جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

از دیرباز بشر خیال­پرداز برای ارضای طبع عجایب­پسندش در کارگاه ذهن خویش دست به خلق اسطوره­ها زده و این اسطوره­ها نه تنها در بستر ادبیّات بالیده­اند و ستبر گشته­اند، بلکه به غنی­سازی ادبیّات کمک شایانی کرده­اند. سیمرغ از عناصر اساطیری بزرگی است که در عرصه ادبیات و مخصوصاً در حماسه و عرفان حضور یافته و ایفای نقش نموده است. اما پاسخ به این پرسش که قدمت حضور سیمرغ در کدام یک از این دو عرصه بیشتر است و ابعاد وجودی آن چه تفاوت­های اساسی در این دو نوع ادبی دارد؟ به تبیین جلوه­های نقش­آفرینی این اسطوره به عنوان یک عنصر شاخص از عناصر اساطیری ادب فارسی، در متون عرفانی و حماسی کمک خواهد کرد. مسلّماً سیمرغ نخست وارد ادبیات حماسی شده، از آنجا به حوزه عرفان راه یافته و در این تغییر فضا شخصیّت اسطوره­ای آن اندکی دچار تحوّل شده است و خصایصی همچون وحدت شخصیّت، عدم تناسل و زاد و ولد، شکست ناپذیری، جاودانگی و عدم قابلیّت ادراک حسی و عقلی، سیمرغِ عرفان را از سیمرغِ حماسه -که فاقد این ویژگی­هاست- متمایز ساخته است. در این مقاله کوشش شده است ابتدا تعریف اجمالی از سیمرغ ارائه شود، سپس اهمّ تغییرات شخصیت سیمرغ در گذر از حماسه به عرفان بر مبنای دو شاهکار حماسی و عرفانی یعنی شاهنامۀ فردوسی و منطق­الطّیر عطّار مورد بحث و بررسی قرار گیرد.

اشعار و حکایات عطار در منطق الطیر و دیگر منظومه های وی ، به زبان نمادین ، همراه با اشـارات و استعاره های بسیار بوده که به مدد آنها شاعر سعی در پیش بردن داستان و رساندن منظور و مقصود به مخاطب دارد. با نگاه کلی به داستان می توان میان فرایند فردیت و تعالی شخصیت مطرح شده در روانشناسی تحلیلی و سیر و سفر مرغان از نقصان و پستی به بلندای کمال و شکوفایی همراهی و تناظرات شگفت انگیزی یافت. همان گونه که با نگاه به نظریه روانشناسی تحلیلی کـارل گوسـتاو یونـگ مـشاهده می کنیم که از منظر یونگ آن چه موجب یکپارچگی شخصیت انسان می شود ، فرآیند فردیت یافتن یا تحقق خود است. این موضوع در منطق الطیر همان سفر مرغان به سوی یافتن سیمرغ است که البته به زبانی نمادین و رمزی عنوان می شود که روشی بنیادین در کلام صوفیه برای نیل به حقیقت است. در این مقاله به برخی از پیوندهای این اثر ادبی بزرگ و نمادشناسیِ نظام روانشناسی تحلیلی اشاره می شود..

هرمس(هرمتیسم) فلسفه و مذهبی است که بر اساس نوشته‌های هرمس «تریسمجستوس» ایجاد شده‌بود. ایده‎‌های ‌هرمس از قبیل روش‌های کنترل‌طبیعت، تأثیرگذاری بر ستارگان و نیرو‌های طبیعی بوده و این عامل، جلب توجه دانشمندان را به سحر، در ایجاد جنبه‌های عملی (هرمس) سبب گردیده‌بود. عدم هرگونه امتیاز بین صفات و اسماء در ذات باری‌تعالی از جمله مشارب فکری هرمس به‌شمار می‌آید. این پژوهش بن‌مایه‌های هرمسی مانند: تجلّی، کیمیا، استحاله و... را در حدیقه الحقیقه‌سنایی، منطق الطیر عطار و مثنوی معنوی مورد بررسی قرار داده است. پژوهش به روش توصیفی-تحلیلی و کتابخانه‌ای می­باشد. یافته‌های پژوهش نشان داد که اندیشه‌های هرمسی در آثار مذکور وجود دارد و مضامینی چون: خویشتن‌نگری، ابن­الوقت بودن، مرگ قبل از مرگ، حراست از میراث ایران باستان و... را شامل می‌شود. این ویژگی‌ها در تعامل با عرفان اسلامی، اعتلا، جذابت و روشنگری جامعه را به‌همراه دارد..

حکمت نوافلاطونی، یکی از مهم­ترین مکاتب فلسفی یونان باستان است که در قرن سوم میلادی، فلوطین آن را به یک نظام فلسفی جامع و منسجم تبدیل کرد و سال­­های متمادی بر غرب و شرق تسلّط یافت. این نظام فلسفی، ابتدا بر فلسفه و سپس بر عرفان مسیحی و تصوّف اسلامی تأثیر گذاشت. شباهت‌های بسیاری در طرز نگرش فلوطین به هستی، با عارفانی چون سنایی، عطار، مولوی و... وجود دارد. در این مقاله برای داده‌­های تحقیق، از روش تحلیلی توصیفی استفاده شده و هدف آن، نشان دادن دیدگاه­‌های مشترک فلوطین و عطار در بیان مسائل فلسفی - عرفانی است. بنابراین این سؤال مطرح است که این اشتراکات در بیان چه موضوعاتی است؟ از این رو نویسندگان تلاش دارند با شواهد شعری متعدّد از منظومۀ منطق‌­الطیر و به عنوان بخشی از نتایج پژوهش، نشان دهند که عطار به مثابۀ عارفی موحّد، در جای جای این منظومه، به مسایلی نظیر وحدت وجود، عقل، روح­ و... که پیش از عارفان مسلمان، در آثار فلوطین آمده، اشاره کرده است. بررسی این شباهت‌­ها، میزان تعامل اندیشه­‌های نوافلاطونی را با آرای عطار نمایان ساخته است.

حقیقت‌طلبی خصلتی است که همواره در درون انسان بوده است و به طرق گوناگون بروز کرده است. از جمله در شاهنامه و منطق‌الطیر عطار که دو گونه‌ی ادبی متفاوت هستند. در این پژوهش به مفاهیم و حقیقت مشترک بین دو نوع ادبی عرفانی و حماسی پرداخته‌ایم، جهت حصول به این نتیجه هفت خوان رستم با هفت وادی عرفانی منطق‌الطر عطار مقایسه شده است. با تأویل رمزی مفاهیم مشترک دو اثر با کمک متون اسطوره‌ای و رموز اعداد، به آن مفهوم والایی خواهیم رسید، که ابرانسانهای بزرگی چون عطار و فردوسی همواره به دنبال آن بوده‌اند. ما در این اثر، دوستی دیرینه‌ی انسان با حقیقت‌طلبی را آشکار می‌کنیم و نشان می‌دهیم که مباحث بزرگی چون عرفان و حماسه دو روی یک سکه هستند و آن سکه چیزی جز رسیدن انسان به نهایت انسانیت و خودشناسی نیست. در هفت خوان رستم و هفت وادی سلوک، مفاهیم مشترکی چون: کوه، پادشاه، کشور، عدد هفت و دشواری‌های راه وجود دارد که وجود تمامی این شباهت‌ها نمی‌تواند خالی از معنا باشد.

گشتالت ،علم روانشناسی شناخت فرم و شکل است. این نظریه بیان می کند که مغز انسان برای درک موضوعات پیچیده ای که از اجزای گوناگون تشکیل شده اند، تمام اجزا را در قالب یک موضوع واحد جمع بندی میکندو در ابتدا یک درک کلی از آن موضوع حاصل میکند که در زمینه های گوناگون از علم و فلسفه و هنر تاثیر داشته است. در این تحقیق که به روش توصیفی _ تحلیلی انجام شده است و اطلاعات آن به شیوه ی کتابخانه ای جمع آوری گردیده است در تحلیل ، منطق الطیر را از دو منظر صورت و معنا بر اساس نظریه گشتالت بررسی کرده و به یافته هایی از این دست نائل آمده است. مقاله حاضر که با هدف آشنایی و عملکرد هر یک از این اصول در هنر و بطور خاص در شعر صورت پذیرفته است به این سوال پاسخ داده است که سازماندهی شعر از لحاظ صورت و معنا بر اساس نظریه فوق در اشعار منطق الطیر دارای چه خصوصیاتی از لحاظ بصری ( صورت ) و معنایی می باشد نتایج این پژوهش نشان میدهد نحوه سازماندهی شعر هم از لحاظ صورت و هم معنا مطابق با هفت قانون گشتالت شامل : اصل مجاورت ، اصل مشابهت ، اصل تداوم و پیوستگی ، اصل فرا پوشانندگی ، روابط نقش و زمینه ، اصل یکپارچگی و اصل سرنوشت مشترک ، قابل مطالعه و ارزیابی است که با بکارگیری این قوانین فرآیند ادراک بصری شکل می گیرد.اشعار منطق الطیر نه‌تنها بیانگر ذوق زیبایی‌شناسی اند ، بلکه حامل مضامینی عرفانی....

منطق‌الطیر اثری عرفانی است که در آن داستان شیخ صنعان به‌دلیل استفاده از کارگزاران اجتماعی و شیوه‌های مختلف بازنمایی کارگزاران اجتماعی، جایگاهی خاص دارد. هدف این پژوهش تحلیل گفتمان داستان «شیخ صنعان» بر مبنای الگوی ون لیوون است. این پژوهش به ‌روش ترکیبی کیفی و کمی انجام شده و ازطریق تحلیل ساختاری و زبانی، به بررسی شیوه‌های بازنمایی کارگزاران اجتماعی در متن پرداخته است. نتایج این تحقیق نشان می‌دهد که در این داستان، شیخ صنعان ازطریق فعال‌سازی نیرویی پویا و اثرگذار معرفی شده است که در انتهای داستان موفق می‌‌شود از موانع ارتقای معنوی خویش بگذرد و نیروی مخالفی چون دختر ترسا را از گروه مخالف به گروه خویش پیوند دهد. در این داستان، بیشترین بسامد عنوان‌دهی به شیخ صنعان اختصاص دارد و پس از آن، بیشترین بسامد عنوان‌دهی مربوط به دختر ترسا است که به‌دلیل گرایش نهایی او به شیخ، تأثیر شگرفی بر وجهه و مشروعیت معنوی طریقت عطار گذاشته است. در داستان، بیشترین بسامد پیوند مربوط به گروه طریقت‌محور است که نمایانگر ایدئولوژی عرفانی عطار است. در بخش نامشخص‌سازی آشکار شد که در این داستان، کارگزاران ناشناس در تبلیغ گفتمان طریقت‌محور از حیث هویت به حاشیه رانده می‌شوند و بر عملی که در راستای خدمت‌رسانی به گفتمان عرفانی انجام می‌دهند، تأکید می‌شود؛ همچنین، در مؤلفۀ حذف ثابت شد که علاوه‌بر بخش‌‌هایی که به‌طور کامل از روایت حذف شدند، استفاده از افعال با فاعل‌‌های ناشناخته ازطریق کم‌‌رنگ سازی در راستای تقویت جنبه‌های معنوی متن است.

به علت نقش مهمی که صبر در تکامل معنوی و اجتماعی بشر برعهده دارد، خداوند متعال در آیات متعددی از قرآن کریم به آن اشاره¬نموده¬است. همچنین امام علی(ع) با توجه به اوضاع گوناکون فردی و اجتماعی در جامعه، بشر را به داشتن صبر فراخوانده¬است. این پژوهش برآن است که به روش تطبیقی- تحلیلی جایگاه صبر را در بین مردم جامعه موردبررسی قراردهد و به¬طورکلی اهمیت این موضوع را در جامعه معرفی¬نماید. عرفا و شعرا نیز در آثار خود به اهمیت صبر پرداخته¬اند. عطار یکی از شعرای بنام، به صبر و سکوت بسیار تأکیدمی¬ورزد و آن دو را بهترین راه برای وصول به حق می¬داند و در طریق حق آنقدر به صبر و سکوت اهمیت می¬دهد که صبر را برابر با طریقت و سکوت را برابر با حقیقت می داند. هدف از این پژوهش تأکید بر نقش کاربردی صبر در روابط فردی و اجتماعی انسان¬ها در جوامع گوناگون است. به¬طورکلی می¬توان¬گفت که در بینش عطار، صبر رمز و راز گذشتن از ظلمات نفس و تیرگی عالم خاک و رسیدن به سرچشمه نور، بقا و جاودانگی است.

منطق‌الطیر به‌عنوان یکی از مهم‌ترین متون ادبیات عرفانی، نمادی از جست‌وجوی انسان برای یافتن معنا و حقیقت است. برای بازنمایی ابعاد بیشتر این اثر ارزشمند، پژوهش حاضر به بررسی ارتباط میان نظریه معنادرمانی و منطق‌الطیرمی‌پردازد. شیوۀ پژوهش حاضر، تحلیل محتوای کیفی از نوع مضمونی است. پرسش اصلی پژوهش، این است که آیا عناصر معنادرمانی ویکتور فرانکل، بنیان‌گذار مکتب معنادرمانی (لوگوتراپی)، در منطق‌الطیر عطار حضور دارد؟ و منطق‌الطیر می‌تواند در حوزۀ معنادرمانی که از رویکردهای نوین روان‌شناسی است، کاربرد شناختی مؤثری داشته باشد؟ یافته‌های این مقاله نشان می‌دهد که عشق، پذیرش رنج و شکیبایی در آن برای رسیدن به هدف، مسئولیت‌پذیری، تغییر نگرش به چالش‌ها و شوقِ یافتن حقیقت به‌ عنوان عوامل کلیدی سفر پرندگان هستند. عشق به عنوان نیروی محرکه، نه تنها در شکل‌گیری معنا، بلکه در تقویت انگیزه و امید برای مقابله با چالش‌های سفر آنان نقش بسزایی دارد و دیگر عوامل نیز بن‌مایه‌های اصلی و پیش‌برندۀ روایت را شکل می‌دهند که با روان‌شناسی معناگرای فرانکل همسویی قابل توجهی دارند. همچنین در این پژوهش نشان داده شد که سیمرغِ منطق‌الطیر می‌تواند رمزی از مرتبۀ عالی وجودی، فردیت و تکامل غایی انسان باشد که در پرتو طلب معنا حاصل می‌شود. با نیل به این نتایج، این پژوهش سعی کرده است که اهمیت منطق‌الطیر را در شناخت ساحت روانی و معنوی نمایان سازد و به اهمیت کاربردی ادبیات عرفانی در عرصۀ روان‌شناسی و تأثیر آن بر بهزیستی و کیفیت زندگی تأکید کند.