حقایق مسلّم روایی و تاریخی را نادیده گرفته است. دیدگاه وی در انکار شاگردی ابن عبّاس نزد امام علی†، به دلیل تعارض با این حقایق، پذیرفتنی نبوده و قابل نقد می باشد.