جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

تبیین چیستیِ نسبی‌گراییِ متعادل و تفاوت آن با سایر انواع نسبی‌گرایی معرفتی، و ارائۀ استدلال‌هایی برای دفاع از نسبی‌گراییِ معرفتیِ متعادل، دغدغۀ اصلیِ مقالۀ پیشِ‌ روست. برای این کار، نخست به پیشینۀ پژوهش پرداخته، ابعادِ بدیع و تازه بودنِ مباحتِ این مقاله را تبین کرده‌ایم؛ آنگاه انواع نسبی‌گراییِ معرفتی را به اجمال مورد بحت قرار داده ایم. بعد از تبیینِ انواع نسبی‌گرایی، نشان داده‌ایم که نسبی‌گراییِ معرفتیِ متعادل، نه در برابرِ عینی‌گرایی، یا ذهنی‌گرایی، یا واقع‌گرایی، و یا جز آن، بلکه در برابرِ «مطلق‌گرایی» قرار می‌گیرد؛ از سوی دیگر، پس از ذکر عناصرِ تعادل‌بخش، آن را با توجه به نقاط اشتراک و افتراقی که با نسبی‌گرایی افراطی و مطلق‌گرایی دارد، سنجیده‌ایم. با بررسیِ این دیدگاه‌ها، روشن کرده‌ایم که نسبی‌گراییِ متعادل در عناصر مهمی نظیر تز «اعتبار برابر» یا «برابریِ پارامتری» از نسبی‌گراییِ افراطی و در عناصری نظیر «اعتبارِ مطلق و انحصاریِ یک پارامتر و نادرست بودن سایر پارامترها» از مطلق‌گرایی جدا می‌شود. از سوی دیگر، با ارائۀ استدلال‌هایی، نشان داده ‌ایم که نه نسبی‌گرایی افراطی قابل دفاع است و نه مطلق‌گرایی، بلکه باید در میان این دو سرِ طیف با پیمودن راهی میانه، از نسبی‌گراییِ متعادل دفاع کرد.

در این مقاله ضمن ارائه ساختاری نو با رویکرد میان‌رشته‌ای شناختی، باورهای دینی را به سه سطح کلی باورهای شهودی، باورهای شهودی-الاهیاتی و باورهای الاهیاتی تقسیم و برای تبیین هر کدام از روش‌های مختلف در علوم شناختی استفاده کرده‌ایم. سطح اول شامل سه باور اصلی شهودی یعنی باور به موجود فراطبیعی، باور به غایت‌انگاری و باور به دوگانگی نفس و بدن است. سطح دوم بر روی بسط و توسعه باورهای شهودی سوار می‌شوند و شامل باور به خدای شخص‌وار، باور به خدای عالم مطلق و قادر مطلق و خلقت‌باوری یا باور به جهان پس از مرگ می‌شود. این سطح اگرچه به فرهنگ و زمینه وابسته است، زمینه شهودی نیز دارد. سطح سوم اما باورهای کلامی و تاریخی خاص ادیان مثل باور به تثلیث، توحید در ادیان ابراهیمی، باور به معاد یا تناسخ و مانند آن را در‌بر می‌گیرد که از محیط و زمینه اجتماعی ناشی می‌شود و با استفاده از شناخت اجتماعی تبیین‌شدنی هستند. این نوشتار با ارائه چارچوبی سه‌سطحی مبتنی بر علوم شناختی دین (CSR)، به ‌طور روشمند می‌تواند تبیینی برای پیدایش، تکامل و نهادینه‌شدن باورهای دینی در سطوح مختلف ارائه دهد.

اصحاب حکمت متعالیه به سازگاری ضرورت علی و اختیار قائل‌اند؛ اما برخلاف قائلان به تعین‌گرایی علّی این ضرورت را ناشی از علت فاعلی حقیقی می‌دانند نه قوانین طبیعت و گذشته ثابت. مهم‌ترین معضل سازگارگرایی معاصر، ارائه تبیینی معقول از عدم دخالت امکان بدیل و منشأیت نهایی برای فعل اختیاری است. در تحلیل نهایی، روشن می‌شود که اختیار و مسئولیت اخلاقی ارتباطی به امکان بدیل (ایجابی و سلبی) ندارد و منشأیت نهایی نیز تفسیر معقول حداقلی سازگار با ضرورت پیدا می‌کند. در تبیین حکمت متعالیه از اختیار نیز نه امکان بدیل وجودی (سلبی و ایجابی) شرط است و نه منشأیت نهایی و نه حتی امکان بدیل معرفتی. در تحلیل مختار، حقیقت فعل اختیاری به اراده آدمی بازمی‌گردد و مسئولیت اخلاقی تماما بر اساس حسن و قبح فاعلی توجیه می‌شود. در این تحلیل، آزادی معنایی مرادف اختیار می‌یابد و بر اساس مقدار اِمارت شأن عملی عقل بر اراده، تشکیکی می‌شود. قیود درونی در تبیین مختار، نقش مهمی در تضعیف آزادی و اختیار ایفا می‌کنند. همچنین، روشن می‌شود که فعل اختیاری اعم از فعل ارادی است و اراده، گرچه اختیاری است، اما ارادی نیست. تلقی خاص از رابطه علیت، حکمت صدرایی را در تبیین دقیق اسناد حقیقی فعل به آدمی با چالش جدی‌تری مواجه می‌کند: وجود رابط چگونه مصدر فعل است؟ پس از ارزیابی دیدگاه‌ها، به این نتیجه رسیدیم که با انحصار مطلق فاعلیت در حق‌تعالی، می‌توان نقش اعدادی برای غیر از جمله انسان در نظر گرفت با این قید که اِعداد، ایجاد چیزی نیست. این معنا از اختیار و آزادی، به‌کلی بیگانه از بحث شرور اخلاقی است: نه مستلزم آن است و نه منشأ آن و بنابراین، دفاع مبتنی بر اختیار مخدوش است.

آنتونی کنی، بر آن است که تجربه های دینی حجیت معرفت شناختی ندارند. استدلال او، بر تحلیل ماهیت تجربة دینی مبتنی است. از نظر او، تجربة دینی یا ادراک حسی است یا ادراک غیر حسی. با توجه به این که نمی توان تجربة دینی را ادراک حسی دانست، لاجرم باید ادراک غیر حسی باشد؛ اما ادراک غیر حسی دانستن تجربة دینی، مستلزم آن است که نحوه ای از وحی باشد و لازمة وحی دانستن تجربة دینی، فرض وجود خدا پیش از تحقق تجربة دینی است. از نظر جف جوردن، استدلال کنی راه به جایی نمی برد؛ زیرا، مهم ترین مقدمات استدلال کنی عبارت اند از مقدمة (2) (تجربه های دینی ادراک حسی نیستند) و مقدمة (4) (اگر تجربه های دینی ادراک غیر حسی باشند، در این صورت به تنهایی نمی توانند باور به خدا را توجیه کنند). جوردن با تحلیل مقدمة (2) آن را کاذب می داند. از سوی دیگر، از نظر او، مقدمة (4) فقط در صورتی صادق است که دیدگاه گزاره ای دربارة وحی صادق و دیدگاه غیر گزاره ای کاذب باشد؛ اما هیچ دلیل قانع کننده ای بر صادق دانستن دیدگاه گزاره ای و کاذب دانستن دیدگاه غیر گزار ه ای دربارة وحی وجود ندارد. و با پذیرش دیدگاه غیر گزاره ای، مقدمة (4) صادق نخواهد بود. ما در این مقالة به بررسی نزاع این دو و داوری در این باره پرداخته ایم. جوردن دربارة مقدمة (2) درنهایت معتقد می شود که می توان تجربه های دینی حسی داشت؛ اما نگارنده، ادلة او در این باره را بررسی و رد کرده ام. دربارة مقدمة (4) نیز استدلال جوردن را ناقص و ناکافی دانسته آن را رد کرده ام

مسئلة خیرخواهی خدا و ارتباط آن با مسئلة شر یکی از دغدغه‌های جدی دیوید گریفین بوده است. او معتقد است بر خلاف تصور مشهور، خیرخواهی خداوند باعث وجود شر در جهان می‌شود، به این صورت که خدای خیرخواه و خلاق، جهان را به‌سمت تجربة ارزش‌های برتر و مهیج ترغیب می‌کند تا جهان از حالت ایستایی و رکود خارج شود. اما این هدف او وجود شر در جهان را در پی دارد، زیرا هر موجودی در راستای دست‌یابی خدا به هدف الوهی خیر برتر برای جهان، دارای قدرت خودتعین‌بخشی است و این امر خطر امکان وجود شر را به‌دنبال می‌آورد. در نظرگاهی دیگر، گریفین بر این باور است که خدایی که با چنین شروری مواجه می‌شود، شریک درد و رنج‌های انسان‌هاست و صرفاً ناظر شرور عالم نیست. مقالة پیش رو، با روش تحلیلی و استدلالی، به این نتیجه رسیده که دیدگاه گریفین به‌دلیل ناچیز شمردن خیر اخلاقی به‌خاطر خیر زیبایی‌شناختی و کثرت شر موجود در جهان ـ‌ناشی از خدایی که قادر مطلق نیست‌ـ قابل دفاع نیست.

در ادبیات معرفت‌شناسیِ گواهی به‌طور کلی دو دیدگاه رقیب وجود دارد: تقلیل‌گرایی و ناتقلیل‌گرایی. از نظر دیدگاه نخست، گواهی منبع مستقلی در کنار سایر منابع معرفتی نیست و می‌توان آن را حاصل ترکیب دیگر منابع (عقل، حافظه، تجربۀ حسی و استدلال استقرایی) دانست. طبق این دیدگاه، گواهی تنها در صورتی موجه است که دلایلی غیرگواهی‌بنیان به‌سود آن در دست باشد. از سوی دیگر، ناتقلیل‌گرایان برآنند که اولاً گواهی منبعی مستقل است، ثانیاً پذیرش آن مشروط به احراز صدق راوی و داشتن دلایل پیشینی به‌سود اعتمادپذیری گوینده نیست. ناتقلیل‌گرایان، موضع رقیب را بیش ‌‌از اندازه سخت‌گیرانه دانسته و معتقدند که چنین رویکردی نسبت به گواهی هزینه‌های معرفتی بسیاری درپی دارد. از سوی دیگر، تقلیل‌گرایان نیز رویکرد ناتقلیل‌گرایان را زیاده از حد سهل‌گیرانه خوانده و معتقدند که چنین مواجهه‌ای مستلزم توالی فاسدی چون تنبلی فکری، زودباوری و تعبد غیرعقلانی است. این مقاله در ضمنِ شرح و نقد و بررسی هردو دیدگاه، موضع ناتقلیل‌گرایان را قابل‌دفاع‌تر یافته است. این مقاله در مقام گردآوری و کشف به روش کتابخانه‌ای، و در مقام ارزیابی و نقد، به روش تحلیلی نگاشته شده است.

نظریات فلسفه ذهن در نسبت پاسخ به مسئله­ ذهن، به وهم­انگاری و غیروهم­انگاری تقسیم می­شوند؛ وهم‏انگاری در مورد مسئله­ ذهن قائل به وهمی بودن هر آن چیزی است که نفس خوانده می­شود و به لحاظ مسئله­ مورد بررسی با وهم‏انگاری اراده­ آزاد و وهم­انگاری آگاهی متفاوت است؛ اما به لحاظ این­که از فیزیکالیسم بهره می­برند، با هم اشتراک دارند. نگارندگان تقریر اخیر از وهم­انگاری را نزد نوروفیلسوفان و دنیل دنت استقراء کرده­اند. مقاله­ حاضر به تبیین چیستی وهم­انگاری نفس، یعنی تبیین دو دیدگاه مذکور در باب مسئله­ ذهن و نهایتاً مقایسه­ تطبیقی آن­ها اختصاص دارد. برای این منظور از روش فیش­برداری کتابخانه­ای بهره برده­ایم و به این نتیجه رسیدیم که اینهمانی ذهن-مغز که اساسی­ترین مبنای فیزیکالیستی وهم­انگاری است تبعات فراوانی دارد؛ از جمله تبدیل شدن انسان به ماشین، یگانه انگاشتن انسان با سایر حیوانات و بروز برخی ایده­های خاص در مورد ایده­ زامبی فلسفی. چنین وهم‏انگاری­ای، نفس و آن­چه بر آن بنا نهاده شده است (مانند هویت شخصی غیرمادی، تبیین غیرفیزیکال آگاهی، وجود اراده آزاد، اخلاق متافیزیکی و ...)، همه را توهمی می‏خواند و معتقد است برای این مفاهیم، تبیین­های فیزیکال به دست آمده یا به دست خواهد آمد. وجه اشتراک دو نظریه مذکور هم، در وهمی خواندن مفاهیم ذهنی و مخالفت با دوگانه­انگاری­ براساس مبانی فیزیکالیستی-فرگشتی، و وجه اختلاف آن­ها در حذف­انگاری است. ناگفته پیداست که هر نظریه­ای از جمله وهم‏انگاری، قابل نقادی است؛ اما نگارندگان به دلیل رعایت حدود مقاله­نویسی از آوردن آن­ها معذوراند.

برهان اجماع عام از ‌جمله برهان‌های اثبات وجود خدا است. در این برهان باور عمومی به وجود خدا دلیلی برای وجود اوست. اگرچه این برهان به اندازۀ برهان‌های دیگر مورد توجه فیلسوفان قرار نگرفته، ولی با این حال همیشه مورد بحث، بررسی، اصلاح و تعدیل بوده است. در چند دهۀ اخیر با مطرح‌شدن بحث‌های جدید در معرفت‌شناسی، لیندا زاگزبسکی، معرفت‌شناس و فیلسوف دین معاصر، تقریر جدیدی از این برهان ارائه داده است. او معتقد است که تقریر سنتی این برهان که بر اساس استنتاج بهترین تبیین صورت‌بندی‌شده دارای اشکال است و تبیین‌های رقیب، مثل تبیین روان‌شناسانه و جامعه‌شناسانه نیز معقول به نظر می‌رسند. زاگزبسکی برهان اجماع عام بر وجود خدا را بر اساس بحث‌های خود در معرفت‌شناسی اعتماد صورت‌بندی می‌کند. او با نقد خودمداری معرفتی معتقد است اعتماد معرفتی به قوای معرفتی خویشتن ما را ملزم می‌کند که به قوای معرفتی دیگران نیز اعتماد داشته باشیم؛ بنابراین این واقعیت که دیگران به خدا باور دارند، یک دلیل فی‌بادی‌النظر برای باور به وجود خداوند است. در این مقاله با استفاده از روش تحلیلی نشان خواهیم داد که تقریر زاگزبسکی مشکلات تقریرهای پیشین را ندارد و با وجود مشکلاتی که دارد، از جهاتی از تقریرهای سنتی موفق‌تر خواهد بود.

میرقوام‌الدین رازی تهرانی، از شاگردان ملارجبعلی تبریزی است. وی از معتقدان به الهیات سلبی است و پیامدهایی را نیز بر این تلقّی از الهیات بار می‌کند. میرقوام‌الدین رازی سه پیامد عمده را برای الهیات سلبی برمی‌شمارد: 1- انحصار موجود در ممکن؛ 2- حذف مبدأ اول از تقسیمات واحد؛ 3- ثمراتی که الهیات سلبی در علم مابعدالطبیعه دارد و در ذیل مورد سوّم، چهار نکته را یادآور می‌شود. در این مقاله، مسئله اصلی بیان و بررسی انتقادی پیامدهای الهیات سلبی از دیدگاه میرقوام‌الدین رازی تهرانی است. روش بحث توصیفی- تحلیلی و شیوه گردآوری مطالب، به­صورت کتابخانه‌ای است. نتیجه اجمالی که این مقاله از بررسی‌های خود می‌گیرد این است که میرقوام‌الدین رازی در اثبات این پیامدها برای الهیات سلبی موجّه نیست.