جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

قرآن، کتاب تمدنی نیست، اما به‌عنوان آخرین و کامل‌ترین کتاب آسمانی، بسیاری از مبانی هستی‌شناختی، انسان‌شناختی، مبانی، اصول، مؤلفه‌ها، مفاهیم، سازوکارها و راهبردها، اهداف، موانع و چالش‌ها را تبیین و تشریح می‌کند و همچنین الگوهای مختلف تمدنی در سیرتاریخ بشری را معرفی و نقد می‌نماید. این مقاله بر مبنای آیهٔ 213 سورهٔ بقره، مفهوم آموزهٔ امت واحد انسانی را در منطق و رویکردِ تاریخیِ قرآن بررسی می‌کند و پیوند بنیادین آن با بعثت انبیای الهی و نزول کتب آسمانی در ظرف و فرآیند تمدنی را نشان می‌دهد. این موضوع به روش تفسیر استنطاقی آیهٔ یادشده بررسی گردید و این نتیجه به دست آمد که مردم بر اساس فطرت و سرشت اجتماعی در آغاز تشکیل اجتماع، گروهی واحد با ویژگی‌های زیر بودند: 1. امت واحدهٔ آغاز تاریخ انسانی؛ 2. سنت اختلاف، عامل اصلی صیروت و فرآیند تاریخی امتِ واحده؛ 3. بعثت انبیای الهی و نزول کتب آسمانی درمتن و ظرف عینیّتِ اختلافات تاریخی امت واحده؛ 4. داوری در اختلافات میان امت واحدهٔ انسانی برای تنظیم مناسبات فلسفهٔ بعثت انبیا و نزول کتب آسمانی؛ 5. اختلاف میان حاملان کتاب آسمانی و پیامدهای آن؛ 6. رویکرد فرآیندی-زنجیره‌ای تاریخی قرآن به تحقق امت واحده. بنابر ویژگی‌های یادشده از منظر قرآن، تا کنون «امت واحده» در سیر فرآیند تاریخی، تحولاتی بنیادین را پشت سر گذاشته است.

وحدت ادیان، آرمانی بنیادین برای شکل‌گیری تمدنی جهانی است. این مفهوم، در قرآن کریم و به‌ویژه در آیهٔ 213 سورهٔ بقره «کَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً» موردتوجه مفسران قرار گرفته است. این آیه، پرسش‌هایی را دربارهٔ زمان و چگونگی تحقق این وحدت مطرح می‌کند که برخی از مفسران باتوجه‌به وجود فعل «کان» در آیه، تحقق آن را به دوره‌های خاصی از تاریخ بشر، مانند زمان آدم، نوح یا ابراهیمg و غیره نسبت داده‌اند. ازاین‌رو، باتوجه‌به اهمیت تمدنی و آرمانی وحدت ادیان، این پرسش اساسی مطرح می‌شود که آیا این آرمان الهی تاکنون تحقق یافته است؟ و در صورت تحقق، این امر در چه زمانی رخ داده است؟ نویسندگان این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی و با رویکرد کتابخانه‌ای، دیدگاه‌های مفسران در مورد زمان تحقق وحدت اعتقادی در ذیل آیهٔ 213 بقره را بررسی می‌کنند و در نهایت به این نتیجه می‌رسند که هیچ‌یک از دوران تاریخی محتمل، نمی‌تواند مصداق کامل تحقق امت واحده باشد، بلکه باتوجه‌به شواهد قرآنی و روایی، این آرمان الهی تنها در زمان ظهور امام مهدی (عج) و جامعهٔ تمدنی ایشان تحقق خواهد یافت.در این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی و با رویکرد کتابخانه‌ای، به بررسی دیدگاه‌های مفسران در مورد زمان تحقق وحدت اعتقادی در ذیل آیه 213 بقره پرداخته و در نهایت تبیین شده که هیچ‌کدام از دوران تاریخی محتمل، نمی‌تواند مصداق کامل تحقق امت واحده باشد؛ بلکه باتوجه‌به شواهد قرآنی و روایی، این آرمان الهی فقط در زمان ظهور امام مهدی (عج) و جامعه تمدنی ایشان تحقق خواهد یافت.

در رابطه با این مسأله که چه عامل بیرونی باعث تکامل جوامع انسانی می‌شود، جامعه‌شناسان مارکسیسم اقتصاد را عامل تکامل می‌دانند. با تحلیل آیۀ 213 سورۀ مبارکۀ بقره مى‏توان، عامل اصلی تکامل جوامع را دریافت و به ترسیم مراحلی برای سیر تاریخی تکامل جوامع بشری و نقد نظریۀ محقّقین اجتماعی غرب پرداخت. بر مبنای این آیۀ شریفه، سیر تاریخى جوامع بشرى از وحدت به اختلاف، بعثت پیامبران (ع) عامل اصلی در تاریخ تکامل بشری و باور توحیدی عنصر ارزندۀ تحقّق یافتن وحدت انسانی در مراحل تاریخ می‌باشد. تفاوت نظریۀ مارکس که عنصر اصلی تحوّل اجتماع را اقتصاد می‌داند با نظریۀ مبتنی بر قرآن و واقعیّت تاریخ، لحاظ نکردن عنصر عقیده، توحید و نقش سازندۀ پیامبران (ع) در مراحل تاریخی تکامل جوامع بشری است. بنابراین سیر حرکت و تکامل تاریخ را می‌توان مطابق با واقع و بر محور ظهور انبیای صاحب کتاب دسته‌بندی نمود، نه صرفاً بر مبنای اقتصاد.

مسئله وحدت و اختلاف انسان‌ها ریشه در تاریخ حیات اجتماعی بشر دارد و همین امر بسترساز ظهور انبیاء الهی و نزول کتب آسمانی شده است. آیه 213 سوره بقره با اشاره اجمالی به این مسئله، سیر تطور اندیشه بشری را در مراحل مختلف بیان می‌کند. ابهام‌های متعددی ازجمله در زمینه چیستی مبنای وحدت، علت اختلافات، زمان انقضای موضوع آیه و حکایت‌گری آیه از سنت مستمر خدای متعال در میان امت‌ها دارد. از این‌رو آیه شریفه مورد بحث بستر تضارب آراء اندیشمندان و مفسران شده است. این مقاله که به‌شیوه تحلیلی ـ تطبیقی نگارش یافته است، معطوف به طرح، بررسی و نقد دیدگاه‌های متفاوت مفسران فریقین در خصوص ابهام‌های فوق است. سه دیدگاه اتحاد بر کفر، اتحاد بر یکتاپرستی و اتحاد بر اصول عقلی و هدایت فطری با تقریب‌های متفاوت، حاصل بررسی‌های انجام‌شده در خصوص متعلق وحدت در آیه شریفه است. نگارنده دیدگاه سوم را با تقریب «اتحاد انسان‌ها بر عدم برخورداری از هدایت تشریعی» در یک مقطع زمانی خاص تقویت می‌نماید و البته بر آن است که به مدد قاعده جری و تطبیق، احتمال انسلاخ از زمان نیز در برداشت از آیه قابل‌ توجه است.