جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

کتاب حاضر مباحث مدیریتی را با محوریت نامه ۵۳ نهج البلاغه در چهار بخش و دوازده فصل بررسی می‌کند؛ در بخش اول «الگوی اداره» در فرمان امـام علـی(ع) به مالک اشتر، بررسی شده است. این مبحث دو فصل با موضوعات «چشم انداز نامه» و «ساختار مباحث» را دربر دارد؛ در بخش دوم و سوم «ارکان مدیریت» طی فصل‌های سوم تا نهم ذیل عنوان‌های: «قوائم»، «قوانین»، «قواعد»، «هماهنگی و انسجام»، «انصاف و عدالت»، «رضایتمندی عوام»، «اعتماد و اعتمادسازی» و «وفای به عهد» بررسی شده است. بخش‌چهارم، به‌ بیان ابعاد مدیریت، یعنی«خداگرایی»،«مردم‌گرایی»و‌«خود مدیریتی» که به ترتیب موضوع فصل‌های دهم تا دوازدهم هستند پرداخته است؛ این ابعاد در واقع به‌منزله سه رکن اصلی در همه اجزای مدیریت و زمامداری، جریان دارند، به‌گونه‌ای که کیفیت مدیریت و ماهیت آن، به‌شدت متأثر از آنهاست و غفلت از هر کدام، اثربخشی زمامداری را می‌کاهد و عملکرد او را به انفعال می‌کشد.

کتاب «تفسیر آینه؛ خطبه ۱۷۶ نهج‌البلاغه» نوشته بخشعلی قنبری، به بررسی و تفسیر محتوای خطبه ۱۷۶ نهج‌البلاغه می‌پردازد. نویسنده در این اثر، مفاهیم و آموزه‌های مطرح‌شده در خطبه را با رویکردی تحلیلی بررسی کرده و به تبیین مضامین آن در زمینه‌های اخلاقی، اعتقادی و تربیتی می‌پردازد. هدف اثر، ارائه فهمی منظم و قابل استفاده از مفاهیم این خطبه و تحلیل آموزه‌های آن است.

در کتاب حاضر، ضمن آشنایی اجمالی با نهج‌البلاغه، سعی بر آن بوده تا براساس روش‌ اسنادی، به بررسی شیوه‌های تربیت خویشتن در نهج‌البلاغه پرداخته شود. از این رو خطبه‌ها، نام‌ها و سخنانی که به گونه‌ای در ارتباط با تربیت انسان بودند از نهج‌البلاغه استخراج و پس از طبقه‌بندی موضوعی با استناد به تفاسیر گوناگون و کتاب‌های روان‌شناسی، اخلاقی و عرفانی، مورد تحلیل قرار گرفته‌اند. در این بررسی راه‌های تربیت، موانع موجود در آن، ویژگی انسان کامل و چگونگی پرورش ابعاد گوناگون وجودی فرد، مدّنظر بوده است.

این اثر در موضوع مسائل اسلام (مدیریت اسلامی) به نگارش درآمده است. کتاب حاضر ساختار اندیشه‌ی امام علی(ع) را در تفسیر علم مدیریت و مبنای نظری آن بیان کرده است. ساختار اثر در پنج بخش تنظیم شده است. بخش اول کتاب به مقدمات و روش‌شناسی، بخش دوم به مبانی و اصول دین، بخش سوم به چالش‌های اطمینان و اضطرار، بخش چهارم به ارزیابی دانش فنی و یافته‌های علمی مدیریت و بخش پنجم به عرصه عمل و اقدام اختصاص یافته است. در بخش اول به مباحثی در خصوص مدیریت در اسلام و منزلت آن و همچنین مبادی روش‌شناسی در مدیریت اسلامی پرداخته است. در بخش دوم مختصات سازمان توحیدی، سازمان اسوه، سازمان هادی، سازمان عدل و سازمان آخرت گرا شرح و توضیح داده شده است. بخش سوم از مباحثی در خصوص محکمات و حد و مرزها، متشابهات و اضطرارها سخن به میان آمده است. نظریه‌ها و اکتشافات علمی مدیریت، ابزارها و روش‌های فنی مدیریت و مسائل پیرامون آنها مطالب بخش چهارم اثر است. در بخش پنجم و پایانی به مباحثی پیرامون رعایت اخلاق در کسب و کار و همچنین رعایت اخلاق در کارگزاری دولت مطرح شده است. نویسنده در پایان مطالب هر بخش نتیجه مباحث را به شکل مختصر ذکر کرده و علاوه بر طرح پرسش‌های مرتبط با مباحث هر بخش سؤالاتی نیز در راستای مطالعه بیشتر باضافه مطالبی تحت عنوان کارگاه مطرح شده است. فهرست محتوا در آغاز و کتابنامه در پایان کتاب آمده است.

اسلام، دین توحید است که در فطرت تمام انسان ها نهادینه شده است و لذا بایستی آگاهی به آن ریشه دار تقویت گردد؛ چرا که توحید یک نظریه فلسفی و ذهنی نیست بلکه با ارائه درست و کاربردی آن، روشن میشود که تمام عرصه های فردی و اجتماعی انسان با امتداد این باور و مفهوم از توحید حقیقی تنظیم می‌شود. توحید از سویی مبدأیی است که تمام معارف دینی با آن شروع می‌شود و از سویی دیگر مقصد و هدفی است که تمام معارف دین بدان ختم و راهنمای آن است. بنابراین با تبیین درست اصل و حقیقت توحید می‌توان به مفهوم حقیقی اسلام رسید.

سپاس خدایی که سخنوران از ستودن او عاجزند، آری ستایش خداوند به معنای حقیقی کار ساده ای نیست و هرکسی قادر نخواهد بود از عهده ی شکرش آنگونه که شایسته ستایش اوست برآید. مولایمان علی ابن ابیطالب(ع) فرموده اند: گرانسنگ ترین چیزی که انسان می تواند با خودش به قیامت ببرد شکرگزاری است. اینکه انسان بداند شکر چه چیزی را و چگونه به جا آورد و برای بجا آوردن شکرگزاری، الگویی پسندیده داشته باشد تا مطابق آن عمل کند بسیار نیکوست؛ مقصود پژوهش پیش رو شناخت الگوی برتر و معرفی آن برای اهتمام به انجام شکرگزاری در تمام مراتب آن است، چه در مرتبه ی زبانی ، چه در مرتبه ی قلبی و چه در مرتبه ی عملی. تاکید این پژوهش بر آموزه های علوی در نهج البلاغه می باشد. در آیات و روایات بسیاری به این نکته اشاره شده که پرهیزکاران برترین انسان های روی زمین اند و امیرالمومنین(ع) سیمای پرهیزکاران را در خطبه 193 نهج البلاغه که مشهور به خطبه متقین یا همام است آنچنان زیبا به تصویر می کشد که گویی آنان را می توان دید و با بررسی ویژگی های آنان در هر عرصه می توان به الگویی پسندیده و برتر در آن عرصه دست یافت، الگوبرداری از پرهیزکاران در عرصه ی شکرگزاری مسئله اصلی پژوهش پیش رو است و اینکه مراتب شکرگزاری را در سیمای پرهیزکاران با توجه به آموزه های علوی در نهج البلاغه بررسی کنیم تا به الگویی پسندیده و کاربردی برای هر مرتبه از شکرگزاری برسیم و برترین الگو را برای شکرگزاری معرفی نماییم. اگرچه مبنای کارمان برای الگوگیری از پرهیزکاران، خطبه 193 نهج البلاغه می باشد ولی کل نهج البلاغه را مورد بررسی قرار خواهیم داد. و تا جایی که توفیق داشته باشیم از اقیانوس بی کران علم علوی بهره می گیریم و برای جویندگان راه سعادت به اشتراک می گذاریم؛ باشد که همگی رستگار شویم.

در این تحقیق خطبه 185 و خطبه 186 (طبق نسخه فیض الاسلام)که درمورد خداشناسی ، راه های خداشناسی ، ذکر صفات خداوند و قدرت و عظمت خداوند و...است در شرح ها و نسخ مختلف مورد بررسی قرار می گیرد و نظر و دیدگاه های ناشی از اختلاف نسخ و عقاید کلامی مورد توجه است.

اخلاق اسلامی یکی از اساسی‌ترین ابعاد دین اسلام است که در تمامی ابعاد زندگی فردی و اجتماعی مسلمانان تأثیرگذار است. از دیدگاه اسلامی، اخلاق نه‌تنها به‌عنوان یک نظام ارزشی برای رفتارهای فردی و اجتماعی شناخته می‌شود، بلکه وسیله‌ای برای نیل به کمال انسانی و قرب الهی نیز به شمار می‌آید. قرآن کریم به‌عنوان اصلی‌ترین منبع معرفتی مسلمانان، اصول و مبانی اخلاقی متعددی را مطرح کرده است که در سیره و گفتار اهل‌بیت (علیهم‌السلام) نیز بازتاب یافته است. در این میان، سخنان و خطبه‌های امام علی (ع) در نهج‌البلاغه، گنجینه‌ای ارزشمند از آموزه‌های اخلاقی است که ارتباط عمیقی با تعالیم قرآنی دارد. اخلاق اسلامی به‌عنوان یکی از شاخصه‌های بنیادین اندیشه دینی، در طول تاریخ اندیشه اسلامی جایگاه ویژه‌ای داشته است. قرآن کریم به‌عنوان منبع اصلی تعالیم دینی، اصول و مبانی اخلاقی را به‌صورت جامع و نظام‌مند ارائه کرده و این آموزه‌ها در سیره و سخنان پیشوایان دین تجلی یافته‌اند. در این میان، نهج البلاغه اثر ارزشمند گردآوری‌شده از کلام امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام)، یکی از مهم‌ترین منابع برای شناخت اخلاق اسلامی به شمار می‌آید که تعالیم اخلاقی آن ریشه در قرآن کریم دارد.

این پژوهش به بررسی مبانی کلامی و حدیثی سید رضی و نیز انگیزه او در تألیف «نهج‌البلاغه» پرداخته است. در این راستا، توضیحات او در سه اثر «خصائص امیرالمؤمنین 7»، «نهج‌البلاغه» و «المجازات النبویه» بررسی و تحلیل شده است. از آنجا که «خصائص امیرالمؤمنین7» خاستگاه نهج‌البلاغه شناخته می‌شود، تحلیل رویکرد کلامی و حدیثی سید رضی بدون توجه به این اثر امکان‌پذیر نیست. تألیف «نهج‌البلاغه» در دورانی پر از مناقشات مذهبی برای شیعیان صورت گرفت و سید رضی، به‌عنوان نقیب شیعه، با شناخت چالش‌های موجود، اقدام به تدوین این اثر کرد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد سید رضی در گزینش سخنان حضرت علی7، با تأکید بر پذیرش تشیع دوازده‌امامی، به موضوعاتی چون منشأ علم امام، عصمت، دوستان و دشمنان ائمه، توجه کرده است تا رویکرد کلامی شیعه را برجسته سازد. همچنین، او در انتخاب و ثبت روایات با دقت ویژه‌ای عمل کرده تا صحت انتساب آنها به امیرالمؤمنین7 حفظ شود. با وجود ‌تأکید بر رویکرد ادبی در «نهج‌البلاغه»، با انتخاب روایات مرتبط با چالش‌های دوران خلافت امیرالمؤمنین7 و مسائل پیرامون آن نشان می‌دهد که سید رضی در تلاش بوده تا ‌تصویری واقعی‌تر از این موضوعات به مخاطبان ارائه دهد. او با توجه به اهمیت و جایگاه جانشینی امیرالمؤمنین7در میان موضوعات ‌جهان اسلام، بر این باور است که به جای حذف چالش‌ها، باید آنها را در معرض دید عموم مسلمانان قرار داد تا زمینه‌ای برای گفتگو و ‌رفتار صحیح بر اساس حقیقت فراهم شود.‌

اخلاق در تناسب بین دو امر معنا می یابد؛ نخست فاعل رفتار و دیگری مفعول رفتار (فرمهینی و اشرفی، 1393). در واقع اخلاق یکی از محوری ترین ارکان جامعه به حساب می آید؛ انبیاء الهی مبعوث شدند تا اخلاق را در عالم فراگیر نمایند چنانکه پیامبر گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله) هدف مبعوث شدنشان را تکمیل کردن مکارم اخلاق بیان می کنند (گازر و علیپور، 1401). درست یا نادرست بودن اعمال انسان و اینکه کدام عمل، اخلاقی و کدام غیراخلاقی است، موضوعی است که می‌توان قدمت آن را در کشورها و فرهنگ‌های مختلف، حتی تا زمان‌های اساطیری و آغاز آفرینش انسان امتداد داد و از آن بحث نمود. اخلاق در زندگی انسان چنان اهمیتی دارد که هم در تعالیم مذهبی بر آن تاکید شده است و هم در ادبیات اکثر کشورها، در نوع ادبیات تعلیمی مفاهیم و مصداق‌های اخلاقی فراوانی می‌توان مشاهده نمود (رضایی، 1398). در اسلام تبیین فضیلت‌ها و رذیلت‌های اخلاقی همیشه از دغدغه‌های تالیف کننده‌های کتب اخلاق اسلامی می‌باشد، اما توضیح منطقی این مسئله مهم مستلزم تحلیل و ترسیم «نظام اخلاقی» در اسلام می‌باشد؛ وگرنه این که مکتب اسلام برای ارائه مجموعه وسیعی از دستورات و احکام اخلاقی الهی در جهت دستیابی به اهداف خاص مورد انتظار، کاملا از دستورات و احکام اخلاقی الهی پیروی کرده ادعایی کذب می‌باشد (حسینی، 1398). نهج البلاغه اثر ماندگار حضرت علی (ع) است که حاوی گنج‌ های ارزشمندی از پندها و اندرزها و خط و مشی های اخلاقی است که امام علی (ع) این مطالب را در قالب های مختلفی از جمله خطابه بیان کرده اند. امام علی (ع) برای تعالی روح و جان آدمی رذایل و فضایل اخلاقی را که تبیین شان نقش مهمی در تربیت انسانی دارد به زیبایی بیان می کنند. امام علی در اثر ارزشمند خویش، نهج البلاغه که آینه تمام نمای معرفت والای اجتماعی، فرهنگی، سیاسی، عقیدتی و مخصوصا اخلاقی ایشان است از کوچک ترین تا بزرگترین مفاهیم اخلاق اسلامی را تعریف می کند. با توجه به این مسئله که نهج البلاغه از کتاب‌های اخلاقی صرف محسوب نمی‌شود اما مثل قرآن مطالب اخلاقی در آن به میزان بیشتری نسبت به سایر مفاهیم موجود است از این رو این کتاب علاوه بر دعوت انسان به تهذیب و تزکیه نفس او را در تمام جنبه‌های اجتماعی و فردی زندگی وی راهنمایی می‌کند (عسگری، 1391). عناوین اهم فضایلی که در نهج البلاغه به آنها پرداخته شده است عبارتند از؛ اخلاص، تقوا، زهد، شجاعت، عدالت، صبر، تواضع، جود و بخشش و از جمله رذایلی که در نهج البلاغه بدان پرداخته شده است شامل؛ جهل، غفلت، گمراهی، دنیا پرستی، کینه و دشمنی، حسد، دروغ گویی، ستم و ستم گری، غیبت، شتاب و عجله، تکبر و شک و بدگمانی (همان). بر اساس آنچه گفته شد جهت پر کردن خلأ مطالعاتی موجود، این پژوهش به تحلیل مفاهیم فضایل و رذایل اخلاقی در نهج‌البلاغه و استنتاج دلالت های آن در اصول و روش های تربیت اخلاقی خواهد پرداخت و در ادامه سعی بر جواب دادن به این پرسش‌ها خواهد داشت که مهم ترین فضایل و رذایل اخلاقی از نظر مولا علی(ع) در کتاب نهج‌البلاغه کدام‌اند؟ و چه اصول و روش هایی در قلمرو تربیت اخلاقی می توان از آن استنتاج کرد؟