جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

واقعۀ معراج به عنوان یکی از موجزترین رخدادهای تاریخ اسلام در نص صریح قرآن، در طی اعصار و قرون مختلف، مورد توجه ویژۀ صاحب‌نظران و هنرمندان بوده است. یکی از نگاره‌های قابل توجه این رخداد شگرف، متعلق به سلطان‌محمد، نقاش بنام عهد صفوی است. چهارچوب نظری این مقالۀ توصیفی‌تحلیلی، بر اساس نظریۀ تصویرپردازی هنری سید قطب نظریه‌پرداز قرآنی معاصر تنظیم شده و با بهره‌گیری از اطلاعات کتابخانه‌ای (اسنادی)، پس از توصیف مؤلفه‌های نظریۀ وی و تأویل آن بر آیات بیانگر معراج در قرآن، از طریق تحلیل یافته‌ها سعی در تطبیق آن‌ها با ویژگی‌های هنر نگارگری در عهد صفوی با تکیه بر نگارۀ معراج سلطان‌محمد نموده است. نتیجه اینکه در عهد صفوی مضامین قرآنی در هنر نگارگری ایران به درجه‌ای از کمال رسیده که با شاخص‌های هنری تصویرپردازی آیات وحی قابل انطباق است و نحوۀ تصویرپردازی، عامل اصلی تشابه و ابزار برجسته و قاعده بنیادین در بیان مؤلفه‌های عینی و ذهنی این دو است.

این پژوهش دیدگاه قرآن کریم پیرامون مفهوم کرامت ذاتی انسان، مؤلفه‌ها و لوازم آن را تبیین می‌کند و سپس به مقایسه و ارزیابی آن با مکتب اومانیسم می‌پردازد. این مقاله رویکردی تطبیقی داشته و به شیوه مطالعه کتابخانه‌ای و روش توصیفی-تحلیلی اقدام کرده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد مؤلفه‌های کرامت ذاتی انسان در قرآن کریم، شامل برخورداری انسان از عقل و روح، اختیار و ارادۀ انسان، حمل امانت و برخورداری از فطرت است. آیات، لازمۀ چنین کرامتی را برخورداری از خلافت، استعداد تعلم اسماء، شایستگی مسجود ملائکه بودن، تسخیر جهان هستی، برخورداری از حق حیات، برخورداری از حق آزادی، برخورداری از امتیازات اجتماعی عادلانه، وجوب حفظ آبرو و حرمت اهانت به انسان‌ها می‌شمارد. اگرچه قرآن کریم و اومانیست‌ها در اصل وجود کرامت ذاتی برای انسان اتفاق نظر دارند، تحدید گسترۀ کرامت ذاتی و آزادی انسان، محور نبودن مطلق انسان، اصالت جنبۀ روحی در کرامت، ناتوانی عقل برای شناخت مسیر سعادت انسان، نبود تبعیض بین انسان‌ها و تشریح لذات و شئون فراحیوانی برای انسان، از جملۀ آموزه‌های قرآن کریم در باب کرامت ذاتی است که محل اختلاف نظر جدی با اومانیست‌ها است.

خداوند متعال برای اولین‌بار در آیۀ 30 سورۀ بقره به مسئلۀ خلافت و در آیۀ 124 این سوره به مسئلۀ امامت و بحث «عهد» اشاره فرموده است. به نظر می‌رسد در آیات 30 تا 124 سورۀ بقره سیری تحولی دیده می‌شود؛ به این ترتیب که خداوند متعال از انسان به‌عنوان «خلیفه» و سپس «امام» یاد و درنهایت به واژۀ «عهد» اشاره می‌کند. این موضوع به معنای تقدم زمانی یا مکانی این دو نیست، بلکه نشان‌دهندۀ مراتب وجودی و معنوی انسان است. محقق در این پژوهش در نظر دارد با مطالعۀ تفاسیر قرآن کریم، نسبت به تبیین چگونگی این سیر تحول اقدام و الگوی مرتبط را ارائه کند. روش تحقیق «تحلیل زمینه‌ای» و نوع تحقیق کاربردی است و جامعۀ آماری آن آیات 30 تا 124 سورۀ بقره است. به‌منظور تجزیه‌وتحلیل کیفی داده‌ها و استخراج الگو، از نرم‌افزارهای اکسل و مکس‌کیودا استفاده شده است. اهم یافته‌های اصلی این پژوهش دو محور کلیدی را نشان می‌دهد: نخست آنکه مفاهیم «خلافت»، «امامت» و «عهد» با دقتی زبانی و مفهومی در قرآن ارائه شده‌اند؛ دوم آنکه مقولۀ «قَوْل» به‌عنوان یک ابزار تحلیلی، برای تبیین فرضیۀ «خلافت تا عهد» از اهمیت بنیادینی برخوردار است. شواهد این اهمیت در گفت‌وگوهای متعددی از جمله گفت‌وگوی خداوند با موسی (ع)، موسی (ع) با بنی‌اسرائیل، خداوند با یهودیان و فرشتگان و درنهایت، گفت‌وگوی خداوند با آدم (ع) نمود یافته است. نتایج پژوهش نشان‌دهندۀ 42 مقولۀ مهم در الگوی مدنظر، ازجمله وفادار ماندن به میثاق الهی، پرهیز از ریاکاری و تفرقه‌افکنی در مسائل دینی، تفکر و تعقل در برابر قدرت و حکمت و معجزات الهی، اعتماد به اراده و حکمت الهی، صبر و شکرگزاری و پرهیز از کفر و نافرمانی است.

تعامل و نحوه تأثیر و تأثر دو مفهوم اقتصاد و فرهنگ بر یکدیگر کلاف سردرگمی است که موجب ایجاد تداخل مفهومی شده و رویکرد مقالۀ حاضر، دستیابی به یک تعادل مبنایی و تعامل صحیح نظام فرهنگی و نظام اقتصادی، با بهره‌مندی از قرآن کریم است. علوم ادراکی و شناختی، نوع تلقی جامعه را نسبت موضوعات، متفاوت می‌کند؛ چراکه مهم‌ترین عامل خطای دید و خطای محاسبه در این نسبت، وزن‌دهی ناصحیح به هر کدام از مفاهیم مذکور و رابطه‌سازی نامتوازن بین آن‌هاست. روش تحقیق استفاده‌شده روش تحلیل محتوای کیفی است که در آن ظرفیت‌شناسی منظومۀ فرهنگی و اقتصادی در حیات انسانی و جریانات اجتماعی مطالعه شده است؛ بدین‌معنا که اختلالات و شفافیت در علوم ادراکی و شناختی با اقتباس از سورۀ نور و ذیل مفاهیم اختلال لُجَجی و اختلال سرابی، و روابط و تعاملات اقتصادی و فرهنگی از سورۀ زخرف، با تأکید بر منابع و امکانات بسترساز نظیر قوم و قریه و البته آباء و بنات، اخذ شده است. یافته‌های تحقیق، مدلی از ارتباط صحیح اقتصاد و فرهنگ را مطرح می‌کند که طی آن اختلال ادراکی، اعم از اختلال سرابی و اختلال لُجَجی، موجب ایجاد عدم توازن در جهت و رابطۀ بین متغیرهای اقتصاد و فرهنگ می‌شود و این نامعادلۀ ادراکی، زمینۀ تصمیم‌سازی ناصحیح را فراهم می‌کند. ازهمین‌رو ثقل آبی و ثقل نوری، به عنوان دو مفهوم پایه در زمینۀ ایجاد شفافیت شناختی، جهت بازتنظیم رابطۀ صحیح فرهنگ و اقتصاد به کار گرفته شده است.

«اهل کتاب» در آیات قرآن، با عناوین مختلف «أوتوا الکتاب»، «أهل الکتاب» و «آتیناهم الکتاب» خطاب شده‌اند. کشف اختلاف معنایی بین این سه اصطلاح در قرآن که در نگاه اول، معنایی مشترک دارند، مسئلۀ اصلی این مقاله است نویسنده سعی کرده است با روش توصیفی‌تحلیلی و با کمک مؤلفه‌های معنایی و کاربرد این عبارات در سیر نزول آن را بررسی و ارزیابی کند. درنهایت نتیجه چنین شد که عنوان «الذین آتیناهم الکتاب» در مرتبه‌ای والا، گروهی از احبار و علمای اهل‌ کتاب را مدنظر قرار می‌دهد که حضور آن‌ها عمدتاً در مکه بود. این گروه، نبوت پیامبر و حقانیت قرآن را تصدیق کردند و بدان ایمان آوردند. در مرتبۀ نازل‌تر «الذین أوتوا الکتاب» قرار دارند که حضورشان در آیات مدنی پررنگی است. آن‌ها گروهی از علما و اشراف فاسق اهل کتاب بودند که با وجود علم به حقانیت اسلام، به کتمان آن پرداختند. دلیل بر این قول نیز همنشینی «الذین أوتوا الکتاب» با واژگانی همچون علم، معرفت، میثاق، بینه و کتمان است. «أهل الکتاب» نیز مجموعه‌ای از این دو گروه، به علاوۀ عموم اهل کتاب بودند که شامل مؤمنان و کافران می‌شدند و به اذعان قرآن، تابع علما و بزرگانشان بودند. این گروه نیز همچون گروه دوم در طول دوران نزول سوره‌های مدنی قرآن حضور داشتند.

این مقاله با تأکید بر تفسیر انفسی و تطبیق داستان موسی و خضر با مراتب اسفار اربعۀ ملاصدرا، تلاش دارد افقی نوین در فهم عرفانی این داستان قرآنی بگشاید. در این سیر، موسی نماد نفس و خضر نماد ولایت، مسیری روحانی را طی می‌کنند که از جدایی از دنیا و حرکت به‌سوی حقیقت آغاز می‌شود و به معرفتی قدسی منتهی می‌گردد. روش پژوهش توصیفی، تحلیلی و تطبیقی است. ابتدا عناصر نمادین و وقایع این داستان تحلیل و سپس با چهار سفر عرفانی تطبیق داده می‌شود. موسی در سفر اول (از خلق به حق)، با یافتن استاد کامل و رفع حجاب‌ها، از کثرت به وحدت می‌رسد؛ در سفر دوم (با حق در حق)، با فنای در ولایت به کمال الهی دست می‌یابد؛ در سفر سوم (از حق به خلق)، با مشاهدۀ اعمال خضر، حکمت الهی را درمی‌یابد و با بینشی تازه به هدایت قومش می‌پردازد؛ در سفر چهارم (با حق در خلق)، به تجلیات حق در عالم خلق پی می‌برد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که داستان موسی و خضر از منظر تفسیر انفسی، فراتر از یک حکایت تاریخی، الگویی برای سیروسلوک عرفانی است که با اسفار اربعه همخوانی دارد. این تطبیق نه‌تنها درک عمیق‌تر معارف قرآنی را ممکن می‌سازد، بلکه ابعاد جدیدی از سفر روحانی انسان را به‌سوی کمال الهی و حقیقت مطلق باز می‌کند. درنتیجه، پژوهش حاضر می‌تواند به فهم بهتر مسیر تکامل روحی و ارتباط آن با آموزه‌های اسلامی کمک نماید.