جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

رساله ای برای ابعاد پیچیده انسانی برخی نفس را چونان حقیقت خارجی مانند سایر حقایق نگریستند و با علم حصولی و از بیرون به کنکاش پیرامون نفس و قوای آن پرداختند و برخی دیگر آن را آیتی درونی دیدند و با حضور در متن معلوم، زوایای آن را به نظاره نشستند. رساله شریف النبوات و المنامات از استاد عظیم الشأن علامه سیدمحمدحسین طباطبایی(ره) ذیل عنوان کلی «رسائل معرفتی علامه طباطبایی» تعریف می شود. این رساله‌ها حدود ده عنوان از آثار مرحوم علامه طباطبایی(ره) را در کنار یکدیگر قرار داده‌اند و یک منظومه‌ای منسجم را شکل می‌دهند که تصویری روشن از منطق معرفتی و سلوکی این بزرگوار و سلسله جلیله اساتید مکتب مرحوم ملاحسینقلی همدانی(ره) ارائه می‌دهد. در کتاب النبوات والمنامات از مجموعه رسائل معرفتی علامه سید محمد حسین طباطبائی مسائلی مربوط انسان و معرفت در او و معرفت توحید و درک حضور حق به واسطه اتحاد با ولایت مطرح شده است. این کتاب با مقدمه ای از استاد محمدتقی فیاض بخش برای درک بهتر خوانندگان نسبت به سرفصل ها و سیر مطالب رساله به چاپ رسیده است. در بخشی از این کتاب می خوانیم:" انسانی که در همه مراتب، عالم به حق و مذعن به آن است، سعید کامل است . و انسان عالم به حق که به آن اذعان ندارد، شقی کامل است. انسانی که به حق علم ندارد و یا اگر علم دارد، به سبب امری غیراختیاری به آن اذعان ندارد و یا در بعضی مراتب به حق، علم و اذعان دارد ولی در برخی دیگر از مراتب به خاطر کوتاهی، علم یا اذعان ندارد، [ چنین فردی] در آن اموری که نمی داند و یا انکار کرده [ انکاری که بر اساس اذعان نداشتن غیراختیاری می باشد] نه شقی است و نه سعید."

به‌طور کلی، هدف این مقاله تأملی آغازین در راستای کاوش درباره جایگاه آزادی در نظام فلسفی هگل است. بر این اساس، با اتکا به بنیان منطقی‌ای که خودآگاهی را با زندگی یکسان می‌انگارد، قصد دارم بستری برای تحلیل نسبت میان شناخت و آزادی فراهم آورم. در پرتو این چشم‌انداز، در پی آنم که نشان دهم چگونه خودآگاهی از درک زندگی به‌عنوان امری بیرونی به‌مثابه طبیعت، فراتر می‌رود تا توانایی بی‌نهایت درونی خود را به‌منزله روح محقق سازد. در این راستا، استدلال خواهم کرد که شناخت از رهگذر نیروی مرگ از خود فراتر می‌رود؛ نیرویی که هم‌زمان نفی محض و ابقای محض زندگی برای «خود» است. این گذار، تجلی وحدت مطلق «خود» با خویش است، وحدتی که در بستر فرایند تعلیق در فلسفه هگل صورت می‌پذیرد؛ فرایندی که در آن، «خود» هم‌زمان نفی می‌شود و در عین حال، ابقا می‌گردد. از این منظر، گسست میان زندگی و مرگ پشت سر نهاده می‌شود، چراکه «خود» درمی‌یابد که لحظات زندگی، در حقیقت، همان لحظات مرگ‌اند، و بدین‌گونه آزادی خویش را در فراروی از این لحظات بازمی‌یابد؛ نه به‌منزله خود فردی، بلکه به‌مثابه‌ فاعل عام.

این مقاله با بررسیِ نظریۀ قرارداد اجتماعی کلاسیک و تحلیلِ تأثیرگذار اَلکسی دو تُکویل، تفسیری جدید از انقلاب فرانسه ارائه می‌دهد. ایده‌های متفاوت هابز، لاک و روسو دربارۀ وضع طبیعی، «برابری» و «آزادی»، باعث می‌شود ایده‌های مشروعیتِ اقتدار و حاکمیت سیاسیِ این سه فیلسوف، با وجود شباهت‌های مشخصِ صوری در تأسیس دولت مدرن و اجتماع سیاسی، در محتوا با هم تفاوت‌هایی مشهود داشته باشند. افزون‌براین، این مقاله بر پایۀ تفسیر تکویل از انقلاب فرانسه، توضیح می‌دهد چگونه در این انقلاب، ایدۀ‌ آزادی فردی به محاق رفت و شکلی از «استبداد اکثریت»، ذیل ایدۀ «برابری» حاکم شد. در ادامه، این مقاله با مقایسۀ رویکرد متفاوتِ سه فیلسوف مهمِ قرادادگرا، نشان می‌دهد نظریه‌هایشان چگونه پیشاپیش تنش پیچیدۀ میان برابری و آزادی را، که به انقلاب فرانسه و پیامدهای آن انجامید، پیشبینی و تاحدی تبیین کرده‌اند. ازاین‌طریق، مقاله تصویری دقیق‌تر از تنش‌های ماندگار درون دمکراسی ترسیم می‌کند.

تنهایی، کمال‌گرایی، بی‌معنایی، فقدان عشق، رنگ باختن ارزش‌ها، روابط تهی، ریاکاری و... این‌ها فقط تعدادی از تهدید‌هایی است که انسان مدرن، نسبت به هویت خود احساس می‌کند. بسیاری از ما احساس گم‌شدگی می‌کنیم. احساس می‌کنیم تنهاییم اما دوست نداریم وارد ارتباطاتی تهی و بی‌ارزش شویم. می‌خواهیم بهترین خودمان باشیم اما هر چه تلاش می‌کنیم باز هم نواقصمان آزارمان می‌‌دهد. سخت به دنبال معنایی برای زندگی می‌گردیم اما هر چه به دنبال مفاهیم بزرگ بیرونی می‌گردیم، گیج‌تر می‌شویم. هاکان منگوچ هم کتاب دل پاک پایان خوش (Kalbin Temizse Hikayen Mutlu Biter) را به خاطر همین نوشته است؛ تا انسان سردرگم امروز را با مفاهیم عمیقی که شاید فراموش کرده است آشتی دهد.

مسئله نسبت میان هدایت الهی و تکلیف تشریعی، از مباحث بنیادین کلام اسلامی و از محورهای مهم در تبیین عدالت الهی و مسئولیت اعتقادی انسان است. در بسیاری از رویکردهای رایج کلامی، هدایت الهی غالباً به «ارائه طریق» یا «اتمام حجت» فروکاسته شده و تکلیف تشریعی به‌مثابه امری مستقل از مراتب وجودی و ادراکی انسان تلقی گردیده است. این تلقی در تبیین وضعیت جهل غیرمقصر، حدود مؤاخذه الهی و نسبت ایمان و کفر با شرایط واقعی ادراک حق، با دشواری‌هایی مواجه است. مقاله حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و رویکرد انتقادی، و با تکیه بر تفسیر قرآن به قرآن، به بازسازی دیدگاه آیت‌الله جوادی آملی درباره تقدم هدایت تکوینی بر تکلیف تشریعی می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که در اندیشه ایشان، هدایت الهی صرفاً ابلاغ بیرونی یا شرط معذّریت نیست، بلکه حقیقتی تکوینی و وجودی است که با فطرت، عقل و افاضه الهی پیوند دارد و فعلیت تکلیف تشریعی و تحقق مسئولیت اعتقادی انسان بر آن متوقف است. بر این اساس، فقدان هدایت تکوینی نه به معنای سلب اختیار، و نه صرفاً عذری پسینی، بلکه ناظر به عدم تحقق کامل موضوع تکلیف است. نوآوری مقاله در آن است که با استخراج این مبنا از آیات قرآن و تحلیل تفسیری دیدگاه آیت‌الله جوادی آملی، رهیافتی دقیق‌تر برای فهم نسبت هدایت، تکلیف و مسئولیت عرضه می‌کند؛ رهیافتی که ضمن حفظ اختیار انسان، تبیین منسجم‌تری از عدالت الهی و مراتب مسئولیت اعتقادی فراهم می‌سازد.

تحقیقات مختلف نشان داده‌اند که درمان وجودی در سلامت روان و بهبود زندگی افراد مؤثر است. درمان وجودی با دعوت افراد به تفکر در مورد زندگی و هستی خود و به‌کارگیری قدرت و اراده برای دستیابی به والاترین هدف زندگی سروکار دارد و به‌دنبال معنا بخشیدن به زندگی انسان است. هدف از این پژوهش بررسی درمان وجودی بر بهبود افسردگی بود. فرضیه‌های این پژوهش در چارچوب یک طرح آزمایشی تک موردی با استفاده از طرح خط پایه چندگانه پلکانی طی 8 جلسه 45 دقیقه‌ای بر روی سه بیمار با پیگیری یک و سه ماهه بررسی شد. ابزارهای مورد استفاده شامل پرسشنامه افسردگی بک و پرسشنامه نشخوار فکری بود. تجزیه و تحلیل داده‌ها بر اساس درصد بهبودی، اندازه اثر و تحلیل نموداری انجام شد. نتایج نشان داد که درمان وجودی تغییرات معناداری در نمرات آزمودنی‌ها ایجاد کرده و منجر به بهبود آزمودنی‌ها شده است. به‌عنوان نتیجه‌گیری، می‌توان بیان کرد که درمان وجودی می‌تواند به بهبود افسردگی و نشخوار فکری در بیماران مبتلا به افسردگی کمک کند.

هایدگر معتقد بود تاریخ فلسفه بر بنیان سوبژکتیویسم متافیزیکی بنا ‌شده و تداوم یافته است. از نظر وی، این نوع نگرش موجب تباین شناخت (انسان) و جهان (هستی)، یا به‌عبارت بهتر، رابطه دوگانه سوبژه‌ـ‌ابژه میان آنها شده است. او پرسش از معنای هستی را امری محوری می‌داند و معتقد است در تاریخ فلسفه، به‌تدریج، مفهوم هستی به فراموشی سپرده شده است. بر این اساس، مقصود هایدگر نقد بنیادین تفکر متافیزیکی، یا به‌عبارت بهتر، گسست از سوبژکتیویسم و نیل به نوعی از اندیشه غیرمتافیزیکی است. او در آثار و اندیشه‌های خویش، از مفاهیم اسطوره‌ای یونانیان باستان بهره برده است. مقاله پیش رو درصدد بررسی ریشه‌های برخی افکار فلسفی هایدگر در مورد هستی، انسان و زمان، در اساطیر یونان باستان است. در اندیشه‌های اسطوره‌ای یونان باستان، هستی در قالب ظهور ایزدان توصیف گردیده است. انسان نیز واجد سرشت الهی است و مفاهیمی چون زمان، تاریخ و تقدیر، پدیده‌هایی ایزدی هستند و در سرگذشت او حضور دارند؛ که بیانگر نوعی وحدت میان انسان و هستی است. هایدگر نیز قائل به وحدت میان هستی و انسان است. بنابراین، با تبیین مفاهیمی همچون رویداد ازآن‌خودکننده (ارایگنیس) در مورد نسبت میان هستی و انسان (دازاین)، اگزیستانس بشری را در وحدت با هستی، یعنی حقیقت به مفهوم نامستوری (آلتیا) می‌داند.

تجلّی وحی از مفاهیم بنیادین در عرفان و فلسفه اسلامی است که نقشی محوری در تبیین رابطه خداوند، انسان کامل و نظام هستی ایفا می‌کند. این مقاله با روش تحلیل تطبیقی محتوا، در پی پاسخ به این پرسش است که دیدگاه‌های ابن‌عربی، ملاصدرا، امام خمینی و آیت‌الله جوادی آملی درباره تجلّی وحی و جایگاه انسان کامل چه نقاط اشتراک و افتراق ساختاری دارند و آیا می‌توان بر پایه اشتراکات آنان به الگویی مشترک از سازوکار تجلّی وحی دست یافت. هدف این پژوهش، فراتر از توصیف صرف، استخراج یک الگوی هستی‌شناختی مشترک از فرآیند تجلّی وحی و نشان دادن این نکته است که انسان کامل در عرفان اسلامی نه یک دریافت‌کننده منفعل، بلکه «شرط امکان» نزول وحی در مراتب هستی به شمار می‌رود. نوآوری این پژوهش در ارائه یک چارچوب روش‌شناختی مبتنی بر مقوله‌های هستی‌شناختی، معرفت‌شناختی و انسان‌شناختی برای مقایسه تطبیقی است. یافته‌ها نشان می‌دهد که به‌رغم تفاوت در تعابیر و زبان تبیین، چهار اندیشمند در یک مدل تلفیقی چهارمرحله‌ای قابل جمع هستند که در آن، کمال وجودی نبی (شرط امکان وجودی) و تنزل معرفتی معنا (شرط امکان معرفتی) به‌طور دیالکتیکی درهم‌تنیده شده‌اند. اشتراک بنیادین این دیدگاه‌ها در «ضرورت کمال وجودی دریافت‌کننده وحی» خلاصه می‌شود که می‌تواند مبنایی برای نظریه‌پردازی جامع‌تر در باب وحی در عرفان اسلامی فراهم آورد.