جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

پژوهش حاضر، با هدف عبور از شروح مرسوم در سنت تفسیری، به تحلیل ساختار منطقی و شیوه بلاغی قرآن در مواجهه با شرک می‌پردازد. این مقاله با تمرکز بر آیات ۲۲ و ۲۳ سورۀ سبأ و به‌کارگیری روش تحلیل محتوای کیفی، به واکاوی منطق درونی حاکم بر این آیات با استمداد از پاره­ای از آثار تفسیری برجسته فریقین پرداخته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد این آیات، برهانی منسجم با ساختار سلسله‌مراتبی را سامان می‌دهند که تمام منافذ فکری شرک را مسدود می‌نمایند. استدلال­های قرآنی، با ابطال فراگیرترین ادعا یعنی مالکیت استقلالی معبود مشرکان، آغاز می‌شود و به‌ترتیب با نفی شراکت تبعی در مُلک و معاونت در تدبیر، پیگیری شده و ادامه می­یابند. درنهایت خداوند حکیم با ابطال آخرین دستاویز مشرکان، یعنی شفاعت مستقل معبود ایشان و مشروط ساختن آن به اذن الهی، هرگونه استقلال و نفوذ را از غیرخدا سلب می‌کند. تحلیل‌ها آشکار می‌سازد که اصل بنیادین استدلال قرآنی، مفهوم استغنای مطلق الهی است؛ همان غنای ذاتی که برآمده از اوصاف وی از قبیل عزت (غلبه شکست‌ناپذیر) و حکمت (تدبیر بی‌نقص) است. افزون بر این، پژوهش حاضر بلاغت قرآن را در تکمیل برهان، از طریق تصویرسازی «صحنۀ فزع ملائکی» نشان می‌دهد که تأثیر برهان را در ذهن و ضمیر مخاطب نهادینه ساخته و راه را بر هرگونه توجیه شرک‌آمیز مسدود می‌سازد. نوآوری اصلی تحقیق، تحلیل این ساختار یکپارچه و ایضاح آن در قالب برهان استغنا است که الگویی از عقلانیت نظام‌مند و بلاغت تأثیرگذار قرآن را ارائه می‌دهد.

این پژوهش با روشی تطبیقی، به تحلیل دیدگاه‌های فریقین (شیعه و اهل سنت) پیرامون پدیده «فزع ملائکی» در آیه ۲۳ سوره سبأ می‌پردازد و می‌کوشد تا مبانی هرمنوتیکیِ اختلافات تفسیری را ریشه‌یابی کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که عمده تفاسیر اهل سنت، ذیل دو مبنای اصلی قابل دسته‌بندی است: مبنای «روایی» که با اتکا بر اخبار و آثار، آیه را به واقعه تاریخی نزول وحی مرتبط می‌داند (نظیر دیدگاه طبری)؛ و مبنای «کلامی» که با محوریت نظم و سیاق، آن را در چارچوب درام شفاعت در روز قیامت تفسیر می‌کند (نظیر دیدگاه زمخشری). در مقابل، دیدگاه شاخص مکتب امامیه، که در تفسیر المیزان علامه طباطبایی تبلور یافته، بر مبنایی «فلسفی» استوار است و با عدول از رویکردهای رویدادمحور، آیه را به مثابه توصیفی از «ساختار» هستی‌شناختی و سلسله‌مراتبی عالم و نحوه جریان یافتن امر الهی بازخوانی می‌کند. نتیجه این مطالعه تطبیقی، ضمن تبیین نقاط اشتراک و افتراق فریقین، نشان می‌دهد که خوانش فلسفی شیعه، با ارائه تفسیری ساختاری و غیرزمان‌مند، افق معنایی جدیدی را در فهم این پدیده متنی می‌گشاید.