جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

بسیاری از مشکلات تفسیری قرآن جز با مراجعه به کتاب مقدس تفسیر صحیح نمی‌پذیرد. یکی از آن آیات آیۀ ذر است. این آیه را قریب به اتفاق مفسران مسلمان یک آیۀ عام ناظر به نوع بشر دانستند و تنها معدودی از مفسران آن را ناظر به جماعتی خاص دانستند. آنان نیز روشن نکردند که این جماعت خاص به چه تاریخی و قومی تعلق داشتند و به چه کیفیتی به ربوبیت خدا شهادت دادند. فقط گفتند که آنان جماعت خاصی بودند یا نهایتاً افزودند که آن جماعت از قوم بنی‌اسرائیل بودند. بررسی‌های پژوهش حاضر نشان می‌دهد که آیۀ ذر ناظر به قوم بنی‌اسرائیل در ایام یوشع نبی بودند. یوشع تمام قبایل بنی‌اسرائیل زمان خودش را فرامی‌خواند و از آنان پیمان می‌گیرد که برخلاف اجدادشان بت‌ها را نپرستند و فقط خدا را بپرستند و آنان را در این زمینه بر خودشان شاهد می‌گیرد و آنان اقرار می‌کنند که ما شاهد هستیم. روش تحقیق در مقالۀ حاضر بینامتنی است؛ یعنی میان متن قرآن و کتاب مقدس مقایسه شده است.

بسیاری از روایاتی که در سبب نزول سوره‌ها نقل شده است، قصصی‌اند که با کمترین مناسبت معنایی بر سوره‌ها انطباق داده شدند؛ بدون این که سبب نزول واقعی سوره‌ها باشند. مضامین خود این سوره‌ها پرده از شأن نزول واقعی سوره‌ها برمی‌دارد و بهترین معیار برای ارزیابی روایات سبب نزولی به شمار می‌روند که ذیل سوره‌ها آورده‌ شده‌اند. یکی از سوره‌هایی که چنین وضعیتی دارد، سوره لیل است. روایاتی که در سبب نزول سوره لیل ذکر شده، با ظاهر و سیاق آیات این سوره و حتی مضامین مشابه در سوره‌های قبل و بعد به حسب ترتیب نزول سازگاری ندارند. این سوره در روایات اهل سنت، «سوره واللیل سوره ابی بکر» نامیده شده و ناظر به انفاق ابوبکر و در اثبات افضلیت و خلافت او دانسته شده و اما در روایات شیعه ناظر به انفاق امام علی% یا ابودحداح به شمار رفته است. حال آن که ملاحظه ظاهر و سیاق آیات این سوره و نیز مضامین مشابه سوره‌های قبل و بعد از آن به لحاظ ترتیب نزول حاکی است که این سوره جز بر شخص خود حضرت محمد$ بر کسی دیگر قابل انطباق نیست.

1.نام هایی که گذاشته می شود، گاهی برای یک واقعیت خارجی است که ظاهراً شما از آن به ذات گرایی تعبیر می کنید و گاهی برای یک مفهوم ذهنی است که ظاهراً شما از آن به نام گرایی تعبیر می نمایید. 2.دین مجموعه ای از مفاهیمی است که برخی از آنها مابازای خارجی دارند، مثل تجربه باطنی و شرایط بیرونی، و برخی از آنها حاصل انتزاعات و تخیلاتی است که انسان ها در زمینه تجربیات باطنی و شرایط بیرونی دارند؛ لذا می توان گفت که من هم نام گرا هستم و هم ذات گرا. به طور کلی، هر معرفتی اعم از دینی و علمی و غیر آنها حاصل تعامل ذهن انسان و واقعیات بیرون از ذهن است. هر قومی هم تجربه باطنی و انفسی دارد و هم تجربه بیرونی و آفاقی؛ لذا می توان گفت که هر دینی ذاتی دارد؛ اما هرگز نامگذاری ادیان با نظر به ذات آنها نیست؛ بلکه با نظر با تفاوت ها و تمایزاتی است که کمابیش میان آنها وجود دارد. 3.نامگذاری ها گاهی برای تمییز و تعیین و بازشناساندن یک چیز از میان چیزهای دیگر است؛ مثل این که نام یک دختری را زیبا می گذارند تا او از عذرا و کبرا و صغرا متمایز شود و آنگاه که می خواهند او را از سایرین بازشناسند، به کار می برند؛ اما گاهی نامگذاری برای توصیف یک چیز است؛ مثل این که گفته شود، باغ زیبا یا باغی که زیباست. به تعبیر دیگر، گاهی یک لفظ اسم است و گاهی صفت. 4.اگر یک لفظ جنبه اسمی داشته باشد، تنها کارکردی که دارد، این است که یک چیز را از سایر چیزها متمایز سازد و لذا می توانست، لفظ دیگری هم باشد و همین کارکرد را داشته باشد؛ چنان که برخی دو یا چند اسم دارند و برای صدا زدن او به کار می روند، بدون این که در این جهت با هم فرقی داشته باشند. چنین کارکردی حتی باعث می شود، اگر ابتدا به مناسبت زیبایی یک دختر، نام او را زیبا بگذارند، اما وقتی هم که پیر و زشت هم می شود، به او زیبا بگویند. مثال قرآنی اش، این است که لفظ مؤمن در اصل به کسی گفته می شده است که ایمان به نبوت حضرت محمد(ص) داشته باشد، اما بعد حتی به کسانی که ایمان به او هم ندارند، مؤمن گفته شده؛ چنان که خطاب به مؤمنان گفته شده است: ای مؤمنان ایمان بیاورید: یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ الْکتابِ الَّذی نَزَّلَ عَلى رَسُولِهِ وَ الْکتابِ الَّذی أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ وَ مَنْ یَکفُرْ بِاللَّهِ وَ مَلائِکتِهِ وَ کتُبِهِ وَ رُسُلِهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً بَعیداً (نساء، 136) اما اگر لفظی جنبه وصفی داشته باشد، باید همواره جنبه وصفی اش را حفظ کند؛ لذا ما نمی توانیم به زنی که زیبا نیست، بگویی زن زیبا. 5.لفظ اسلام از نوع اول است، یعنی جنبه اسمی دارد و لذا حتی اگر هر تحولی برای مابازای خارجی اش پدید آید، باز نام اسلام بر آن اطلاق می گردد ولو آن که به ضدش تبدیل شود. بر این اساس، همچنان که می توان به پیرزن زشت که نامش زیباست، لفظ زیبا را اطلاق کرد، اگر حتی اسلام محتوایی ضد آنچه در اول بوده است، پیدا کند، اطلاق لفظ اسلام بر آن ممکن است و این بستگی به استعمالات اهل زبان دارد. 6.ممکن است، لفظ اسلام در اصل به معنای تسلیم خدا شدن به کار رفته باشد و آن حاصل یک تجربه باطنی باشد؛ کما این که این احتمال بسیار قوت دارد. شاهد آن آیات ذیل است: إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللَّهِ اْلإِسْلامُ وَ مَا اخْتَلَفَ الَّذینَ أُوتُوا الْکتابَ إِلاَّ مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْیاً بَیْنَهُمْ وَ مَنْ یَکفُرْ بِآیاتِ اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ سَریعُ الْحِسابِ (19) فَإِنْ حَاجُّوک فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِیَ لِلَّهِ وَ مَنِ اتَّبَعَنِ وَ قُلْ لِلَّذینَ أُوتُوا الْکتابَ وَ اْلأُمِّیِّینَ ءَ أَسْلَمْتُمْ فَإِنْ أَسْلَمُوا فَقَدِ اهْتَدَوْا وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَیْک الْبَلاغُ وَ اللَّهُ بَصیرٌ بِالْعِبادِ (20) آل عمران طی این آیات، ابتدا اظهار شده است که دین نزد خدا اسلام است و سپس از اظهار گردیده است که ای پیامبر بگو، من و پیروانم، رویمان را تسلیم خدا کردیم. پس آشکار می شود که ابتدا اسلام جنبه وصفی داشته؛ اما بعد جنبه اسمی پیدا کرده است. شاهد آن این که در سوره حجرات که در سال های آخر دوره مدنی نازل شده، چنین آمده است: قالَتِ اْلأَعْرابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَ لکنْ قُولُوا أَسْلَمْنا وَ لَمَّا یَدْخُلِ الْإیمانُ فی قُلُوبِکمْ وَ إِنْ تُطیعُوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ لا یَلِتْکمْ مِنْ أَعْمالِکمْ شَیْئاً إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحیمٌ (14) إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذینَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ یَرْتابُوا وَ جاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فی سَبیلِ اللَّهِ أُولئِک هُمُ الصَّادِقُونَ (15) قُلْ أَ تُعَلِّمُونَ اللَّهَ بِدینِکمْ وَ اللَّهُ یَعْلَمُ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی اْلأَرْضِ وَ اللَّهُ بِکلِّ شَیْ‏ءٍ عَلیمٌ (16) یَمُنُّونَ عَلَیْک أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لا تَمُنُّوا عَلَیَّ إِسْلامَکمْ بَلِ اللَّهُ یَمُنُّ عَلَیْکمْ أَنْ هَداکمْ لِلْإیمانِ إِنْ کنْتُمْ صادِقینَ (17) این آیات نشان می دهد، اگرچه اسلام در آغاز به همان معنای ایمان و تسلیم شدن به خدا به کار می رفته؛ اما سپس اسلام آوردن عبارت از قبول ظاهری و نه قلبی خدا به کار رفته و اظهار شده است که ای اعراب شما اسلام دارید، اما ایمان ندارید. 7.به این ترتیب، نظر به این که لفظ اسلام بر یک چیز تحول پذیر اطلاق می شود و حتی به کسی که تسلیم خدا نیست، لفظ مسلمان اطلاق می گردد، باید بگوییم، اسلام جنبه اسمی دارد و فقط برای متمایز ساختن یک مجموعه مفاهیم از مجموعه مفاهیم دیگر است و جواز استعمال لفظ اسلام بر یک مجموعه مفاهیم، از سوی عرف اهل زبان صادر می شود و لذا ما نمی توانیم اعتراض کنیم که اسلام به این است که برده داری و جهاد ابتدایی و اخذ جزیه از اهل کتاب و مانند آنها را تجویز کند و حال اگر کسی با این امور مخالفت کرد، مسلمان نیست و کافر شده است. 8.بنا بر آنچه آمد، هرگز اسلام مثل تصویر یک شیر نیست که اگر یال و اشکم نداشت، دیگر شیر نباشد؛ بلکه اسلام مثل خانه است که روزگاری بر چادر پوستی هم خانه اطلاق می کردند و بعد بر خانه سنگ و گل و خشتی هم خانه اطلاق کردند و اکنون به خانه سیمانی و آجری و آهنی خانه اطلاق می نمایند. یعنی در عین تغییر اجزایش بر آن خانه اطلاق می نمایند. یا مثل لفظ ایران است که روزگاری بر منطقه فراخی که صاحب یک امپراتوری قدرتمندی بود و مردمی زرتشت مذهب داشت، لفظ ایران اطلاق می کردند. امروزه نیز که بر منطقه محدودتری که صاحب یک نوع حکومتی ولایت فقیه است و اکثریت مردم آن شیعه اند، باز لفظ ایران اطلاق می گردد. 9.بر این اساس، نمی توان گفت که اسلام ذاتی دارد و ذاتش هم تعبد به هرچیزی است که در قرآن و سنت چهارده قرن پیش آمده است و حال اگر به جای تعبد، تعقل بنشیند و تنها باورها و سنت هایی قبول شود که با تعقل سازگاری داشته باشد، به آن اسلام گفته نمی شود. نظر به این که تطورات دینی بطیء و طی گذشت دهه ها و قرن ها اتفاق می افتد، چنان نیست که اهل زبان را وادار کند، به تغییر لفظ اسلام روی بیاورند. تغییر اسلام از قبیل تغییر انگور به سرکه و شراب نیست که در فاصله کوتاهی اتفاق بیافتد و اهل زبان را بر آن بدارد که برای هر مرحله نام متفاوتی بگذارند. تطورات دینی چنان کند و بطیء است که هرکه تاریخ دین را مطالعه نکرده باشد، پی به آن نمی برد و احساس می کند که صورت فعلی دین عبارت از همان صورت اولیه دین است. اشتباه دین ستیزان هم این است که تاریخ دین را مطالعه نمی کنند و گرنه ملاحظه می کردند که واقعیت اسلام به مثابه یک گلوله برفی است که از آغاز پیدایش بشر تاکنون که به دست ما رسیده است، هزار چرخ خورده و از رهگذر آن، پاره هایی از آن به تاریخ پیوسته و پاره هایی بدان افزوده شده و لذا هرگز اسلام صورت ثابتی نداشته است. 10.چنان می نماید که ادیان در گذر تاریخ به سمت حقیقت گرایی و معنوی گرایی پیش می روند و این باعث همگرایی و وحدت ادیان در آینده می شود. جهت آن این است که رشد علمی و اخلاقی انسان ها رو به کمال و توسعه است و این موجب می شود، به تدریج مرزهای میان ادیان برداشته شود و از رهگذر آن، چنان شود که ما همچنان که علم ایرانی و اروپایی و آمریکایی نداریم، دین اسلامی و مسیحی و یهودی و بودائی هم نداشته باشیم.

تاریخ انگاره، از روش­های نوین با رویکردی تاریخی است که مفهوم و انگاره مشخص را بررسی و تغییرات مؤلفه‌ای را در آن شناسایی و گستردگی، تنگنایی و دگرگونی‌ها را در طول تاریخ - که بر مفهوم ایجاد گشته-، نشان می‌دهد. مفهوم شیطان به مثابه یک انگاره تاریخی با معناشناسی و ریشه‌شناسی پیونده خورده که در گستره تحول تاریخی قرار دارد. شیوه کاربست واژگانی جانشین‌های این مفهوم در متن مقدس و کارکردهای متنوع فریبندگی، هوشمندی و آزمایشگری، کیفیت دوگانه عینی و انتزاعی آن، بازنمونی از همکنشی باورمندان این متن با فرهنگ‌های ناهمسان و نحوه دگردیسی آن است. در این میان قرآن کریم با روایتگری منسجمانه معنای ویژه از مفهوم شیطان در پیوند با نظام گفتمانی خاص ارائه داده است. این پژوهش با روش توصیفی و تحلیل متن در معنای کلی آن و مبتنی بر وضعیت کاربرد عملی واژگان جانشین شیطان را در روایت‌گری تنخ و قرآن کریم با سویه در زمانی، شیوه دگرگونی این مفهوم را مورد خوانش قرار داده است.

چنان می‌نماید که بسیاری از ابهامات و اشتباهات تفسیری از اعتماد به روایات سبب نزول ذیل آیات و سور و بی‌توجهی به ظاهر و سیاق آیات و سور قرآن و نیز آیات مشابه و متحدالموضوعش و بستر تاریخی نزول قرآن پدید آمده است. یکی از سوره‌هایی که بر اثر این عوامل از آن تفسیر ناصوابی به دست داده شده، سوره ضحی است. تلقی مشهور این است که این سوره ناظر به فترت وحی است؛ حال آن‌که ظاهر و سیاق آیات این سوره و نیز آیات مشابه حاکی از آن است که این سوره ناظر به تنگنای مالی حضرت محمد $ نازل شده است که در اثر بذل و بخشش اموال به نیازمندان بر ایشان فراهم شده بود و مشرکان قریش آن را نشانه رویگردانی خداوند از آن حضرت دانسته بودند.

سیری در تفاسیر قرآن نشان می‌دهد درک مفسران پیشین در برخی از آیات با فهم‌های دوره‌های پسین متفاوت است. همین تفاوت‌هاست که این پرسش را پیش می‌کشد اساساً چرا چنین اختلاف‌نظر و تحول آرائی در فهم و تفسیر برخی آیات قرآن بوجود می‌آید؟ و چگونه می‌توان تبیین و توضیح علمی برای چنین رخدادی ارائه کرد؟ د‌ر پاسخ به این پرسش، محققان قرآنی غالباً از عوامل معرفتی سخن گفته و کمتر به عوامل غیرمعرفتی پرداخته‌اند. از جمله عوامل غیر‌معرفتی تأثیرگذار در تحول آراء مفسران، مفهوم ایدئولوژی مطرح در علوم اجتماعی است. در این پژوهش، تحول صورت‌گرفته در تفسیر آیاتی از قرآن در دوره معاصر، نسبت به دور‌ه‌های پیشین با استفاده از مفهوم ایدئولوژی بررسی شده است. نتایج از این قرار است که شکل‌گیری ایدئولوژی‌های جدید، از جنبه‌های مختلف به تحول در فهم مفسران معاصر انجامیده است.

موعظه در فرهنگ قرآنی، رسالت اصلی انبیاء و کتب آسمانی برشمرده شده است. ثمره موعظه‌ای تلقی کردن قرآن، آنجایی به‌طور برجسته آشکار می‌شود که به آیاتی خلاف واقع برمی‌خوریم؛ نظیر محبوس بودن قومی به نام یأجوج و مأجوج در پشت سدی تا روز قیامت و یا افکندن شهاب‌ها برای راندن شیاطین از آسمان. علامه طباطبایی این دو را خلاف واقع می‌شمارد و آیات مربوط را بر مجاز حمل می‌کند. این در حالی است که مفسران طی چهارده قرن گذشته، همگی این آیات را بر حقیقت حمل می‌کردند و ادعای اینکه آنان قرآن را اشتباه می‌فهمیدند، دشوار است. نظریه رقیبی که در این مقاله به آن پرداخته می‌شود، این است که این موارد، اسطوره‌اند و در یک بیان موعظه‌ای هیچ اشکالی ندارد که از اسطوره‌های مخاطبان استفاده ابزاری شود. این نظریه، ضمن باقی گذاشتن آیات قرآن بر معنای ظاهری‌شان که تمام مفسران طی چهارده قرن فهمیده‌اند، حقانیت قرآن را نیز ثابت می‌کند.

دن گیبسون با استناد به مباحث باستان‌‌شناختی، تاریخی و ادبیات پیشا اسلامی و مقایسه آن با ادبیات پسا اسلامی سعی دارد نشان دهد که قبله مسلمانان، پترا ـ مکانی در شمال غرب عربستان ـ بوده است و پس از درگیری‌های ابن زبیر با حکّام دمشق، کعبه در مکه به عنوان قبله اسلام، معرفی می‌شود. دانشمندان اسلامی نیز پس از جنگ و نابودی منابع اولیه، شروع به بازنویسی تاریخ صدر اسلام می‌کنند. تاکنون آرای گیبسون به‌طور خاص مورد ارزیابی پژوهشگران واقع نشده است. نقدهای مشترکی هم که در مورد نظریۀ هاجریسم و خاستگاه اسلام از دیدگاه دیگر خاورشناسان انجام گرفته، در زمینۀ روش تحقیق آنان است، نه محتوای شواهدی که بر مدعای خود مطرح کرده‌اند. از‌این‌رو، بررسی محتوایی شواهد گیبسون مهم تلقی می‌شود. این مقاله به نقد مهم‌ترین استنادات گیبسون در کتاب جغرافیای قرآنی وی می‌پردازد. مرکزیتِ «شهر مقدس»، جغرافیا و روابط تجاری آن، مهم‌ترین دلایلی است که وی برای مدعای خود عرضه کرده است. مقاله حاضر نشان می‌دهد که مدعای وی با داده‌های جغرافیایی، تاریخی و آیات قرآن سازگاری ندارد.

تغییراتی در رؤوس آیات رخ داده که برخی مفسران و ادیبان علت آنها را رعایت مشاکله فواصل دانسته‌اند. چنین تحلیلی، این پرسش را ایجاد کرده که آیا ممکن است خدای متعال، در قرآن تغییری با غرضی صرفاً لفظی ایجاد کند؟ در نوشتار حاضر به این پرداخته شده که چه رویکردهایی در قبال این مسأله وجود داشته و سیر تاریخی این رویکردها چگونه است، خاستگاه، پیش‌فرض‌ها و ادله هر رویکرد چیست و چه انتقاداتی به روش استدلال و ادله هر رویکرد وارد است. روش تحقیق در بخش گزارش و تبیین دیدگاه‌ها، توصیفی و در بخش انتقادی، تحلیلی (تحلیل پیش‌فرض‌ها و روش‌های استدلال) است. موافقانِ اغراض صرفاً لفظی، اغراض زیباشناختی لفظی را حکیمانه می‌دانند و معتقدند هیچ مانعی برای ارادۀ این اغراض بدون ارادۀ غرض معنایی وجود ندارد. اما مخالفان معتقدند عدم ارادۀ معنا در فواصل آیات با قدرت و حکمت الهی سازگار نیست. برخی از این گروه حتی تغییراتی را که در متون عادی بدون غرض معنایی رخ می‌دهد، در قرآن معنادار می‌دانند و چنین باوری را نتیجه ضروری اعتقاد به اعجاز بیانی قرآن تلقی می‌کنند. دیدگاه مخالفان از دو جهت قابل نقد است. نخست اینکه از جهت روش نمی‌توان با پیش‌فرض‌ها و استدلال‌های کلامی و بدون بررسی پدیدارشناسانه درباره زبان قرآن سخن گفت. از منظر شیوه استدلال نیز می‌توان تبیینی زبان‌شناختی از پدیده «تغییر در فواصل با غرض لفظی» ارائه داد که با قدرت و حکمت خدا و اعجاز قرآن سازگار باشد. نتیجه پژوهش حاضر این است که دلیل قاطعی برای منع اراده اغراض صرفاً لفظی در قرآن وجود ندارد.

مسیح طبق گفتمان کتاب مقدس عبارت بود از منجی ذریه حضرت ابراهیم از بی وطنی و برخوردارسازی آنان از سرزمین شهد و شیر، و این از شرایط تاریخی و فرهنگی زندگی آنان سرچشمه گرفته بود. ذریه حضرت ابراهیم همواره انتظار چنین کسی را می کشیدند و هر دوره ای مسیح را بر کسی منطبق می ساختند که تصور می کردند، منجی ایشان است که حضرت عیسی از آن جمله بود. در همین بستر تاریخی و فرهنگی بود که حضرت محمد اعلان فرمود، من همان موعود تورات و انجیلم که در آخر الزمان ظهور می کند و صالحان را وارث زمین شهد و شیر می سازد. بر اساس همین اندیشه آخر الزمانی بود که خود را پیامبر خاتم به شمار آورد. همه پیامبران ابراهیمی از جمله حضرت عیسی و حضرت محمد تبشیری بودند؛ یعنی بشارت به وراثت چنان سرزمینی می دادند. انجیل هم چیزی جز بشارت به چنان سرزمینی نبوده است. منتها در فرهنگ یهودی چنان سرزمینی دنیوی و زمینی معرفی می شد؛ اما در فرهنگ مسیحی بیش تر جنبه اخروی و آسمانی به خود گرفت و در فرهنگ اسلامی بیش تر شبیه فرهنگ یهودی جنبه دنیوی دارد؛ بر همین اساس، معاد قرآنی جسمانی توصیف شده است.