جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

هدف این پژوهش، بررسی نقش اختلاف قرائت‌های قرآن کریم در گسترش معنای آیات، با بهره‌گیری از رویکرد زبان‌شناسی اجتماعی است. این رویکرد به رابطه میان زبان و بافت اجتماعی توجه دارد و می‌تواند در تحلیل لایه‌های معنایی قرآن، به‌ویژه از منظر قرائت‌های متفاوت، افق‌های نوینی بگشاید. پرسش اصلی مقاله آن است که: اختلاف قرائت‌ها چگونه می‌توانند در قالب ساختارهای زبانی، صوتی و بافتی، به تولید معنا و تعمیق دلالت آیات قرآن کمک کنند؟روش پژوهش، توصیفی - تحلیلی است. داده‌ها از نمونه‌تلاوت‌های قاریان برجسته معاصر مانند مصطفی اسماعیل، عبدالباسط، شحات انور و دیگران انتخاب شده‌اند. تحلیل‌ها بر اساس مفاهیم کلیدی زبان‌شناسی اجتماعی مانند هم‌نشینی واژگان، نقش بافت زبانی و اجتماعی، و مکانیزم‌های معنا‌ساز انجام گرفته است.یافته‌ها نشان می‌دهد که قاریان با بهره‌گیری آگاهانه از قرائات مختلف – اعم از مشهور یا شاذ – معنا، هیجان و پیام آیات را با دقت مهندسی می‌کنند. این اختلاف‌ها، در بسیاری موارد نه‌تنها باعث تفاوت‌های صوتی، بلکه زمینه‌ساز تولید معنا و تجربه‌ای عمیق‌تر از شنیدن قرآن برای مخاطب می‌شود.

تأویل، به مثابه فرایندی هرمنوتیکی جهت عبور از دلالت ظاهری قرآن به سوی معانی عمیق‌تر، یکی از کانون‌های اصلی تنش و تکامل در تاریخ اندیشه کلامی اسلام بوده است. این پژوهش با رویکردی تحلیلی-تطبیقی استدلال می‌کند که موضع‌گیری مکاتب کلامی (ظاهرگرایان، معتزله، امامیه و اشاعره) در قبال تأویل، بازتابی مستقیم از نسبت معرفت‌شناختی میان دو منبع «عقل» و «نقل» در هر مکتب است.یافته‌ها نشان می‌دهد که ظاهرگرایان با اصالت دادن مطلق به «ظاهر نص»، هرگونه تأویل را بدعت می‌شمارند، حال آنکه معتزله با حاکمیت بخشیدن به «عقل»، آن را ضرورتی منطقی برای تنزیه ذات الهی و رفع تعارضات ظاهری می‌دانند. در این میان، امامیه با روشی مبتنی بر تعامل «عقل و نقل معصوم»، تأویل را در چارچوبی روشمند به کار می‌گیرد و مکتب اشعری نیز در سیر تاریخی خود از موضع تفویض به سمت تأویل عقلانی حرکت کرده است. این مقاله در نهایت نتیجه می‌گیرد که جدال بر سر تأویل، در ماهیت خود، تجلی تنش بنیادین و پویای میان دو مرجعیت معرفتی عقل و وحی در تاریخ تفکر کلامی اسلام است.

آیه ۴۰ سوره بقره، به‌رغم ظاهر تاریخ‌مند خود، به کانون یکی از عمیق‌ترین واگرایی‌های هرمنوتیکی در جهان اسلام تبدیل شده است. این پژوهش با روش تحلیل محتوای کیفی و تطبیقی، به واکاوی مبانی معرفت‌شناختی این اختلاف در تأویل عهدی به ولایت نزد امامیه و تفسیر آن به پیمان نبوت نزد اهل سنت می‌پردازد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که این گسست، ریشه در تعارض دو منبع نهایی اقتدار برای فهم متن مقدس دارد. سنت امامیه، با اتکا به حجیت معرفت‌بخش روایت تأویلی، حدیث معصوم را منبعی حاکم و کاشف از بطن قرآن می‌داند که معنا را از سطح تاریخی به یک حقیقت بنیادین (ولایت) ارتقا می‌دهد. این رویکرد تأویل‌گرا، کارکردی درون‌گفتمانی در هویت‌سازی کلامی دارد. در مقابل، اهل سنت با پایبندی به اصالت سیاق و شواهد درون‌متنی، اقتدار نهایی را به خود متن قرآن سپرده و هر فهمی را به سازگاری با ظاهر و بافت تاریخی آن مشروط می‌سازد. این رویکرد متن‌محور، که به تفسیر عهد به نبوت می‌انجامد، کارکردی برون‌گفتمانی در اثبات حقانیت اسلام در برابر اهل کتاب ایفا می‌کند. در نهایت، این مقاله نتیجه می‌گیرد که اختلاف موجود، بیش از آنکه نزاعی بر سر معنای یک واژه باشد، جدالی بنیادین بر سر روش و مرجعیت در تفسیر است که بازتاب‌دهنده دو نظام هرمنوتیکی متمایز در تاریخ اندیشه اسلامی است

در آموزه‌های اهل‌بیت(ع)، روایات تأویلی به‌عنوان ابزاری مهم برای فهم مراد الهی جایگاه ویژه‌ای دارند. با وجود این، نقش قواعد تأویلی در شناخت مفاهیم کلیدی قرآن مانند «ضلال» کمتر مورد توجه قرار گرفته است. این مسأله دستیابی به بخشی از معارف قرآنی را با چالش مواجه ساخته است. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی به بررسی سطوح معنایی واژه «ضلال» در آیات مورد استناد کلینی در کتاب کافی پرداخته است. یافته‌های این پژوهش به وضوح نشان می‌دهد که مفهوم «ضلال» در قرآن کریم، یک ساختار معنایی منسجم و چندلایه دارد که تنها از طریق رویکردی جامع‌نگر به سطوح مختلف معناشناختی(ظاهری، باطنی و مصداقی) قابل دریافت است. تحلیل‌های انجام‌شده مؤید این نکته است که هسته مرکزی معنای «ضلالت»، انکار توحید و تکذیب نبوت است و دیگر مصادیق ضلال، به نوعی به این دو اصل بازمی‌گردند. در نتیجه، می‌توان تأکید کرد که مصداق اصلی و نهایی گمراهی، انحراف از توحید و نبوت است و این مطالعه لزوم به ‌کارگیری قواعد تأویلی و تفسیر چندسطحی را برای فهم دقیق و عمیق چنین مفاهیم کلیدی در قرآن کریم بیش از پیش آشکار می‌سازد.

مفسران در تفسیر آیات ابتدایی سوره الرحمن خصوصاً واژه «بیان» در آیه 4 این سوره دیدگاه‌های متفاوتی را ارائه کرده‌اند. اغلب مفسران این واژه را به معنای نطق، سخن گفتن، فهم و تفهیم معنا کرده‌اند. در این پژوهش که به روش توصیفی- تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای صورت پذیرفته است؛ با بررسی سندی و فقه الحدیثی روایتی از امام رضا(ع) معنای دیگری از واژه «بیان» در این سوره ارائه گردیده است. روایت مذکور از دو طریق در کتاب‌های بصائر الدرجات و تفسیر قمی نقل شده و در منابع حدیثی و تفسیری شیعه منعکس گردیده است، نتایج پژوهش این است که، هر چند مفسران معنای واژه «بیان» در آیه 4 سوره الرحمن را، به موضوعاتی همچون: کلام، نطق، فهم، تفهیم کردن، سخنوری و ... معنا کرده‌اند. اما چون قرآن ذو وجوه است و الفاظ آن تحمل معانی متعددی را دارند، با استناد به روایت امام رضا(ع) معنای دیگری هم بر آن قابل حمل است؛ که این معنا تأویل آیه است نه تفسیر آن. براساس محتوای این روایت، واژه «البیان» اشاره به مجموعه وحیانی است که همچون قرآن کریم، از جانب خداوند بر رسول اکرم(ص) نازل شده و آن حضرت نیز همه آن محتوا را به امیرمؤمنان(ع) آموخت. این معنا در آیه 19 سوره قیامت «ثُمَّ إِنَّ عَلَیْنا بَیانَه‏» با صراحت بیشتری ذکر شده است؛ روایات دیگری از امام علی(ع) و ائمه اطهار(ع) نیز این معنا را تأیید می‌کند.

آیات مربوط به «عرش» در قرآن کریم از آیات مشکل قرآن به شمار می آید و لذا همواره مبتنی بر رویکرهای گوناگون مفسران فریقین مورد پژوهش قرار گرفته است. این پژوهش در زمینه گردآوری و تنسیق داده ها، با بهره گیری از روش تحلیل مضمون و با استفاده از نرم افزار MAXQDA و جامعه آماری تفسیر و تأویل آیات عرش در قرآن کریم و با اتخاذ روش تطبیقی و انتقادی در زمینه تجزیه و تحلیل، صرفا مسأله ارتباط عرش با اسماء و صفات الهی از نگاه مفسران فریقین را مورد پژوهش قرار داده و به این نتیجه دست یافت که در دیدگاه سلفیه و مشبهه عرش جایگاه ذات خداوند است واشاعره و معتزله ارتباطی میان عرش و اسماء صفات الهی قائل نیستند. در دیدگاه علامه طباطبایی عرش دارای حقیقتی تکوینی است که مقام صدور تدابیر عام الهی و خیرات بر نظام هستی است از این رو صفت «کریم» و «رحمانیت» و «ربوبیت» منشأ صدور این تدابیر است و «علم» و «قدرت» مطلق خداوند لازمه این مقام است و از طرفی از آنجا که مقامی است انحصاری حائز صفات «وحدانیت» و «عظیم» و «مجید» است.

تفسیر واژۀ بنی‌اسرائیل در آیه ۴۷ سوره بقره، نقطه بروز یکی از عمیق‌ترین شکاف‌های هرمنوتیک در سنت تفسیری اسلام است. این پژوهش با رویکرد تبارشناسانه و روش تحلیل محتوای کیفی، به کالبدشکافی ریشه‌های این گسست میان دو پارادایم رقیب خوانش تاریخی و تأویل باطنی می‌پردازد. مسئله اصلی تحقیق، فراتر رفتن از گزارش آراء و تحلیل مبانی معرفت‌شناختی است که به تولید دو معنای متعارض از یک متن واحد منجر شده است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد پارادایم تاریخی با اتکا بر اصولی چون اصالت ظاهر و مرجعیت سیاق، بنی‌اسرائیل را مصداقی انضمامی و گذشته‌نگر می‌داند که علاوه بر کارکرد روایی، در جدال‌های کلامی نیز به کار گرفته شده است. در نقطه مقابل، پارادایم باطنی با انتقال مرجعیت فهم از متن به امام معصوم، از دلالت اولیه عبور کرده و با استناد به حدیث، بنی‌اسرائیل را به آل محمد (ع) تأویل می‌کند. این رویکرد، همچنین با منطقی استعاری، کل تاریخ آن قوم را به یک نمونه اعلا و الگویی فراتاریخی برای تبیین هویت و مقامات معنوی مصداق باطنی خود بازتعریف می‌نماید. این پژوهش در نهایت استدلال می‌کند که ریشه این شکاف در دوگانگی بنیادین بر سر مرجعیت فهم (متن‌محوری در برابر امام‌محوری) و فلسفه تاریخ (واقعه‌گرایی در برابر نمونه‌گرایی) نهفته است.

سوره مبارکه فجر، با محتوای غنی از سوگندهای الهی، قصص انذاری و توصیفات معاد، همواره در کانون توجه مفسران قرار گرفته است. درک عمق لایه‌های معنایی این سوره، به‌ویژه در چارچوب فهم عمیق قرآنی که در منابع روایی شیعه تجلی یافته، نیازمند واکاوی است. این پژوهش، با رویکردی تحلیلی-هرمنوتیکی، به تحلیل ابعاد تفسیری و تأویلی سوره فجر می‌پردازد؛ برای این منظور، سی روایت مستخرج از تفسیر نور الثقلین را، که از جامع‌ترین کتب حدیثی-تفسیری الامامیه به شمار می‌رود، مورد مطالعه قرار داده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که روایات منقول و سنت تفسیری الامامیه، شامل طیف وسیعی از تبیین‌های لغوی و تاریخی تا تأویلات عمیق کلامی، ولایی و مصداقی است. این مطالعه بر تمایز نقش تفسیر در تبیین ظواهر و تأویل در کشف بطون و رفع معضلات کلامی (نظیر تأویلات در باب تنزیه الهی و عصمت انبیاء) تأکید می‌ورزد. همچنین، کاربرد اصل "جری و تطبیق" در ابعاد مصداقی (مانند پیوند سوره به امام حسین (ع) و تبیین مصادیق "نفس مطمئنه")، اخلاقی و تاریخی-سیاسی (در شناخت جریانات ستم) به‌عنوان کارکردی محوری در این مجموعه روایات برجسته شده است. نتایج حاکی از آن است که این روایات، چارچوبی منسجم و پویا برای فهمی عمیق از آموزه‌های قرآنی در حوزه‌های معرفت‌شناسی، توحید، معاد و جایگاه انسان در هستی ارائه می‌دهند و عمق بی‌بدیل این میراث تفسیری در مکتب تفسیر روائی امامیه را متجلی می‌سازند.

مقاله حاضر به بررسی ونقد تأویل های مرتبط با آیه نخست سوره مریم وارتباط آن با واقعه عاشورا می پرازد . آیه "کهیعص" در ابتدای سوره مبارکه مریم در برخی احادیث مندرج در کتب روایی ،پیرامون این آیه تأویلی ارایه شده است که آن را با امام حسین)ع(وواقعه کربال انطباق می دهد . هدف مقاله این است که با بهره گیری از روش تفسیری به بررسی سندی ومتنی تفاسیر مختلف از دیدگاه های شیعه واهل سنت پرداخته شده، تا با فهم کامل روایات تفسیری مقایسه بنیادین در این زمینه انجام شود . بررسی ها نشان می دهد با توجه به نقدهای جدی در این زمینه، عدم ذکر این روایت در تفاس یرمتقدمین فریقین، وفقط ذکر آن در بعضی تفاسیر شیعه، نقدهای جدی به این روایت وارد می کند وعدم استدالل علمای تفسیری بزرگ به این روایت، عدم صحت آن را اثبات می کند. این روایت یک روایت ضعیف وغیر قابل استناد است ونمی توان به این تأویل از آیه استناد کرد.

گاهی فهم نادرست از آیات قرآن و کجراهگی در درک مراد واقعی آن و محدود کردن شناخت به معنای ظاهری آیات، منجر به انحراف معرفتی می گردد و در مواردی نیز به بدفهمی در سطح اصول دین و توحید کشانده می شود. بدین جهت گرچه می توان در تعدادی از آیات به تفسیر اکتفا کرد، اما در بعضی دیگر باید از تفسیر عبور کرده و به تأویل رسید.در قرآن کریم عده ای از آیات دارای معنای تفسیری و ظاهری و پاره ای نیز معنای باطنی و حقیقی دارند که از آن به تأویل نام برده می شود. یکی از این آیات تأویلی، آیه «4 حدید» است که به اتفاق مهمترین مفسران شیعه و سنی دارای تأویل است. اما تا کنون تأویل آیه «4 سوره حدید» در قالب یک پژوهش مستقل مورد بررسی و نقد قرار نگرفته است؛ ازین رو تلاش می شود تا با ارائه دیدگاه اندیشمندان مسلمان در حوزه علوم تفسیری مفاهیم تأویلی این ایه ارزیابی گردد و با مقایسه نظرات مختلف و نقد و تحلیل آنها به یک دیدگاه درستی دست یافت. بنابراین پژوهش حاضر که با روش تحلیلی - توصیفی به نگارش در آمده است به دنبال پاسخ به این پرسش است که تأویل واژه«معیت» در آیه فوق چیست؟ این واژه از نظر مفسرین اسلامی دارای معانی متعدد تأویلی می باشد که مهمترین این دیدگاه ها در این نگاره مورد بررسی قرار گرفته است؛ بر این اساس همه مفسرینی با«معیت»به معنی«همراهی جسمی» مخالفند،اما درتأویل«معیت» به «همراهی غیر مادی خدا با بندگان» اختلاف نظر دارند.