جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

پروتاگوراس را اغلب نسبی‌گرا به شمار آورده‌اند، چون او معتقد بود که «انسان معیار همه چیز است، معیار چیزهایی که هستند اینکه هستند و معیار چیزهایی که نیستند اینکه نیستند». در این مقاله نشان داده‌ایم که تمرکز بسیار بر این قول موجب شده است که دیگر اقوالِ هم‌وزنِ پروتاگوراس در بابِ معرفت در تفسیر اندیشۀ وی مورد توجه قرار نگیرد. به منظورِ تقویت این ادعا، نخست به بررسی تفاسیری پرداخته‌ایم که منکر نسبی‌گرا بودنِ پروتاگوراس‌اند. سپس کوشیده‌ایم با استفاده از دیگر اقوال منتسب به پروتاگوراس نشان دهیم که تفسیر نسبی‌گرایانۀ پروتاگوراس، که صرفاً مبتنی بر قولِ معروف وی است، تصویری ناقص و حتی معیوب از نگاه وی در بابِ معرفت ارائه می‌کند. زیرا آن قولِ معروف را می‌توان در پرتو دیگر اقوالِ هم‌وزنِ پروتاگوراس در بابِ معرفت شکاکانه تفسیر کرد، اما آن دیگر اقوالِ هم‌وزن را نمی‌توان نسبی‌گرایانه تعبیر کرد. در این چهارچوبِ تازه، آنچه در غیاب دیگر آرای پروتاگوراس در بابِ معرفت، نخستین صورت‌بندیِ نسبی‌گرایی تلقی شده پیش‌نمون و صورت‌بندیِ کلیِ الگوهای دهگانۀ استدلال شکاکانۀ آینسیدموس قلمداد می‌شود.

اتحاد عاقل و معقول آموزه‌­ای است که بیان صورت نهایی فلسفی خود را در فلسفه­ ملاصدرا بازیافته است؛ اما این اصل به بیان خودِ ملاصدرا و به شهادت متون فلسفی، ریشه در سنت فلسفی یونان باستان دارد. به عنوان نمونه اصل اتحاد عاقل و معقول را می‌­توان نزد افلاطون، ارسطو و حتی پارمنیدس بازشناخت. انئادهای افلوطین سرشار از مباحث مرتبط با اتحاد عاقل و معقول و تبیین و کاربرد این اصل مهم فلسفی هستند. ادبیات پژوهشی در خصوص پیشینه­ یونانی این نظریه هم‌­اکنون بسیار فقیر است. از آنجا که بررسی سیر تحول تاریخی ایده‌­های فلسفی نقشی مهم در تعمیق شناخت فلسفی و روشن ساختن نسبت­‌های درونی میان نحله‌­های فلسفی دارد، این مقاله تلاش می‌­کند تا مساهمتی در جهت بررسی سیر تطور این اندیشه­ مهم فلسفی باشد و گام نخست در این راستا، مبرهن ساختن وجود چنین اندیشه‌­ای نزد متفکران پیشین و در این مورد خاص افلاطون، است. بنابراین ابتدا با واکاوی متون مکتوب افلاطون‏، دلایل و براهین وی بر این اصل مورد بررسی قرار می­‌گیرند و پس از به دست­دادن صورت­‌بندی کلی وی از این اصل، به بررسی این مسئله پرداخته می­‌شود که پذیرش یا عدم پذیرش اتحاد عاقل و معقول چگونه تفاوت‌­های مهم و معناداری در تفسیر و فهم فلسفه­ افلاطون و نیز دست­یابی به فهمی کامل‌­تر از نسبت فلسفه­ وی با فلسفه­ ارسطو و فلسفه­ اسلامی ایجاد خواهد کرد.

لزومی ندارد بر اهمیت آثار افلاطون و تاثیری که پیوسته به جای گذاشته‌اند، تاکید نماییم. افلاطون مسائلی را در عرصه تفکر مطرح کرده که هنوز هم زنده و محل بحث هستند. نقش افلاطون در تحولات اندیشه فلسفی و سیاسی تا اندازه‌ای است که مکتب‌های سیاسی، اجتماعی و فلسفی عصر ما هنوز خود را با توجه به این متفکر ارزیابی می‌نمایند. از جمله مهم‌ترین آثار افلاطون همپرسه‌های «جمهور»، «سیاستمدار» و «قوانین» هستند. این سه اثر به خصوص در حوزه اندیشه سیاسی اهمیت بسزایی دارد و موجب شده‌اند افلاطون به عنوان نخستین کسی که به طور جامع در باب سیاست اندیشیده است به شمار آید. محتوا و صورت متفاوت این سه اثر موجب شده اندیشه سیاسی افلاطون از دیرباز مورد تفسیر مختلف قرار گیرد. برداشت‌ها و تفسیرهایی که در باره چگونگی سیر تفکر افلاطون در آثار مختلف و به تبع آن اندیشه سیاسی او در سه اثر جمهور، سیاستمدار و قوانین در قالب سه دیدگاه کلی وحدت تفکر افلاطونی، گسست و انقطاع آن و تحول و تغییر آن بر محور تحقق‌پذیری قابل بیان است.هر یک از این دیدگاه‌ها که هنوز هم محل بحث و مناقشه هستند با محور قرار دادن بخشی از اندیشه‌ افلاطون به نتایج و ارزیابی‌های متفاوتی در سیر اندیشه‌ سیاسی افلاطون دست یافته‌اند.به نظر می‌رسد بررسی سیر تحول اندیشه‌های سیاسی افلاطون و تدقیق جایگاه سه همپرسه جمهور، سیاستمدار و قوانین بر مبنای گذار از فلسفه سیاسی به علم سیاست، موجب حل بسیاری از مشکلات و روشن شدن زوایای تاریک اندیشه این متفکر شود.بر این اساس در پژوهش حاضر سعی شده است با خوانش سه اثر جمهور، سیاستمدار و قوانین و تحلیل نگاه معرفت‌شناسانه افلاطون در مورد وضعیت و نسبت عقل کلی و عقل جزئی، تحول اندیشه‌ای افلاطون در چارچوب گذار از فلسفه سیاسی به علم سیاست مورد بررسی قرار گیرد.