جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

التوبة حقيقتها و شروطها اثر سيد‌ ‎كمال حيدرى، كتابى است در بيان حقيقت و شروط توبه كه به زبان عربى نوشته شده است. كتاب حاضر شامل يك مقدمه و سه فصل در حقيقت توبه، اركان توبه و شرايط توبه مى‌باشد. در مقدمه، از فضيلت توبه در آيات و روايات مطالبى بيان شده است. نویسنده در فصل اول، ضمن تعريف توبه، آن را مختص به دنيا شمرده و قبول آن از طرف خدا براى بنده را، فضل و مرحمتى از جانب خداوند محسوب كرده است. وى اشاره مى‌كند كه توبه بنده، محفوف به دو توبه از طرف خداوند است، يكى توبه خدا از اين جهت كه توفيق و رحمت هدايتش را شامل بنده‌اش كرده، دوم در اين كه توبه بنده‌اش را مورد قبول و مغفرت خويش قرار داده است. در اين فصل، حكمت تشريع توبه و آثار مترتب بر گناه، بيان شده است. در فصل دوم، اركان توبه و شروط آن بيان شده است. نویسنده اركان توبه را سه امر مى‌داند كه شامل ترك عمل، پشيمانى بر گذشته و عزم بر ترك آن در آينده مى‌شود. در ابتداى اين فصل، حديث امیرالمؤمنین(ع) درباره توبه كه شش بخش دارد، ذكر شده است. شروط كمال توبه، توبه نصوح، شرائط قبول توبه و وجوب فورى بودن آن، از ديگر مطالب اين فصل مى‌باشد. در ادامه، تفاوت بين گناه كبيره و صغيره، اصرار بر گناه، علاج آن و استدراج در گناهان، مورد بحث و بررسى قرار گرفته است. در فصل سوم، به اقسام توبه و مراتب تائبين پرداخته شده است. اقسام توبه عبارتند از: توبه از تمامى گناهان، توبه از گناهان كبيره و فواحش، توبه به همراه استمرار موقتى و سپس غالب شدن شهوت در بعضى از گناهان، توبه به همراه استقامت بر آن سپس عود به گناه بدون يادآور شدن توبه‌و... در اين فصل به توبه انبياء و استغفار آن‌ها نيز اشاره شده است. در پایان كتاب فهرست آيات، احاديث، مصادر و محتويات كتاب ذكر شده است.

این کتاب به بررسی یکی از مسائل کلامی اختلافی، یعنی موضوع رؤیت پروردگار در عالم آخرت اختصاص دارد. نویسنده در این کتاب آیات و احادیث متعلق به «رؤیت خداوند در آخرت» را گردآوری کرده است. برخی این کتاب را بابی از ابواب کتاب «الشريعة» نویسنده دانسته‌اند.

كتاب التوحيد للإمام علي بن الحسين بن أميرالمؤمنين علي بن أبي‌طالب(ع)، اثری است حدیثی که توسط سید رحیم حسینی گردآوری شده است. این اثر علاوه بر کتاب توحید، شش اثر دیگر منتسب به امام سجاد(ع) را نیز گرد آورده است. محقق اثر، کتاب را با ذکر شرح‌ حال مختصر امام زین‌العابدین علی بن حسین(ع) آغاز کرده است. در طول حیات آن حضرت حوادث مهمی چون واقعه کربلا، واقعه حره، سنگ‌باران کعبه با منجنیق و آتش زدن آن رخ داده است. در مورد روز شهادت آن حضرت پنج قول وجود دارد که شیخ بهایی، دوازدهم محرم را ذکر کرده است. پس از شرح حال امام سجاد(ع)، آثار آن حضرت به‌اختصار معرفی شده است. این آثار عبارتند از: رساله حقوق، صحیفه سجادیه، احتجاجات، نامه آن حضرت به محمد بن مسلم زهری، صحیفه علی بن حسین(ع) درباره زهد، ندبه و کتاب توحید. رساله حقوق: این رساله را شاگرد امام زین‌العابدین(ع) ابوحمزه ثمالی از آن حضرت نقل کرده است. شیخ صدوق در کتاب خصال و دیگران این رساله را با سند آن ذکر کرده‌اند. گروهی از علما نیز به شرح آن پرداخته‌اند. صحیفه سجادیه: از اسناد صحیفه چنین استفاده می‌شود که تعداد ادعیه آن، 75 دعا بوده است، اما تعداد ادعیه موجود در نسخ متداول کمتر از این رقم است؛ در نسخه متداول به روایت ابن مطهر، 54 دعا ذکر شده است. احتجاجات: احتجاج و مناظره علمی، فن عالی‌قدری است که اهل‌بیت(ع) به آن ممتاز بودند. علامه طبرسی تعدادی از احتجاجات معصومین از جمله امام زین‌العابدین(ع) را گرد آورده که در این کتاب به پنج احتجاج آن حضرت اشاره شده است. نامه امام به محمد بن مسلم: محمد بن مسلم زهری (متوفی 124ق)، از فقها و محدثین مدینه بوده است. ابن شعبه حرانی، نامه‌ای را که امام زین‌العابدین(ع) به وی نوشته، در «تحف العقول» نقل کرده که با این عبارت آغاز شده است: «كفانا الله و إياك من الفتن...». این نامه، از دو جهت دلالت بر سیاست امام دارد: یکی از جهت محتوای آن که دال بر این است که امام(ع) اوضاع زمانه خویش را بادقتی والا بررسی می‌فرموده و دیگر اینکه ارسال چنین نامه‌ای به فردی مثل زهری یقینا از چشم حاکمان پنهان نبوده است. صحیفه علی بن حسین در زهد: این صحیفه را نیز ابن شعبه در «تحف العقول» و شیخ کلینی در «کافی» ذکر کرده‌اند. امام زین‌العابدین(ع)، مدینه جدش رسول‌الله(ص) را ترک نکرد، بلکه در آنجا باقی ماند و به تربیت فکری و اخلاقی امت پرداخت و ایشان را از دنیا و مکاید آن که بسیاری از اهل زمانش اسیر آن بودند، برحذر می‌داشت. کتاب توحید با روایتی آغاز شده است که حکایت از ملاقات نجدة بن عامر حروری و دوستش عبدالله بن ازرق، با عبدالله بن عباس و پرسش از وی در موضوع معرفت به پروردگار دارد. در بخشی از این کتاب، چنین آمده که نجده، ابن عباس را با عبارت «سید بنی‌هاشم» خطاب می‌کند و ابن عباس قسم یاد می‌کند که سید بنی‌هاشم، علی بن حسین(ع) است. در پایان کتاب توحید این مطلب ذکر شده که وقتی نجده پاسخ‌های امام سجاد را به پرسش‌های خویش به ابن عباس گفت، ابن عباس شادمان گردید و فرمود: «خدا داناتر است که رسالت خویش را در کجا قرار دهد. نجده گفت: آیا شما خانواده‌ای نیستید که کبار و بزرگانتان را بر صغارتان مقدم می‌دارید؟ گفت: بله، ولیکن ربانیون ما کبارمان هستند، اگرچه کودک باشند و علی بن حسین(ع) از ربانیون است. از صفحه 215 تا 280 سه «موشّحه» ارائه شده که موشحه دوم آن مفصل و به‌ترتیب حروف الفباست. پس از آن تا پایان اثر تحت عنوان «الندب السجادية»، پنج ندبه منسوب به امام سجاد(ع) با عبارت «آه وانفساه، واحزناه، واخطيئتاه...» ارائه شده است. محقق اثر در این کتاب، شماره صفحات نسخه اصلی را در پرانتز ذکر کرده است. وی معنای بعضی از کلمات نامأنوس در متن را با استفاده از کتب لغت ذکر کرده و در صورت اشکال در متن به مصادر اصلی ارجاع داده است. در پانوشت کتاب نیز تعلیقات سید هاشم حسینی طهرانی، یا سید نعمت‌الله جزایری و برخی دیگر از محققان را ذکر نموده است.

رمان ترس و لرز (1347 ش.) نوشتۀ غلامحسین ساعدی یک اثر فلسفی ـ‌ روان‌شناختی است که در دوره رواج مدرنیسم در ایران نوشته شده است. در این رمان نشانه‌های مدرنیسم دیده می‌شوند. این رمان برای نشان دادن احوال روانی، اجتماعی و اقتصادی مناطق محروم ایران نوشته شده و مضمون اصلی آن جایگاه انسان محروم در دنیای مدرن است. از نظر ساعدی فقر علمی، اقتصادی و بهداشتی باعث ترس و اضطراب توده‌های فرودست مناطق محروم ایران شده بود. ترس باعث می‌شود که انسان از موهومات (موجودات خیالی) بترسد و جامعه از ترس فقر و گرسنگی به مرگ فرهنگی مبتلا شود. هدف این نوشته تبیین فلسفی اسباب و نتایج «ترس» از فقر و گرسنگی رمان ترس‌ولرز ساعدی است. در کنار آن کارکرد برخی از نشانه‌های مدرنیسم نیز تبیین ‌شده‌اند. روش تحقیق تحلیلی‌ـ‌توصیفی و گاهی استفاده از معیارهای تأویل است. نتایج تحقیق نشان می‌دهند که فقر، درماندگی در تامین نیازهای غریزی و ترس از گرسنگی و مرگ، باعث احساس حالتی می‌شود که از آن می‌توان به «فاصله» تعبیر کرد. در این رمان، ترس حالتی فلسفی‌ـ‌‌روان‌شناختی ‌است. برخی از انسان‌ها از ترس می‌میرند و آنان که از مرگ نجات می‌یابند، به آدمک‌هایی تبدیل می‌شوند که لایق داستان‌های طنز هستند لذا در این رمان شخصیت‌هایی هستند که در حد بدایت خلقت تجربۀ اجتماعی دارند و جهلشان خنده‌آور است.

در طول تاریخ شکل گیری و بسط مدرسه(مکتب، سنت) نوافلاطونی، همانند بسیاری از سنت‌های فلسفی، دگرگونی ها - و به تعبیر ما در اینجا، دگردیسی‌ها - ی مختلفی را از نوع تغییر در آراء و دیدگاه‌های اخلاف نسبت به اسلاف، حتی در اصول و مبانی فکری می توان تشخیص داد. بحث در اینکه چگونه تغییر و تحول در مبانی اندیشه‌ها را می‌توان همچنان ذیل یک عنوان قرار داد و آنها را متعلق به یک مدرسه فلسفی دانست و اینکه ملاک وحدت یا کثرت در اندیشه‌های مابعدالطبیعی چیست، به مجال دیگری نیاز دارد، ولی همینقدر می‌توان گفت در ذیل عنوان مکتب نوافلاطونی، طیف وسیعی از اندیشه‌ها و جستارهای متفاوت و متنوع را می‌توان لحاظ کرد که بعضاً در تقابل یا یکدیگر قرار دارند، اما به رغم این اختلافات و تمایزات، روح مشترکی در میان آنها قابل تشخیص است که به تنهایی ضامن وحدت معنوی آنهاست و بیراه نیست که تحت یک سنت واحد فلسفی قرار گیرند. از زمره این دگردیسی‌ها، از مقایسه اندیشه‌های دو چهره نامدار این سنت فلسفی یعنی پروکلوس و شاگرد او داماسکیوس بدست می آید که با وجود همه اشتراکات نظری، در عناصر مهمی از دستگاه مابعدالطبیعی از یکدیگر فاصله گرفته اند. در این نوشتار، به جهت شهرت افزون تر پروکلوس، ابتدا خلاصه‌ای از مختصات نظام فلسفی و دیدگاه مابعدالطبیعی او را معرفی و سپس به نحو تفصیلی‌تر به بیان اندیشه خلف فلسفی او - داماسکیوس - در این عرصه خواهیم پرداخت.

در قرن نوزدهم توجه ویژه‌ای به تاریخ و نسبت آن با فهم شد. ابتدا هگل با نگاهی فلسفی و فراتاریخی به تاریخ و بر پایة یک اصل پیشین و غایت‌شناختی، حرکت تاریخ را جبری و در عین حال رو به کمال دانست، اما ظهور مکتب تاریخی آلمان در قرن نوزدهم واکنشی به فلسفه تاریخ هگل بود. رانکه، درویزن و دیلتای که بنیان‌گذاران این مکتب بودند بر این اصل پافشاری کردند که تاریخِ جهان را نباید بر پایة اصلی پیشین و فراتاریخی فهم کرد، زیرا انسان به‌منزلة موجودی تاریخی نمی‌تواند از موضعی فراتاریخی نظاره‌گر جریان تاریخ باشد. از این رو، مکتب تاریخی ضمن پیوند زدن فهم تاریخ به هرمنوتیک، فهم تاریخِ جهان را صرفا به نحو پسین و با تکیه بر تحقیق تجربی ممکن دانست. مکتب تاریخی از سوی دیگر در ارتباط با امکان فهم دوره‌های تاریخیِ گذشته بر این اصل تاکید کرد که فهم عینیِ دوره‌های تاریخی پیشین در صورتی ممکن است که گذشته را نه با معیارهای امروزین خود، بلکه با معیارهای خودشان بشناسیم، اما مکتب تاریخی با دو مشکل بزرگ مواجه شد؛ مشکل اول غلبه یافتن باور به تاریخمندی انسان بود که فهم عینی گذشته را ناممکن می‌دانست. مشکل بزرگ‌تر این بود که مکتب تاریخی با کنار گذاشتن خدا یا روح به‌منزلة عوامل فراتاریخیِ تعین‌بخش به رویدادهای تاریخی، با معضل توجیه انسجام و وحدت تاریخ مواجه شد. در این مقاله ضمن تبیین دیدگاه‌های رانکه و درویزن در خصوص چگونگی فهم تاریخ، نقدهای وارد بر آن‌ها را بیان خواهیم کرد.