جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

این پژوهش به روش تطبیقی-تحلیلی، منابع معرفت‌ اخلاقی را در دیدگاه شیخ طوسی و قاضی عبدالجبار ، بررسی کرده است. هدف اصلی، واکاوی شباهت‌ها و تفاوت‌های آن‌ها در تبیین منابع معرفت اخلاقی (عقل، وحی، حس)، مفهوم حسن و قبح عقلی و نسبت عقل با نقل بوده است. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که هر دو متفکر در مبانی کلان عقل‌گرایی اخلاقی هم‌داستانند؛ یعنی عقل را منبعی مستقل برای ادراک ارزش‌های اخلاقی می‌دانند، به عینیت و ذاتی بودن حسن و قبح باور دارند و وحی را مکمل و مبین عقل می‌شمارند. کانون اختلاف در حدود و مرجعیت این عقل است. قاضی عبدالجبار با رویکردی تأسیسی و خودمختار، عقل را به عنوان داور نهایی و بی‌واسطه حجیت‌شناسی معرفی می‌کند که حتی اعتبار نقل را منوط به تأیید آن می‌سازد. در مقابل، شیخ طوسی در چارچوب مکتب امامیه، عقل را در درون یک منظومه به هم پیوسته متشکل از عقل، نقل و آموزه عصمت جای می‌دهد. در این الگوی عقل‌گرایی هدایت‌یافته، عقل با حفظ جایگاه بنیادین خود، هدایت نهایی را از طریق تفسیر معصوم از وحی دریافت می‌کند. این مطالعه تطبیقی، دو الگوی متمایز اما غنی از عقلانیت دینی را آشکار می‌سازد که می‌تواند در گفت‌وگوهای بین‌مذهبی و نیز مفاهمه با فلسفه اخلاق معاصر راهگشا باشد.

با ظهور مدرنیته، بحران‌های محیط‌زیستی محصول تصرفات انسان در عرصه طبیعت، به اوج خود رسیده‌اند. شماری از اندیشمندان، نگرش انسان معاصر به جهان هستی را یکی از عوامل بنیادین این بحران‌ها دانسته‌اند.گروهی با انتساب این نگرش مخرب به آموزه‌های دینی، به‌ویژه ادیان توحیدی و اسلام، مبانی دینی را عامل شکل‌گیری بحرانهای زیست محیطی می دانند. این در حالی است که نگرش سیستمی به هستی ـ که از لوازم بنیادین و پیامدهای راهبردی اعتقاد به آموزه «نظام احسن» دین اسلام است ـ ظرفیت آن را دارد که با اصلاح و بازسازی نگاه انسان به عالم، در حل بحران‌های زیست‌محیطی مورد توجه قرارگیرد. این پژوهش با اتخاذ روش توصیفی ـ تحلیلی، به واکاوی نگرش سیستمی به هستی به‌مثابه یکی از امتدادات اعتقاد به نظام احسن پرداخته و تلاش کرده است تأثیر این نگرش را نه‌تنها در حل و مهار بحران‌های محیط‌زیستی، بلکه در رفع اتهامات بر اسلام با تأکید بر آراء قرآنی و فلسفی علامه طباطبایی ارزیابی نماید. بر مبنای یافته‌های این تحقیق و مطابق دیدگاه‌های قرآنی و حکمی علامه طباطبایی، عالم هستی با تمامی مراتب و موجوداتش همانند سیستمی هماهنگ و پویا عمل می‌کند که اجزای آن در تعامل و هم‌سویی کامل، هدف مشخصی را دنبال می‌نمایند. نگرش به عالم در این چهارچوب، نتایج ارزشمندی در نحوه تعامل انسان با محیط‌زیست به همراه دارد؛ نتایجی که می‌توانند نقشی مؤثر در پیشگیری، کاهش و رفع بحران‌های زیست‌محیطی ایفا کنند. افزون بر این، چنین نگرشی پاسخی منطقی و مستدل به اتهامات بی‌پایه‌ای است که آموزه‌های اسلامی را منشأ آسیب‌های زیست‌محیطی تلقی می‌کنند.

جنبش های دینی ومعنوی نوظهور،برپایه عقاید نوالحادی ونومشرکی،درصدد برکنارنمودن خداوند ازتاثیرگذاری وحکمرانی مطلق درهستی وحذف ادیان ابراهیمی ازحیات بشری درعصرجدید می باشند. این جنبش ها برای تحقق اهداف خود ازآموزه ها و سنت های باستانی ودینی،مکاتب فلسفی وعرفانی و دستاوردهای علمی با روش های نرم افزاری وسخت افزاری بهره می جویند ودارای مولفه های مختلفی همچون آمیزه گری تحریف شده، معنویت سکولار،هزاره گرایی،شخص محوری، فردگرایی،خرافه پرستی،تناسخ گرایی وبهره جویی از زنان وجوانان می باشند.پژوهشگران غربی درحوزه ادیان ومعنویت رویکردهای این جنبش ها را سودگرایانه، فریبکارانه ولذت جویانه دانسته ومعتقدند ازخلاء ایمان ومعنویت واقعی درعصرجدید که مردم را متحیرو زندگی آنها را بی معنا نموده است برای رسیدن به اغراض شخصی سوء استفاده می کنند.اما گروهی از اندیشمندان اسلامی با استفاده ازمبانی فلسفی وکلامی براساس آیات قرآن درباب عدم تعجیز الهی به نقد و بررسی ادعاهای آنها پرداخته اند و راهبردهای ایجابی وسلبی برای مقابله با آنها بیان می کنند.در این پژوهش بنیادی با روش داده های اسنادی درصدد بررسی مهمترین مولفه های این جنبش ها در دوران معاصر و آینده می باشیم.

با ظهور مدرنیته نفی دینداری سنتی به مثابه یک انتخاب عقلانی رهایی بخش (تصور رایج از بی دینی) رواج یافته است. پژوهش حاضر با رویکردی استدلالی "بی دینی صرف" را مفهومی موهوم دانسته است، چرا که انسان ذاتا موجودی است که به معنا، امید و ارزش همچنین ارتباط با موجودی فراتر از خود نیاز دارد. زیرا نیاز انسان به یک نظام معنایی غایی، ذاتی و فطری است و این خلأ فطری اگر ایجاد شد، به ناگزیر با نظامی شرک‌آلود پر می‌شود.لذا بر مبنای تقسیم‌بندی قرآنی دین به سه دسته (دین حق، دین طواغیت و دین بردگان)، ایدئولوژی‌های مدرن (نظیر اومانیسم، سکولاریسم و لیبرالیسم) به مثابه‌ «دین‌های بدیل» تحلیل شدند. نتایج نشان داد که این ایدئولوژی‌ها، در حکم دین طواغیت (غایت‌مداری بر محور انسان) یا دین بردگان (غایت‌مداری بر محور لذت) بوده و منشأ بحران‌های هستی‌شناختی و معرفت‌شناختی در عصر حاضر هستند. در نهایت، راهکار الگوی احیاگری اصلاحی برای تمایز دین فطرت و نفی بندگی به دین‌های غیرحق ارائه می‌شود

جایگاه «اعتبار» در احکام ارزشی از مباحث بنیادین فرااخلاق به‌شمار می‌آید و بررسی نسبت احکام اعتباری با واقع‌گرایی ارزشی، نقش تعیین‌کننده‌ای در تبیین ساختار ارزش‌ها دارد. هدف این مقاله ارائه بازتبیینی نوآورانه و واقع‌گرایانه از جایگاه اعتبار در احکام ارزشی در دانشهای انسانی است بطوریکه انواع اعتبار و اصول ساختاری حاکم بر آن‌ها شناسایی گردد، و نشان داده شود که احکام اعتباری، علی‌رغم شمول بر جعل و اعتبار، همچنان قابلیت ارزیابی عقلانی و داوری مبتنی بر واقعیت‌های ارزشی را دارا هستند. ساختار ارزش‌ها، پیش از هر چیز بر چهار حیث مبتنی است: ۱) منظومه اهداف انسانی، ۲) ویژگی‌ها و خصائص فاعل اخلاقی، ۳) واقعیت‌های شکل‌دهنده بستر عمل، و ۴) ویژگی‌های خودِ عمل. در این مقاله ضمن تحلیل چهار دیدگاه مهم در این حوزه، یعنی قراردادگرایی، برساخت‌گرایی، نظریه اعتباریات علامه طباطبایی و تبیین جایگاه اعتبار در اندیشه علامه مصباح یزدی، به ارائه دیدگاهی نو و مرحله‌ای در جایگاه اعتبار در ارزش خواهیم پرداخت. با روش توصیفی ـ تحلیلی، دست‌کم پنج نوع اعتبار در احکام ارزشی شناسایی می‌گردد که می‌توان آن‌ها را مبنای دستیابی به اصول ساختاری ارزش‌ها دانست. این پنج نوع اعتبار عبارت‌اند از: ۱) اعتبار ترکیب در علل حقیقی، ۲) اعتبار علیت و سببیت، ۳) اعتبار نسبت، ۴) اعتبار نمادهای وحدت‌بخش، و ۵) اعتبار مرکب جامع. نتایج نشان می‌دهد که تمامی اصول ساختاری و مراحل پنج‌گانه اعتبارکردن، در چارچوب واقع‌گرایی در ارزش‌ها قابل بررسی، نقد، پذیرش یا رد عقلانی هستند.

افراط در نقل‌گرایی چالشی جدی فراروی اندیشه تمدن‌سازی نوین اسلامی به شمار می‌رود. نو سلفیه با تأکید بر توحید تنزیهی و نقد نواندیشی، تمدن‌آفرینی نوین اسلامی را به چالش می‌کشد و بر دین فردی و اصلاحات اخلاقی متمرکز می‌گردد. این رویکرد در مقابل اندیشه تمدن‌ساز انقلاب اسلامی که بر اساس عقلانیت شیعی دست به تمدن‌آفرینی نوین اسلامی زده و توحید را مبنای نهایی حکمرانی و ساختار قدرت می‌داند و هدف نهایی خویش را تحقق عینی این توحید در قالب تمدنی نوین می‌داند، قرار می‌گیرد. اکنون سؤال اصلی این پژوهش این است که اندیشه توحیدی نو سلفیه چگونه در مسیر تمدن‌سازی انقلاب اسلامی چالش ایجاد می‌نماید؟ یافته‌های ‌این پژوهش که با روش اسنادی کتابخانه ای به بررسی این مسئله پرداخته است بیانگر آن است که اندیشه نو سلفی با تاکید بر توحید تنزیهی و نقد نو اندیشی، تمدن سازی نوین اسلامی را به چالش کشیده و بر اصلاحات اخلاقی و فردی تمرکز می نماید. نتیجه این باور تمدن نوین اسلامی را با چالشهایی چون جاهلی دیدن جوامع مسلمین، حکم به کفر و ارتداد مسلمانان، مخالفت با علوم اسلامی و در نهایت اختلال در تدبیر امور جامعه متهم می نماید. فهم صحیح از توحید و ایجاد گفتمان توحیدی در سایه سار عقلانیت می تواند در پیشبرد اهداف اندیشه اجتهادی در زمینه تمدن آفرینی تاثیر بسزایی داشته باشد.