جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

تبرک، توسل، بدعت، اثر آیت‌الله جعفر سبحانی (متولد 1308ش)، کتابی است پیرامون سه موضوع مهم «تبرک»، «توسل» و «بدعت» و پاسخ به شبهات مطرح‌شده پیرامون آن‌ها. کتاب دارای سه بخش اصلی است. نویسنده در بخش نخست، با استناد به قرآن و سنت نبوی به اثبات تبرک و انواع آن پرداخته است. وی معتقد است از آیات و احادیث اسلامی استفاده می‌شود که تبرک به آثار پیامبران(ع)، یک رسم رحمانی در میان پیروان شرایع پیشین بوده و پیوسته به آثار آنان تبرک می‌جستند و انتظار رحمت و خیر فراوان از خداوند متعال از طریق این وسایل داشته و آثار انبیا را وسیله‌هایی برای نزول رحمت از جانب خداوند می‌شمردند. در پایان این بخش، دلیل مخالفین تبرک همرا با پاسخ آن، نقل شده است؛ از جمله آنکه تبرک نوعی عبادت است و عبادات توقیفی است. در پاسخ، چنین بیان شده است که اولا تبرک مطلقا خواه در مورد مشروع و خواه در غیر مشروع، از مقوله عبادت به معنی پرستش نیست؛ ثانیا بر فرض که تبرک از مقوله عبادت باشد، ولی در صورتی بدعت شمرده می‌شود که دلیل بالخصوص یا به‌نحو عموم بر مشروعیت آن نباشد؛ آیا این همه آیات و روایات در اثبات مشروعیت آن کافی نیست؟. در بخش دوم، با استناد به نص قرآن و روایات شریف، به اثبات توسل و معرفی انواع توسل پرداخته شده است که عبارتند از: توسل به اسما و صفات خداوند، به قرآن کریم، به اعمال نیک خود انسان، به دعای برادر مؤمن، به دعای پیامبر(ص) در حال حیات و پس از درگذشت ایشان[۳]. این بخش با بیان ادله مخالفین و جواب مستدل به آن‌ها به پایان رسیده است. بخش سوم، به مبحث بدعت اختصاص یافته و در آن، به موضوعاتی همچون ارکان بدعت (افزودن یا کاستن احکام دینی، اشاعه در میان مردم و نبودن دلیل عام یا خاص)، بدعت حقیقی و نسبی، نمونه‌های بدعت و عوامل پیدایش بدعت پرداخته شده است. در انتهای این بخش، روش‌های بنیادین برای پیشگیری از بدعت توضیح داده شده است که عبارتند از: هشدار نسبت به بدعت و بدعت‌گذاران، گزارش از وجود دروغ‌پردازان در میان امت، تصمیم بر نگارش حدیث تاریخی، پیروی از اهل‌بیت(ع) و پی‌ریزی نظام امر به معروف و نهی از منکر

الهیات و معارف اسلامی در صدویک درس، خلاصه یک مجموعه اعتقادی شش جلدی به قلم آیت‌الله جعفر سبحانی (متولد 1308ش) است که توسط رضا استادی تنظیم شده است. در نگارش این کتاب، کمال دقت از نظر ساده‌نویسی و پرهیز از پیچیده‌گویی انجام گرفته که معلمان دینی به‌راحتی بتوانند این کتاب را تدریس نمایند. آن‌گونه که در ابتدای کتاب آمده آیت‌الله سبحانی یک دوره عقاید اسلامی را به‌صورت استدلالی و در سطح عالی در شش جلد تنظیم و منتشر می‌کند. گروهی از علاقه‌مندان درخواست می‌کنند که این کتاب به‌صورت خلاصه و فشرده نیز ارائه شود. ایشان این درخواست را با رضا استادی مدرس حوزه علمیه قم در میان می‌گذارند و کتاب در شش بخش خدا و نظام آفرینش، خدا و صفات جمال و جلال، خدا و پیامبران، خدا و پیامبر اسلام، خدا و امامت، خدا و معاد و هر بخش در بیست درس خلاصه و تنظیم می‌شود‏. در این کتاب کوشش شده است که برای اثبات عقاید اسلامی از روشن‌ترین براهین بهره گرفته شود و از هر نوع برهان پیچیده که برای نوع افراد یقین‌آفرین نیست، پرهیز گردد‏. اولین پرسش مطرح‌شده در کتاب این است که چرا درباره خدا به بحث و بررسی می‌پردازیم؟ بشر در طول تاریخ به وجود صانعی برای جهان اعتقاد داشته و این عقیده از عقاید کهن و راسخ او بوده است و نیز در طول تاریخ مردانی پاک و دور از هرگونه آلودگی را می‌شناسیم، که خود را سفیران و پیامبران الهی معرفی نموده‌اند و در انجام رسالت خود از هر نوع فداکاری و جانبازی دریغ نکرده‌اند؛ تا آنجا که گروهی از آنان جان و زندگی خویش را در راه ارشاد و هدایت مردم از دست داده‌اند‏. کتاب با این عبارت به انتها می‌رسد: در آخرت کیفر و پاداش به اصطلاح معروف وجود ندارد، بلکه انسان است و عمل وی و این عمل به گردن او بسته است و از او جدا نمی‌گردد و هرگونه صحنه‌ای برای او پیش آید، خود وی با کمال اطلاع و آگاهی ساخته و پرداخته است و احدی جز او مسئول عمل او نیست‏. توجه: تعداد دروس ارائه‌شده در این کتاب، صدوبیست‌ویک درس است، ولی در صفحه اول و نیز در شناسنامه کتاب، نام آن چنین درج شده است: «الهیات و معارف اسلامی در صدویک درس»، که قطعا اشتباه است.

خداوند حکیم جهان را بر پایه سبب و مسبب آفریده است. بحث سبب و وسیله برای رفع احتیاجات مردم نه تنها شرک نیست بلکه عین توحید است چون ما از کسی که به او توسل می کنیم و حاجت می خواهیم به او مقام الوهیت که نمی دهیم بلکه این عین فرمایش حق تعالی است که فرمود: وابتغوا الیه الوسیله. این کتاب ارزشمند درباره بحث مهم توسل و مسائل پیرامون آن و پاسخ به شبهات مطرح شده می باشد.

همراهی علم و دین با گذر زمان و بنابه دلایلی دچار دگرگونی و تعارض گردیده‌ است یکی از روش‌هایی که برای حل تعارض میان متون دینی و علم مطرح شده تحول فهم دینی است. که بررسی و نقدهای نظریه قبض و بسط که مایه اصلی آن از این روش اخذ گردیده، بحث مورد نظر ما در این رساله می‌باشد. زمانی که تعارض میان پیشرفت‌های علمی و نتایج تحقیقات تجربی با ظواهر کتاب مقدس انجیل و تورات معلوم شد، کسانی درصدد برآمدند که راهی برای حل این تعارض پیدا کنند، برخی این دیدگاه را بیان کردند که باید فهممان را درباره دین و کتاب مقدس اصلاح کنیم، یا عالم چیزهایی را اثبات کرده است که قابل نقض نیست پس آنچه ما از کتاب مقدس می‌فهمیم درست نبوده است. این نظریه به روش‌ها و گونه‌های مختلف جلوه‌گر شد و بالاخره موج آن به سایر مناطق و ادیان از جمله کشورهای اسلامی رسید و روشنفکران مسلمان هم به تبعیت از آنان به این باور رسیدند که ما هم باید فهممان را در مورد دین عوض کنیم و نظریه قبض و بسط شریعت یکی از نظریه‌هایی است که در این زمینه بیان شده است. این نظریه توسط عبدالکریم سروش بیان شده که موج وسیعی در فضای روشنفکری ایران ایجاد کرده است، اما حاصل این مدعا این است که اساساً فهم ما نسبت به همه چیز در حال تحول و دگرگونی است و هیچ چیز از این قاعده مستثنا نیست حتی خود این مطلب، اما منتقدانی همچون آیت الله جوادی آملی و مصطفی ملکیان و آیت‌الله جعفر سبحانی و سید محمد حسینِ حسینی طهرانی، نسبت به این تئوری به مخالفت برخاستند و به ذکر علوم ثابت، چه در معارف بشری و چه در معارف دینی پرداختند تا نقض این تئوری را آشکار کنند که ما در فصل سوم و چهارم این رساله به تفصیل به بیان آن‌ها خواهیم پرداخت.

ایمان از مفاهیم پرکاربرد در متون دینی است و به‌عنوان یک حقیقت دینی ابعاد و زوایای آن به کمک وحی و متون مقدس برای آدمی آشکار می‌شود و پرداختن به بحث ایمان از مباحث مهم کلام اسلامی می‌باشد. در این تحقیق به بررسی ایمان و مقومات آن از دیدگاه سید مرتضی علم‌الهدی و جعفر سبحانی پرداخته شده است. هر دو از متکلمان مکتب امامیه هستند با این تفاوت که یکی قرن 4 و دیگری در دوره معاصر به مقوله ایمان نگریسته‌اند. سید مرتضی با تاثیر از استاد خود شیخ مفید و با اثرگذاری بر شاگرد خویش شیخ طوسی فهمی معرفت گونه از ایمان ارائه دادند و بسیاری از متکلمان امامیه خود را وفادار به این نظریه دانستند. در مقابل جعفر سبحانی ایمان را تفسیر به تصدیق می‌کند که در نگاه ایشان متفاوت از معرفت و فرع معرفت می‌باشد. سید مرتضی معتقد است که تصدیق با قلب برای ایمان کافی بوده و به اقرار زبانی در این باره اعتباری نیست. به باور سبحانی ایمان تصدیق قلبی همراه اقرار زبانی است؛ ولی او اقرار زبانی را جز ذات ماهیت ایمان نمی‌داند. یافته‌های ما چنین نشان می‌دهند که سبحانی معتقد به وجود زیادت و نقصان در مقوله ایمان است و در دیدگاه وی ایمان هرگاه به تصدیق تفسیر شود زیادت و نقصان خواهد پذیرفت. در این تحقیق با استفاده از روش کتابخانه‌ای اقدام به گردآوری آثار هریک از این دو متکلم شد و سپس با توصیف و تحلیل مبانی کلامی هر دو متکلم، نظرات آنان پیرامون مقومات ایمان ارائه گردید. اهمیت موضوع این پایان‌نامه در پرداختن به مبحث ایمان از نگاه دو جریان فکری متقدم و متا خر شیعی است. ازجمله پرسش‌های مهم مطرح در این تحقیق مبانی کلامی هر دو متکلم پیرامون موضوع ایمان و موارد مشترک و متفاوت این دو متکلم دراین‌باره است. شناخت و فهم پیچیدگی مقوله ایمان که به تکثر نگرش در این باره منجر می‌شود، تبیین نظریات متکلمان شیعه درباره ایمان که با کاربست عقل و نقل همراه است، زدودن برخی ابهامات از نظریات متکلمان شیعه درباره ایمان، تقویت وحدت میان مسلمانان با ایده تقریب مذاهب، از اهم دستاوردهای این تحقیق است.