جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

قرآن کریم، درون‌مایه بلند و ژرف وحی الهی است که در قالب الفاظ بشری از سوی پیامبر اسلام به دست ما رسیده است . روشن است که پیام های پروردگار در قالب الفاظ، طی بیست و سه سال و در بستر رخدادهای گوناگون بر پیامبر انازل گردیده و اصحاب ایشان با داشتن حافظه‌های قوی که بدان نامبردار بوده‌اند ، الفاظ را بدون کم و کاست حفظ می‌کردند. اما آنچه که امروزه از این متن الهی در دست ماست، نگاشته ای است که روش گردآوری آن مورد بحث اندیشمندان علوم قرآنی قرار گرفته است. شمار بسیاری به گردآوری سور و چینش آیات آن در زمان رسول و به دستور ایشان با امر الهی و به اصطلاح توقیفی بودن آن باور دارند. شماری هم برآنند که چینش آیات پاره‌ای از سوره‌ها به اجتهاد صحابه صورت گرفته است. در این پژوهش، که داده‌ها به روش کتابخانه‌ای و به روش تحلیلی گردآوری شده است، توقیفی بودن چینش سوره‌های قرآن و چینش آیات در سوره‌ها و نظرات دانشمندان قرآنی در این زمینه، بررسی شده است؛ پس از واکاوی و سنجش دلایل و منطق هریک سرانجام، درستی نگرش توقیفی بودن در هر دو زمینه، پذیرفته و با استدلال‌های نو، باز نموده شده است. همچنین پیامدهای توقیفی نبودن ترتیب آیات و سوره‌ها برشمرده شده که از آن میان: سست شدن تحدی، گسست سیاق آیات و ساختارمندی قرآن، گسیختگی پیوند قرآن با رخداد‌ها و نفی کمترین پیوند میان سوره‌ها که نشانگر نادیده انگاری خواست خداوند برای فرستادن کتابی درهم پیوسته و همچنین نادیده انگاری پیوستگی آیات الاحکام، به هم ریختگی نظم آهنگ قرآن، و بی پایگی اجتهاد صحابه است. چنان که پذیرش چینش کنونی سوره‌ها از سوی امامان معصوم و اجماع مسلمانان بر ساختار کنونی مصحف و سرانجام توجه پیامبر به نظم فرجامین قرآن و دستاوردهای آن هم، نشانه ساختارمندی قرآن کریم به شمار آمده است.

در این پژوهش، دیدگاه علامه طباطبائی درباره آیات متشابه مورد تحلیل و بازخوانی انتقادی قرار گرفته است. در گام نخست، نظرات ایشان ــ که عمدتاً در ذیل آیه هفتم سوره آل‌عمران مطرح شده ــ استخراج و سامان‌دهی گردید. بر اساس مبانی علامه، آیات متشابه آن دسته آیاتی هستند که ظهورهای متعدد داشته و قابلیت افاده بیش از یک معنا را دارا می‌باشند؛ به‌ویژه آیاتی که به حقایق ماورای طبیعی مربوط‌اند و به دلیل قرار داشتن موضوع آن‌ها بیرون از قلمرو ادراک حسی، در برداشت اولیه نوعی تصور مادی در ذهن مخاطب شکل می‌گیرد. در نگاه مفسر، با ارجاع این آیات به مجموعه آیات محکم، معنای صحیح و مراد واقعیِ آن‌ها قابل کشف است. افزون بر این، علامه طباطبائی، برخی از آیات منسوخ را نیز در شمار آیات متشابه قرار می‌دهد؛ هرچند این دسته در چارچوب پژوهش حاضر محل بررسی نبوده است. در این تحقیق، آیات متشابه در دو محور «آیات مرتبط با صفات و افعال الهی» و «آیات ناظر به عالم غیب و معاد» طبقه‌بندی شده‌اند. علامه معیار اصلی رفع ابهام و تشابه را بازگرداندن آیات متشابه به محکمات می‌داند؛ با این حال، در مواردی چون آیات مربوط به «میزان» و «لوح محفوظ»، تنها روایات به‌عنوان ابزار تبیین مورد استناد قرار گرفته و در موضوع «ساق»، عرف رایج و رفتار انسانی در شرایط دشوار ملاک تفسیر قرار داده شده است. بدین ترتیب، با آنکه این آیات در زمره آیات متشابه‌اند، ارجاعی صریح به آیات محکم از سوی ایشان صورت نگرفته و این امر نوعی ناهم‌خوانی با مبنای اعلام‌شده ایشان را نشان می‌دهد.

مدیریت و سرپرستی خانواده یکی از مباحث بنیادین در آموزه‌های اسلامی است که در آیات و روایات مورد تأکید قرار گرفته است. آیه ۳۴ سوره نساء، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین منابع قرآنی در این زمینه، به مسئله قیّومیت مرد بر خانواده پرداخته و چارچوب کلی آن را تبیین نموده است. از سوی دیگر، احادیث و سایر آیات مرتبط، ویژگی‌ها و شاخصه‌های قیّومیت مطلوب را روشن ساخته‌اند. با توجه به اهمیت این موضوع و چالش‌هایی که در تفسیر و اجرای آن در جوامع معاصر وجود دارد، این پژوهش به بررسی شاخصه‌های قیّومیت مطلوب از منظر قرآن و حدیث با محوریت آیه مذکور می‌پردازد. پرسش اصلی این تحقیق آن است که قیّومیت مطلوب در خانواده از دیدگاه آیات و روایات چه ویژگی‌ها و شاخصه‌هایی دارد و چگونه می‌توان از استبداد و ظلم در اجرای آن جلوگیری کرد؟ هدف از این پژوهش، تبیین چارچوب‌های قرآنی و روایی قیّومیت مطلوب و ارائه معیارهایی برای اجرای صحیح آن در راستای تأمین عدالت، محبت و استحکام بنیان خانواده است. روش این تحقیق توصیفی-تحلیلی بوده و گردآوری داده‌ها به شیوه اسنادی و کتابخانه‌ای انجام شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که قیّومیت در خانواده نه یک حق مطلق، بلکه یک مسئولیت است که در چارچوب اصول اسلامی معنا می‌یابد. مهم‌ترین شاخصه‌های قیّومیت مطلوب شامل رعایت حدود و الزامات دینی، پرهیز از استبداد و ظلم، تأکید بر عدالت، برقراری روابط عاطفی بر پایه مودت و رحمت، و پایبندی به رفتار شایسته و معروف است. همچنین، نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که حاکمیت اخلاق در اجرای قیّومیت، سبب تعالی و استحکام روابط زوجین شده و از انحرافات و چالش‌های احتمالی جلوگیری می‌کند.

استعمار به‌عنوان یک پدیده تاریخی و اجتماعی، آثار گسترده‌ای بر جوامع مختلف بر جای گذاشته است و تحلیل آن از منظر قرآن می‌تواند روشن‌کننده ابعاد فرهنگی و اقتصادی این سلطه باشد. آیه ۵۴ سوره زخرف به‌صورت نمادین و عینی به رفتار فرعون و قوم او اشاره دارد و نشان‌دهنده سازوکارهای اعمال قدرت و سلطه در تاریخ مصر باستان است. مسئله اصلی این پژوهش، شناسایی گونه‌های استعمار و تحلیل پیامدهای فرهنگی و اقتصادی آن بر جامعه مورد بررسی است. در این مطالعه، با روش توصیفی-تحلیلی و تطبیقی و تمرکز بر واژگان کلیدی این آیه، زمینه‌های فرهنگی و اقتصادی استعمار در متن آیه و متون تاریخی مرتبط با مصر باستان تحلیل می‌شود. سؤال اصلی پژوهش این است که چگونه آیه ۵۴ سوره زخرف، از طریق زبان و واژگان خاص خود، ابعاد مختلف استعمار فرهنگی و اقتصادی را بازتاب می‌دهد و پیامدهای آن در جامعه چه بوده است. نتایج مطالعه نشان می‌دهد که استعمار فرهنگی از طریق تضعیف استقلال فکری، ارزش‌ها و هویت جامعه اعمال شده و استعمار اقتصادی با تمرکز ثروت، کاهش توانایی تصمیم‌گیری اقتصادی و بهره‌کشی از منابع همراه بوده است. تحلیل هم‌زمان دو بعد فرهنگی و اقتصادی نشان می‌دهد که این دو عامل به‌طور متقابل یکدیگر را تقویت کرده و چرخه طولانی‌مدت سلطه را ایجاد نموده‌اند. یافته‌ها تأکید می‌کنند که واژگان قرآنی نه تنها منعکس‌کننده واقعیت تاریخی‌اند بلکه ابزار فهم سازوکارهای استعمار و پیامدهای بلندمدت آن بر جامعه هستند.

آموزه‌های قرآنی برجسته‌ترین و مطمئن‌ترین راهنمای انسان در مسیر هدایت و کمال‌اند. قرآن کریم به عنوان کلام الهی، انسان را به تدبر، تفکر و بصیرت دعوت می‌کند تا با تمسک به این ریسمان الهی از تاریکی جهل و سردرگمی رهایی یافته و به سوی نور معرفت و آگاهی گام بردارد. عقل بشری، هرچند موهبتی عظیم است، در پاسخ به همه‌ی نیازهای فکری و معنوی انسان ناتوان بوده و در مسیر شناخت حقایق هستی با موانع ساختاری و ادراکی متعددی روبه‌روست؛ ازاین‌رو آموزه‌های قرآنی می‌توانند با ارائه‌ی راهکارهای الهی، مسیر درست فهم و ادراک و تعالی عقل را برای انسان روشن سازند. هدف از این پژوهش، تبیین نقش آموزه‌های قرآنی در شکل‌دهی و رشد فهم و ادراک انسان است. رویکرد پژوهش بر پایه‌ی روش توصیفی ـ تحلیلی و با نگاهی توسعه‌ای صورت گرفته و تلاش دارد با آسیب‌شناسی موانع شناخت، نظام فهم در قرآن را تبیین کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهند که قرآن کریم، موانع گوناگونی را بر سر راه فهم حقیقی انسان معرفی کرده است؛ از جمله شرور نفسانی، غفلت از یاد خدا، فراموشی تعالیم انبیاء، کفران نعمت پس از ایمان، لجاجت در برابر حق، نفاق و ترس. هر یک از این عوامل، حجاب‌هایی در مسیر شناخت و مانع درک حقیقت‌اند. در مقابل، قرآن برای رفع این موانع دستورالعمل‌هایی چون شرح صدر، صبر و پایداری، ادراک علم الهی، شناخت انبیاء و اولیای الهی، و تفکر در آیات آفاق و انفس را توصیه می‌کند. بهره‌گیری از این راهکارهای قرآنی، موجب ارتقای معرفت، بهبود فرآیند ادراک، و هدایت انسان به سوی شناخت هدفمند و معنوی می‌شود. بدین‌ترتیب، آموزه‌های قرآنی نه‌تنها عقل و فهم انسان را پرورش می‌دهند، بلکه مسیر رشد، هدایت و سعادت او را نیز هموار می‌سازند.

آیه ۸۲ سوره طه، پس از بیان ماجرای موسی و فرعون و دعوت همگانی به بازگشت و توبه، چهار شرط بنیادین را برای برخورداری از مغفرت الهی مطرح می‌کند: توبه، ایمان، عمل صالح و در نهایت «ثُمَّ اهْتَدى». این قید پایانی، به‌سبب ایهام لفظی، جایگاه بلاغی ویژه و پیوند معنایی آن با سه رکن پیشین، از دیرباز محل بحث و اختلاف نظر میان مفسران شیعه و اهل‌سنت بوده است. پژوهش حاضر با هدف تبیین دلالت «ثُمَّ اهْتَدى» و واکاوی تفاوت مبانی تفسیر شیعه و اهل‌سنت در فهم این تعبیر، انجام شده است. روش تحقیق، توصیفی ـ تحلیلی با رویکرد تطبیقی است و داده‌ها با مراجعه به منابع تفسیری معتبر گردآوری و تحلیل شده است. در این مطالعه، دیدگاه علامه طباطبایی در تفسیر المیزان با آراء مفسران برجسته اهل‌سنت همچون فخر رازی، زمخشری، آلوسی و ابن عاشور مقایسه شده است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که بیشتر مفسران اهل‌سنت، «ثُمَّ اهْتَدى» را به معنای پایداری بر ایمان، استمرار در اطاعت و ثبات قدم تا پایان عمر دانسته‌اند و آن را تأکیدی بر استمرار توبه و عمل صالح می‌شمارند. در مقابل، علامه طباطبایی با تکیه بر روش «تفسیر قرآن به قرآن» و تحلیل سیاقی ولایت، این قید را مرتبه‌ای برتر از هدایت، یعنی پذیرش ولایت پیامبر(ص) و اهل‌بیت(ع)، و شرط نهایی برای بهره‌مندی کامل از مغفرت الهی تفسیر می‌کند. بر این اساس، نتیجه نهایی پژوهش نشان می‌دهد که اختلاف در تفسیر «ثم اهتدی»بازتابی از تفاوت روشی و کلامی دو مکتب تفسیری شیعه و اهل‌سنت است و تحلیل این تعبیر می‌تواند به فهم عمیق‌تر مبانی هدایت و مغفرت در قرآن کریم کمک کند.

استقبال گسترده از تفسیرعلمی قرآن در قرون اخیر از سوی گروههای مختلفِ علمی، موجب شکل‌گیری آن در سه مرحله تاریخی (سه رویکرد استخراج، تطبیق و استخدام) شده است. دغدغة گروه نخست، بیرون کشیدن علوم از آیات قرآن بود. گروه دوم، تفسیرعلمی را تحلیل و تطبیقِ نظریه‌های علمی قرآن دانستند. پژواک آن دو روش، رعایت اعتدال و رویکرد سوم تفسیر بود. بی‌شک یکی دانستن این سه رویکرد، عامل عدم پذیرش تفسیرعلمی قرآن بین اندیشمندان اسلامی شد و برخی چون علامه طباطبائی ظاهرا به مخالفت با آن پرداختند. مقالۀ حاضر با روش توصیفی تحلیلی و رویکرد قرآنی برآنست دیدگاه علامه طباطبایی در مورد تفسیرعلمی و علت بیان دوگانه ایشان را در تفسیرآیات علمی دریابد. علامه در برخی موارد مخالفت خود را بطور صریح با بیان دلائل و شرایطی از تفسیرعلمی قرآن بیان داشته ولی موافقت خود را در تایید هیچکدام از انواع تفسیرعلمی مشخصاً بیان نداشته است. وی در بسیاری از موارد در کنار تفسیر آیات علمی قرآن تائید نظریۀ دانشمندان را نیز بیان داشته و نظریۀ خود را استحکام بخشیده است و در برخی از موارد تفسیری راکه مخالف با کشفیات قطعی دانشمندان بوده باطل دانسته و به مفسران، این عدم مخالفت را گوشزد نموده است. به نظر می‌رسد علامه را نمی‌توان جزء هیچکدام از گروه‌های علمی مذکور (مخالف، موافق، اعتدال) از طرف اندیشمندان دانست.

پیدایش و تکوین زمین همواره سوالی بنیادی بوده و تبیین علمی آن نیازمند بررسی دقیق شواهد ژئولوژیک است. این پژوهش، با استفاده از تحلیل محتوای کیفی و داده‌های ژئوکاسمولوژی، پترولوژی، ژئوشیمی ایزوتوپی و دیرینه‌شناسی، به بازسازی مراحل اولیه شکل‌گیری زمین پرداخته و آن را با اشارات آیات قرآن کریم به‌ویژه سوره فصلت مقایسه می‌کند. نتایج نشان می‌دهد که "یومین" قرآنی با دو دوره کلان در تکوین زمین همخوانی دارد: 1. یوم اول (حدود 4.567 تا 4.45 میلیارد سال پیش): این دوره شامل برافزایش سیارکی، تشکیل اقیانوس ماگما، ذوب گسترده و تفریق عناصر برای تشکیل هسته زمین است. شواهد ایزوتوپی Hf-W، سرعت بالای این تفریق را تأیید می‌کند. 2. یوم دوم (حدود 4.45 تا 3.8 میلیارد سال پیش): این مرحله شامل سرد شدن جهانی، تشکیل پوسته جامد اولیه (اثبات شده توسط زیرکن‌های 4.4 میلیارد ساله)، و پیدایش اتمسفر و اقیانوس‌های اولیه است. ایزوتوپ‌های اکسیژن در این زیرکن‌ها، وجود آب مایع را نشان می‌دهند. علاوه بر این، شواهد زمین‌شناسی، این دو دوره کلان را به چهار مرحله متمایز تقسیم می‌کنند که انطباق شگرفی با مفهوم "اربعه ایام" در قرآن دارد و به تدبیر حیات و پایداری زمین اشاره می‌کند: · مرحله اول: بنیادگذاری مواد و انرژی: جمع‌آوری عناصر اولیه از طریق برافزایش. · مرحله دوم: تفریق و پویایی درونی: تشکیل هسته و آغاز همرفت گوشته. · مرحله سوم: شکل‌دهی به سطح و ذخیره اقوات: پیدایش پوسته، اقیانوس‌ها و آغاز هوازدگی. · مرحله چهارم: تنظیم اتمسفر و تکمیل اقوات: توسعه اتمسفر و آغاز تکتونیک صفحات برای حفظ چرخه‌های بیوژئوشیمیایی. این پژوهش نه تنها دیدگاهی یکپارچه از خلقت زمین ارائه می‌دهد، بلکه رویکردی نوین در تبیین علمی متون دینی و افزایش درک متقابل علم و دین ارائه می‌نماید و نشان می‌دهد که اشارات قرآنی با پیچیدگی‌ها و زمان‌بندی دقیق فرآیندهای ژئوکاسمولوژیک همخوانی معناداری دارند. کلیدواژه‌ها

مطالعه تطبیقی دیدگاه تئودور نولدکه و آلویس اشپرنگر درباره نقش حافظان قرآن در انتقال متن، تلاشی برای واکاوی یکی از ابعاد کمتر بررسی‌شده در مطالعات استشراقی قرآن است. در حالی که بیشتر پژوهش‌های غربی بر تدوین مکتوب قرآن و ترتیب نزول سوره‌ها تمرکز داشته‌اند، نقش حافظان قرآن به‌عنوان حاملان روایت شفاهی در دوران نزول و پس از آن در نگاه این دو مستشرق کمتر مورد توجه قرار گرفته است. نولدکه در اثر برجسته خود تاریخ قرآن، بیشتر به ساختار تاریخی و سبک‌شناختی قرآن پرداخته و نقش حافظان را در چارچوب تدوین رسمی توسط خلفای نخستین تحلیل کرده است. در مقابل، اشپرنگر با رویکردی روان‌شناختی و تاریخی، به حافظه پیامبر و صحابه توجه ویژه‌ای داشته و انتقال شفاهی قرآن را بخشی از فرآیند شکل‌گیری متن مقدس دانسته است. این مقاله با روش توصیفی ـ تحلیلی و با بهره‌گیری از منابع اصلی و ثانویه، به مقایسه دیدگاه‌های این دو مستشرق در زمینه اعتبار روایت شفاهی، نقش حافظان در حفظ و انتقال متن و تأثیر این دیدگاه‌ها بر نظریه‌های آنان درباره تدوین نهایی قرآن می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که نولدکه با نگاهی ساختارمند و تاریخی، روایت شفاهی را مرحله‌ای گذرا می‌داند؛ در حالی که اشپرنگر آن را بخشی بنیادین از فرآیند انتقال وحی تلقی می‌کند. این تفاوت رویکرد، نه‌تنها در تحلیل‌های قرآنی آنان، بلکه در نوع مواجهه‌شان با منابع اسلامی نیز بازتاب یافته است. پژوهش حاضر با برجسته‌سازی این تفاوت‌ها، زمینه‌ای نو برای بازاندیشی در مطالعات تطبیقی قرآن‌پژوهی فراهم می‌آورد.

در آموزه‌های اسلامی، اعم از قرآن کریم و روایات ائمۀ معصومین(ع)، انبیای الهی از ارتکاب گناه مصون و برخوردار از مقام عصمت دانسته می‌شوند. با این حال، نگاه ابتدایی به برخی آیات قرآن ممکن است برداشتی متفاوت را القا کند. از جمله در آیات 17 تا 24 سورۀ "ص" که در آن‌ها به استغفار و توبۀ حضرت داوود(ع) اشاره شده است و در نگاه نخست می‌تواند با باور به عصمت انبیا ناسازگار به نظر برسد. در بررسی روایات تفسیری شیعه و اهل سنت دربارۀ این آیات، دیدگاه‌ها و تفسیرهای گوناگونی مطرح شده است. این پژوهش می‌کوشد با هدف تبیین و اثبات عصمت حضرت داوود(ع)، به بررسی تطبیقی روایات تفسیری دربارۀ واژۀ «نعجه» در آیۀ 24 سورۀ صاد بپردازد و چگونگی جمع میان اصل عصمت آن حضرت و برداشت‌های مربوط به خطای ایشان را روشن سازد. بدین منظور، روایات تفسیری موجود در منابع اهل سنت، از جمله تفسیر مقاتل بن سلیمان، جامع‌البیان طبری و الدرّ المنثور سیوطی، و نیز تفاسیر شیعه مانند تفسیر قمی، نورالثقلین، البرهان، صافی و المیزان بررسی شده است. نتایج این بررسی نشان می‌دهد که برداشت برخی مفسران از واژۀ «نعجه» به معنای «زن»، زمینه‌ساز شکل‌گیری تفاسیر متأثر از روایات اسرائیلی و نقل‌های برگرفته از تورات درباره این آیه شده است.