جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

انسان‌شناسی اسلامی در آثار شهید مطهری تألیف محمدعلی علی‌پور؛ کتاب مشتمل بر نظرات استاد در باب انسان می‌باشد که از آثار و مکتوبات وی استخراج و به شرح زیر گردهم آمده است. نویسنده در پیش گفتار ذیل عنوان «شهید مطهری بنیانگذار علم کلام جدید» این مباحث را پی می‌گیرد. علم کلام چیست؟ وظایف علم کلام، چرا شهید مطهری متوجه کلام جدید شد؟ عالم زمان خویش باش، وضع اسلام و مسلمین در زمان شهید مطهری، تعهد و مسؤولیت شهید مطهری در برابر اسلام و مسلمین، مسائل علم کلام قدیم و مسائل علم کلام جدید. مقدمه کتاب به «انسان‌شناسی اسلامی در آثار استاد» اختصاص دارد و در آن اصول انسان‌شناسی انسان، مفهوم انسانیت، اقسام انسان، معیار انسانیت و انسان کامل مورد بررسی قرار می‌گیرد. در فصل اول کتاب در مورد «اصول انسان‌شناسی اسلامی» بحث شده و از انسان به عنوان موجودی آگاه، مرکب، مختار و مسؤول نام برده می‌شود. در فصل دوم «اقسام انسان‌ها از نظر شخصیت» تبیین می‌گردد و انسان‌ها به اوصاف دون همت، بلند همت، روح‌های بزرگوار تقسیم می‌شود. فصل سوم به «معیارهای انسانیت» اختصاص دارد. در فصل چهارم «انسان کامل» از نظرگاه‌های زیر بررسی می‌شود: عرفان، حکماء، قدرت، محبت، برخورداری و اسلام.

بردگی در اسلام، اثر شهید مرتضی مطهری (1298-‌1358ش)، کتابی است محصول پنج جلسه سخنرانی و پرسش و پاسخ شهید مطهری که در جلسات بحث و انتقاد انجمن اسلامی پزشکان در سال 1346ش، مطرح شده است. در این کتاب، مانند سایر آثار ایشان، مباحث زنده و مطرحی مورد بحث و انتقاد قرار گرفته و گویی برای امروز بیان شده است و به تعبیر امام خمینی(ره)، برای عارف و عامی سودمند و فرح‌زاست. روش ایشان در این‌گونه مباحث، بدین صورت است که از سؤالات و انتقادات - ‌گاهی تند - استقبال نموده و حتی مستمع را به سؤال و انتقاد ترغیب می‌نماید؛ به‌طوری‌که هر ناظری به‌خوبی احساس می‌کند که ایشان دنبال کشف حقیقت است؛ امری که خود آن شهید از آن به «روح علمی و انصاف در قضاوت» تعبییر می‌کند. مطالب کتاب در چهار فصل تنظیم شده است. در فصل نخست، حق پیشرفت و حق آزادی، مورد بحث قرار گرفته است. در این فصل، ابتدا، به بررسی نظر ارسطو و بوعلی درباره بردگی پرداخته شده و سپس، موجبات بردگی در اسلام مورد بحث قرار گرفته و به این نکته اشاره شده است که آنچه در اسلام مبنای بردگی و مورد قبول است و بیش از آن مورد قبول واقع نشده، در مورد اسیران جنگی است که جایز شمرده شده است که اسیران جنگی، برده گرفته شوند؛ آن‌هم با توجه به اینکه جنگ در اسلام ریشه فکری و عقیده‌ای داشته و ریشه سیاسی و اقتصادی ندارد و در این مورد هم جایز شمرده شده، نه اینکه واجب باشد.جان لاک، آزادی طبیعی را این‌گونه تعریف کرده است: انسان از هیچ قدرت زمینی فرمان نبرد و در زیر قانون یا فرمان انسانی نباشد و تنها تابع قانون طبیعت باشد. در فصل دوم، ضمن نقد نظریه وی، به بررسی نظریه منتسکیو در مخالفت با بردگی، پرداخته شده است. استرقاق در قرآن و سیره مسلمین در فصل سوم، با توجه به منشأهای بردگی در دنیا و نحوه معامله با اسرای جنگی در قرآن، مورد بحث و بررسی قرار گرفته و در آخرین فصل، نگاهی به برخی از آیات قرآن، درباره اسیران جنگی، افکنده شده است

ارزیابی مناسبات فکری شهید مطهری و دکتر شریعتی تألیف رسول جعفریان؛ در این اثر برخلاف عنوان کتاب «اختلافات فکری» استاد شهید مرتضی مطهری و دکتر علی شریعتی به جای «مناسبات فکری» آن دو ارزیابی شده و نویسنده همواره حقیقت را در دست استاد دانسته است. نویسنده در ابتدا با تأکید بر بدیهی بودن وجود اختلاف آن دو، نحوه «تربیت فکری» این دو را «زمینه اختلاف» شمرده است. در ادامه، ذیل عنوان «روحیه حاکم بر قشر جدید» از تفاوت دیدگاه شریعتی و استاد و در اصل از تفاوت علوم جامعه‌شناسی و فلسفی بحث شده است. «قالب کلی اختلاف نظر استاد با دکتر» بحث بعدی کتاب می‌باشد که در آن بیانیه استاد و مهندس مهدی بازرگان درباره شریعتی آورده شده است. بحث بعدی به بیان «اختلاف نظر در فلسفه تاریخ» در دیدگاه استاد و شریعتی اختصاص دارد و در ادامه «نظرات استاد مطهری پیرامون کتاب اسلام‌شناسی» - بر اساس نوشته‌های خصوصی و منسوب به استاد - آورده شده است. در ذیل عنوان «طرح کلی ارائه دین در آثار دکتر شریعتی» تفسیر شریعتی از دین تفسیری اجتماعی و دنیوی شمرده شده و مورد نقد قرار گرفته است.

استاد مطهری و دغدغه اسلام اصیل اثر حمید و علی باقی نصرآّبادی؛ کتاب مشتمل بر چهار بخش است. در بخش اول تحت عنوان «کلیات» اصول اسلام ناب از منظر امام خمینی بررسی و تشریح شده است. در بخش دوم که به «مبانی سیره نظری استاد» اختصاص دارد، به موضوعاتی از جمله یاد خدا و اسلام دین جامع‌نگر، با استفاده از آثار استاد، پرداخته شده است. «سیره علمی استاد» بخش بعدی کتاب را تشکیل می‌دهد که از آثار استاد - در اکثر موارد به صورت نقل قول مستقیم اقتباس شده است. برخی از موضوعاتی که در این بخش آمده عبارت‌اند از: استاد و برخورد با شبهه گران، استاد و مسائل جدید کلامی، شاخص‌های اصیل در آثار استاد (پیرایه زدایی از دامن معرفت دینی, زمان‌شناسی و حضور در زمان و هماهنگی با نیازها، آرمان‌گرایی و مسؤولیت پذیری)، روش‌شناسی استاد در برخورد با تتش‌های فکری و فرهنگی جامعه، استاد و نسل جوان و تأثیر استاد بر آن، شاخص‌های غیرت دینی (حق‌مداری، تکلیف در برابر حقیقت، جسارت و ثبات شخصیت، سوز دینی، حساسیت دینی و برخورد بنیادی)، آزادی، استاد و جریان‌های انحرافی (مارکسیسم، ناسیونالیسم، تحجر، التقاط و اخباری‌گری) و «استاد مطهری پایه‌گذار نهضت بازشناسی اسلام اصیل». در بخش پایانی کتاب گزیده‌ای از سخنان استاد درباره اسلام، از آثار مختلف وی، ذیل عنوان «اسلام‌شناسی از منظر استاد» گردآوری شده است.

آشنایی با اندیشه سیاسی شهید مطهری اثر محمدمهدی باباپور و دیگران، در معرفی و بررسی اندیشه سیاسی شهید مرتضی مطهری (1298- 1358ش). مطالب در شش فصل، تنظیم شده است. در فصل اول، نگاهی گذرا به زندگی علمی، اخلاقی، اجتماعی و سیاسی شهید مطهری شده و دوران کودکی، مراحل تحصیل و تهذیب، اساتیدی که از محضرشان علم آموخت و فعالیت‌های علمی- فرهنگی و سیاسی- اجتماعی ایشان، بررسی شده است. همچنین به معرفی مهم‌ترین آثار و منابع گفتاری و نوشتاری ایشان نیز پرداخته شده است. در فصل دوم، به بررسی مبانی نظری اندیشه سیاسی استاد مطهری پرداخته شده است. در فصل پیشین، تأثیرپذیری اندیشه استاد از زمینه‌ها و شرایط سیاسی- اجتماعی، در قالب زندگی‌نامه سیاسی ایشان، مورد بررسی قرار گرفته و در این فصل نیز باتوجه‌به آثار استاد، مهم‌ترین بنیان‌های نظری اندیشه سیاسی ایشان، تبیین گردیده است. نویسنده مبانی نظری اندیشه سیاسی استاد مطهری را به مبانی هستی‌شناختی، انسان‌شناختی و معرفت‌شناختی تقسیم کرده است. این تقسیم سه‌گانه، ازآن‌روست که به نظر نویسنده، بنیان‌ها و زیرساخت‌های فکری استاد، در مرحله اول، ناظر به هستی و آفرینش بوده، در مرحله دوم دیدگاه‌های انسان‌شناختی وی نمایان شده و در مرحله سوم، شیوه‌ها و منابع معرفتی و مفروضات تئوریک و معرفت‌شناختی ایشان، مطرح شده است. این مبانی در واقع ماهیت اندیشه سیاسی شهید مطهری را رقم می‌زنند. در فصل سوم، خواننده با دیدگاه استاد مطهری درباره مسئله حکومت اسلامی و ولایت‌فقیه آشنا خواهد شد؛ موضوعی که همواره در تاریخ فقه شیعه برای عالمان بزرگ شیعی مطرح بوده است. استاد ضمن پرداختن به مفهوم حکومت و ولایت‌فقیه، به‌ضرورت حکومت اشاره کرده و به بیان دلیل‌های عقلی و نقلی ولایت‌فقیه، مبانی مشروعیت و حدود و اختیارات آن پرداخته است. در فصل چهارم، ضمن بررسی مفهوم آزادی در اندیشه سیاسی استاد، چگونگی برجسته شدن وجه سیاسی این مفهوم، بیان شده است. در فصل پنجم، انقلاب در اندیشه سیاسی استاد مطهری موردبحث و بررسی قرار گرفته و در فصل ششم، از عدالت در اندیشه سیاسی ایشان، سخن به میان آمده است.

احیای تفکر اسلامی، از آثار اسلام‌شناس معاصر، مرتضی مطهری (1298-1358ش.)، شامل 5 سخنرانى در حسینیه ارشاد (تهران) در سال 1349ش، با هدف آسیب‌شناسی اندیشه و عملکرد اسلامی در دوران معاصر و شناسایی سبک صحیح اندیشیدن و زیستن بر اساس مکتب اهل‌ بیت عصمت و طهارت(ع) است. در این اثر، تعریف صحیح زهد اسلامی و هدف‌های والای آن تبیین شده است. این کتاب، به‌ترتیب بر اساس محورهای ذیل سامان یافته است: اقبال و احیاى فکر دینى (بزرگداشت محمد اقبال لاهوری و تبیین نظر او درباره مقایسه ویژگی‌های فرهنگ اسلامی و غربی و تحلیل وضعیت فرهنگی - اجتماعی مسلمانان در دوران معاصر). تفکر دیروز و امروز مسلمین درباره میزان تأثیر عمل در سعادت انسان (ارزش عمل در تعلیم و تربیت اسلامی، نقش بنی‌امیه در پیدایش مرجئه و نقد و بررسی آن). تفکر زنده و تفکر مرده (تفاوت حیات بدن و حیات روح، توکل و زهد مثبت و منفی، فعالیت تولیدی امام علی(ع)). تفکر اسلامى درباره زهد و ترک دنیا (انواع زهد، کدام زهد مورد قبول اسلام است؟ هدف‌های زهد اسلامی). فلسفه زهد در تفکر اسلامى (حکمت‌های پنج‌گانه زهد و رهایی از وابستگی دنیوی و بهره‌مندی از لذت‌های معنوی). اثر حاضر از 5 سخنرانى در سال 1349ش، در حسینیه ارشاد تشکیل شده است؛ سخنرانى اول در تاریخ 7 اردیبهشت 1349ش، به‌مناسبت یادبود مصلح اسلامى، اقبال لاهورى، درباره «اقبال و احیاى فکر دینى» برگزار شده و سخنرانی‌هاى بعدى، هریک به فاصله یک هفته از سخنرانى قبلى انجام شده است‏. در نهج‌البلاغه‏ است که کسى آمد خدمت امیرالمؤمنین على(ع)، عرض کرد مرا نصیحتى بفرمایید. حضرت در مقام نصیحت او چند جمله فرمودند که اولین جمله‌‏اش این است: «لا تَكنْ مِمَّنْ يرْجُو الآخِرَةَ بِغَيرِ عَمَلٍ وَ يرَجِّى التَّوْبَةَ بِطولِ الْأمَلِ؛ يقولُ فِي الدُّنْيا بِقَوْلِ الزّاهِدينَ وَ یعْمَلُ فيها بِعَمَلِ الرّاغِبين...»؛ اى مرد! از آن کسان مباش که آخرت را دوست مى‌‏‌دارد، ولى نمى‌‏خواهد عمل کند. از آن کسانى مباش که وقتى سخن مى‌‏‌گوید، سخن کسى است که به مادیات دنیا بى‌‏اعتناست، ولى وقتى پاى عمل به میان مى‌‏‌آید، آدم اسیر و بیچاره‏اى است؛ عملش عمل شیفتگان و مغرورین به دنیاست‏.

آسیب‌شناسی دینی از منظر استاد شهید آیت‌الله مطهری(ره) به اهتمام سید مهدی جهرمی و محمد باقری؛ در این کتاب آسیب‌ها و اشکالاتی که بر دین و معرفت دینی و دینداری وارد شده یا ممکن است، وارد شود، از آثار و مکتوبات استاد استخراج و گردهم آمده است که مشتمل بر 17 فصل می‌باشد. نویسنده در پیش‌نوشتار، ضمن تعریف آسیب‌شناسی تأکید کرده که موارد انتقادات استاد نسبت به اندیشه و کردار فردی و جمعی مسلمین در این کتاب گردهم آمده است. قسمت بعدی به «درآمدی بر آسیب‌شناسی دینی» اختصاص دارد، که به قلم دکتر محمدهادی مؤذن جامی نوشته شده است. عناوین فصول کتاب مذکور عبارت است از: خداشناسی، پیامبرشناسی، امام‌شناسی، قرآن، فلسفه و عرفان، علم، تاریخ تمدن اسلامی، بدعت‌ها و خرافات، ادبیات، روحانیت و حوزه‌های علمیه، رفتارهای اجتماعی، امر به معروف و نهی از منکر، خانواده، حفظ شعائر و اخلاق و تنظیم و تربیت.

«الغدیر» و وحدت اسلامی؛ به‌ضمیمه مزایا و خدمات مرحوم آیت‌الله بروجردی و الهامی از شیخ‌ الطائفه، کتابی است مشتمل بر سه مقاله به قلم استاد شهید آیت‌الله مرتضی مطهری. مقاله اول «الغدیر و وحدت اسلامی» نام دارد و قبلا در یادنامه علامه امینی(ره) در سال 1350ش منتشر شده است. در این مقاله رابطه کتاب الغدیر مرحوم آیت‌الله امینی با موضوع وحدت اسلامی و به‌طور کلی مقصود از وحدت اسلامی و ضرورت آن مورد بحث واقع شده است. مقاله دوم، با عنوان «مزایا و خدمات مرحوم آیت‌الله بروجردی» است که در سال 1340ش، پس از رحلت آن مرجع گران‌قدر به رشته تحریر درآمده و در سال 1341ش، در کتاب مرجعیت و روحانیت که مجموعه‌ای از مقالات محققان سرشناس اسلامی است، منتشر شده است. مقاله سوم، یعنی «الهامی از شیخ‌الطائفه» در سال 1349ش، در کتاب هزاره شیخ طوسی - که مجموعه مقالات کنگره بزرگداشت آن فقیه بزرگ در تاریخ 28 اسفند 1348 تا 3 فروردین 1349 در دانشگاه مشهد بوده - منتشر شده است. هریک از مقالات مزبور در نوع خود ابتکاری و همچون دیگر آثار آن اسلام‌شناس عظیم‌الشأن، غنی و از نثری روان و رسا برخوردار است؛ مخصوصا مقالات دوم و سوم که روش فقهی استاد شهید را آشکار می‌سازد. همچنان‌که مقالات اول و دوم، میزان تأکید ایشان را بر موضوع وحدت اسلامی نشان می‌دهد. هر سه مقاله مذکور، قبلا در کتاب شش مقاله استاد شهید تا 24 نوبت منتشر شده است. نظر به اینکه سه مقاله دیگر آن کتاب به‌صورت مستقل منشر می‌شوند، بهتر آن دیده شده که این سه مقاله به‌صورت یک رساله مجزا به انتشار برسد؛ خصوصا که وجه مشترک آنها این است که هرکدام درباره یک عالم ربانی اسلامی است. تطبیق آیات و روایات و نقل قول‌ها با منابع و نیز استخراج فهرست‌های آخر کتاب توسط نرگس انصاری انجام شده است.