جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

پژوهش پیشِ‌رو با هدف بررسی و شناخت مؤلفه‌های علمی تمدن شیعه تدوین شده است. روش تحقیق در این پژوهش توصیفی‌تحلیلی است. طبق یافته‌های پژوهش، می‌توان شش مؤلفۀ علمی برای تمدن شیعی استخراج کرد که عبارت است از: کرامت انسانی، عقلانیت، نگرش توحیدی، عدالت‌گستری، علم‌اندوزی، بهداشت فردی و جمعی. این مؤلفه‌های تمدن‌ساز با الهام از قرآن و سخنان معصومان به دست آمده است. شواهد نشان می‌دهد با تکیه بر این شش اصل می‌توان ادامۀ ساخت تمدن شیعی را پیگیری و آن را احیا کرد.

نشاط مفهومی است که جنبۀ درونی و رفتاری و اجتماعی دارد و با مفاهیمی ازجمله رضایت، امید، لبخند و سلامت روانی و اجتماعی مرتبط است. نشاط در نگرش قرآنی، حالتی از خرسندی درونی و اطمینان قلبی و رضایت روحی است که از ارتباط با خدا، ایمان، شکر نعمت، عمل صالح و امید به پاداش الهی ناشی می‌شود. این پژوهش با هدف تبیین مفهوم نشاط بر اساس تحلیل محتوای مفاهیم مرتبط در آیات قرآن کریم انجام شده است. روش تحقیق تحلیل محتوای کیفی با رویکرد استقرایی است. به این منظور، ابتدا ابزار گردآوری اطلاعات فهرست و برای تهیه و استخراج آیات مرتبط، از نرم‌افزارهای قرآنی استفاده شد. تحلیل و بررسی یافته‌ها نشان می‌دهد علت یا زمینۀ نشاط مهم و دارای وجوه مثبت یا منفی است. به‌طورکلی می‌توان نشاط را در دو دستۀ نشاط ممدوح و نشاط مذموم تقسیم‌بندی کرد. اهم نتایج حاصل از تحقیق عبارت است از اینکه: نشاط ممدوح و مطلوب از منظر قرآن کریم شامل نشاط ایمانی و الهی است و با ارزش‌های توحیدی، معنویت، شکرگزاری و تقوا ارتباط و پیوند دارد و در آخرت منتهی به رضایت الهی و سعادت اخروی می‌شود؛ اما نشاط مذموم و نکوهیده از منظر قرآن کریم شامل نشاط غیرایمانی است و با عواملی مانند مال و ثروت دنیوی و لذت‌جویی‌های غیرمشروع ارتباط دارد و در آخرت منتهی به سقوط و عذاب الهی می‌شود.

قرآن کریم به‌عنوان منشور هدایت الهی، ابعاد گوناگون روابط انسانی را در چهار محور ارتباط با خدا، خود، دیگران و طبیعت تبیین کرده است. در این میان، مهارت‌های ارتباطی جایگاه ویژه‌ای در شکل‌گیری تعاملات مؤثر و سازنده میان انسان‌ها دارد. پژوهش حاضر با عنوان «شناخت و جایگاه مهارت‌های ارتباطی اسوه‌های دینی»، در پی تبیین ویژگی‌ها و مؤلفه‌های ارتباطی در سیرۀ پیامبران و اولیای الهی بر اساس آموزه‌های قرآن و روایات است. روش تحقیق به صورت توصیفی‌تحلیلی‌محتوایی انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد قرآن کریم مهارت‌های ارتباطی را در سه ساحتِ ارتباط با خود، خدا و دیگران مطرح می‌سازد و بر عناصری چون خودسازی، صداقت، رعایت اصول بلاغت، ادب گفتار و رفتار و اخلاص در نیت تأکید دارد. همچنین، اسوه‌های دینی با تکیه بر ارزش‌هایی چون حکمت، حلم، مهربانی، عدالت و رعایت کرامت انسانی، الگوی کامل ارتباط مؤثر را ارائه کرده‌اند. در مقابلِ ارتباطات ابزاری و غیراخلاقی عصر حاضر، قرآن و سیرۀ معصومان (ع) بر ارتباطات مبتنی بر اخلاق، عقلانیت و فطرت تأکید دارند. درنتیجه، بازشناسی و الگوگیری از مهارت‌های ارتباطی اسوه‌های دینی می‌تواند راهگشای اصلاح روابط انسانی و بازسازی فرهنگی در جوامع معاصر باشد.

کتاب تاریخ القرآن عند الإثنی عشریة؛ دراسة نقدیة ثر عبدالعزیز بن عبدالرحمن الضامر است که به زعم خود بر اساس تتبع تاریخی نگاشته؛ حال آنکه رویکرد وی اتهام‌زنی به شیعه در حوزۀ علوم قرآنی است. بحث تحریف قرآن یکی از فصول کتاب مزبور است که مؤلف با روش تقطیع مطالبِ منقول از علمای شیعه و برجسته نمودن اقوال تقطیع‌شده، در پی اثبات شبهات وارد بر شیعه در حوزۀ تحریف قرآن است. نوشتار حاضر به روش توصیفی‌تحلیلی، ضمن مفهوم‌شناسی تحریف و اشاره به محتوای بحث تحریف در کتاب مذکور، نظرات ناصواب عبدالعزیز الضامر را بر پایۀ براهین عقلی و نقلی و با استفاده از مصادر معتبر شیعی و سنّی، در بوتۀ نقد قرار داده است. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که ادعاهای الضامر کاملاً دور از واقع است و صرفاً بر اساس بغض و کینه نسبت به مکتب اهل‌بیت (ع) پایه‌ریزی شده است. همچنین این مطالعه نشان‌دهندۀ لزوم برخورد علمی و منصفانه با مسائل دینی است تا از گسترش فتنه و تفرقه جلوگیری شود؛ زیرا آثار و نظریاتی که بر مبنای نادرست و کینه‌ورزی شکل می‌گیرد، تنها موجب تفرقه میان مسلمانان می‌شود و ارزش و جایگاه علمی و استنادی ندارد. اتهامات مذکور در کتاب یادشده، با واقعیت‌های تاریخی و علمی سازگار نیست. این مقاله بر این نکته تأکید می‌کند که قرآن کریم از هر نوع تحریفی مصون مانده و نقش مسلمانان واقعی، اعم از شیعه و سنی، در صیانت از آن روشن است.

براساس آیه چهارم سوره اعراف، بأس الهی، پس از هلاکت قریة نازل می‌شود. به همین جهت، مفسران در صدد تبیین رابطه علّی-معلولی بین این دو مفهوم برآمده‌ و دیدگاه‌های مختلف و متعددی بیان کرده‌اند. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از روش تفسیر قرآن با قرآن و تلفیق آن با روایات اهل بیت(ع)، ضمن بازتعریف مفهوم قریة در قرآن کریم، به واکاوی رابطه بین هلاکت قریة و بأس الهی پرداخته است. یافته‌های پژوهش حاکی است که قریة در قرآن، ناظر به نظامی ساختارمند با ایدئولوژی خاص و داعیه تأمین سعادت بشر است و از آن‌جا که مفهوم هلاکت، عبارت از زوال ویژگی‌های بنیادین و مقوم شیء است، بنابراین، هلاکت قریة، به معنای نابودی ادّعای آن نظام ساختارمند است. از سوی دیگر، با استناد به روایات اهل بیت(ع)، مراد از بأس الهی، قیام حضرت حجت(عج) است که ضرورتاً پس از بی‌اعتباری همه گروه‌ها و نحله‌های سیاسی و فرهنگی تحقق خواهد یافت. بر اساس این یافته‌ها، آیه چهارم سوره اعراف، بر وقوع عصر ظهور پس از بی‌اعتباری جبهه باطل در ادّعای تأمین سعادت بشر دلالت می‌کند. از این روی، تقدّم هلاکت قریة بر نزول بأس الهی، امری ضروری و اجتناب‌ناپذیر است.

بررسی مسئلۀ جنسیت از منظر تمدنی، یکی از رویکردهای نوین در مطالعات قرآنی است. زن و مرد به عنوان عناصر بنیادین تمدن اسلامی، در مسئولیت‌های اجتماعی جایگاهی مبتنی بر سرشت مشترک انسانی دارند و درعین‌حال نقش‌های متمایزی ایفا می‌کنند. پژوهش حاضر با روش توصیفی‌تحلیلی، به تبیین تمدنی از مسئلۀ جنسیت از دیدگاه مفسر معاصر سیدمحمدحسین فضل‌الله می‌پردازد و در جست‌وجوی پاسخ به این سؤال است که برداشت تمدنی فضل‌الله دربارۀ مسئلۀ جنسیت در تفسیر آیات قرآنی چیست و در چه افقی قابل تبیین و توصیف است؟ یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد بازخوانی تمدنی آیات و سنت‌های تفسیری می‌تواند به درک بهتری از جایگاه جنسیت در تمدن اسلامی منجر شود. فضل‌الله ضمن ارائۀ تفسیری اجتماعی و تربیتی، خوانش‌های تمدنی دقیقی دربارۀ مسئلۀ جنسیت بیان کرده و بر اصول تمدنی کرامت‌بخشی، عدالت‌محوری و مسئولیت‌پذیری در نهاد خانواده تأکید فراوانی داشته است.