جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

بایزیدبسطامی عارفی است که اندیشه ی توحیدی او در سراسر متون عرفانی متقدم و متاخر اسلامی حضور تاثیرگذار دارد و هر وجهی از سیر و سلوک وی پژوهشی جداگانه می طلبد. اما در این واکاوی، شاخص های اصلی عرفان بایزید در بعد «عمل» مورد بررسی قرار گرفت و معلوم گردید که برخلاف نظر برخی از منتقدین اندیشه ی او، عارفی متمسک به ثقلین است. بعضی از عرفا هم اذعان دارند قرآن را تماما ازبر بوده و پاسخهایی که با استفاده از آیات قرآنی به برخی پرسشها داده، حاکی از تاثیرپذیری و انس او با معارف اسلامی و مکتب اهل بیت)ع (است. بایزید اهل دعا و مناجات می باشد و انانیت را بزرگترین حجاب در سلوک عملی معرفی می کند و کرامات را مایه ی برتری عارف نمی داند. حاصل آنکه با توجه به موارد حادث متاخر در جهان اسلام و آموزه هایی که بایزید مبتنی بر معارف شریعت محمدی ارائه می دهد، می توان نتیجه گرفت که رجعت به اخلاق و سلوک محمدیه(ص) نسخه ی رهایش دنیای امروز از ظلمت است. تفکر و تفقه در کلام بایزید و سلوک وی در تقید به شریعت اسلام، نمونه ی بارز این الگوی عملی است.

روح آدمیان قبل از ورود به عالم دنیا در مکانی مجرد، حضور داشته است و با اقرار به ربوبیت پروردگار با او پیمان بسته است. این رویداد در عالمی به نام «ذر» صورت گرفته است که ذهن بسیاری از اندیشمندان را به خود مشغول داشته است. مولانا از جمله عارفانی است که در مورد رجعت انسان به فطرت، و شکوفاسازی قوای ادراکی وی با پرداختن به حیات ذر، نکات و پیام های برجسته ای را مطرح نموده است؛ بنابراین پژوهش حاضر به تاثیرات حیات ذر در اندیشه مولانا اختصاص یافته است. حاصل این بررسی که به روش توصیفی-تحلیلی و بر مبنای مطالعات کتابخانه ای صورت گرفته، گویای این است که مولانا به وجود عالم ذر و حیات آدمیان و میثاقشان در آن دنیا اعتقاد کامل داشته و تحت تاثیر چنین اندیشه ای، پیام های ارزشمندی مطرح نموده است؛ زیرا دستیابی به چنین معرفتی، حرکت هدفدار آدمی در رسیدن به عشق و آگاهی رامیسر می سازد.

پی بردن به رموز عالم و درک کنه حقایق، همواره از شگفتی های آفرینش بوده که مورد اعجاب انسان ها بوده و هم چنان انسان ها به این مقوله نگاه متفاوتی دارند. مبحث تجربه های عرفانی و درک نادیدنی ها در عالم ماده که آدمی را به عالم معنا و فرا مکان و زمان می برد، مقوله ای جذاب و شیرین است و در عین حال، امری ممکن و شدنی حتی در حالت بیداری است. تجربه عرفانی که در ذیل تجربه دینی تعریف می شود، مقوله ای عام است که سالک با تحمل ریاضات مشروع، چشم کشف و شهود می یابد و می تواند کنه حقایق هستی را درک کند و به سیرت حقایق عالم راه یابد.

رضا از بزرگترین و والاترین مقامات سالکان و منزلی رفیع از منازل محبان است و بزرگان عرفان آن را از نهایات سلوک عرفانی دانسته و از فواید و برکات آن سخن رانده اند. در متون عرفانی، رضا به قضای الهی را نتیجه کمال محبت به خداوند می دانند و معتقدند هر کس بدین مقام واصل نشود، از لذت محبت چیزی نچشیده است. «شادی» نیز که از مباحث بسیار مهم در عرفان اسلامی است و در سیر و سلوک عارفان و نیل به مقصود نقش اساسی ایفا می کند، با رضا پیوندی ناگسستنی دارد؛ زیرا در عالی ترین مرتبه رضا که سالک نسبت به بلا و دردی که از جانب محبوب می رسد، احساس لذت و شادمانی کند، به حقیقت رضا نائل شده است. به دلیل اهمیت و بازتاب گسترده این موضوع در متون عرفانی، در این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی به بررسی رابطه رضا و شادمانی در عرفان اسلامی پرداخته می شود و عواملی که عارفان را در مرتبه رضا و در مواجهه با سختی ها و بلایا شادمان می سازد تبیین می گردد.

مارگریت یورسونار به عنوان نویسنده ای مطرح است که با اندیشه ای فلسفی از خود شناسی و در جستجوی کمال و کرامت انسانی طی روندی تکاملی به هویتی عرفانی در مفهومی کلی دست یافته است. خود آگاهی فلسفی به شناخت حقیقت و واقعیت انسان می پردازد و نویسنده مصداق این هویت یابی را با خلق شخصیت های رمانی تبیین کرده است. تعریف انسان ها از حقیقتوجودیشان در اسطوره ها بارها به اشکال متنوعی ذکر شده است؛ طرح واره های اسطوره ای در ادبیات به همراه دیدگاه های تاریخی نویسنده به ساختاری در معرفت نفس بدل می شود. در این مقاله کوشیده ایم تا با رویکردی تحلیلی، مسیر مارگریت یورسونار در ترسیم هویت و درکی انسان شناسانه از هویت عرفانی بپردازیم و با بنمایه ای از پندار انکار نفس نیچه، معرفت نفس را از طریق در آمیختگی اثر و هنرمند و بدین ترتیب خود واقعی را از درون خود شخص تبیین کنیم.

یکی از ویژگی های بارز نثر صوفیه و ادب تعلیمی استفاده از تقابل های دوگانه است که به ساختار مسجع برخی از آثار آن نیز راه یافته است. در این پژوهش، نقش تقابل های دوگانه و کارکردهای آن در قرینه های نثر مسجع تعلیمی، با ذکر شواهدی از رسایل خواجه عبدالله انصاری و گلستان سعدی بررسی شده است. نتایج این پژوهش نشان می دهد گرچه سجع بنا به دلایلی از عوامل تکلف آمیز سخن به شمار می رود، با تاثیرپذیری از ویژگی های سبکی نویسنده می تواند در خدمت نثر و اهداف آن قرار گیرد. یکی از این ویژگی ها، استفاده از تقابل در قرینه و ساختار سخن مسجع است. از دیگر سو سجع ماهیتا به دلیل در تقابل قرار دادن دو لخت، زمینه ساز استفاده از قرینه هایی است که در تقابل با یکدیگر قرار دارند. این کاربرد، که در اغلب موارد با تشابه همزمان صوری و معنایی نشانه ها همراه است، تاثیر بر محور جانشینی و هم نشینی را به دنبال دارد و به کارکردهایی می انجامد که موجب تمایز سجع آثاری چون رسایلو گلستان از دیگر متون مسجع می شود.

با درنگ در شاهنامه با گونه ای باور روبه رو می شویم که می توان آن را اندیشه های گنوسی نام نهاد. این نگرش گنوسی، تفکری است جهانی که در سده نخستین مسیحیت رواجی چشم گیر داشته است و در مصر، روم، اسکندریه، جنوب عراق و فرارودان گسترش یافته است و در ایران باید مانویان را نماینده این گروه پنداشت که آرای آنان در شاهنامه راه یافته است؛ چنان که ضحاک شاهنامه جنسیتی مادینه همچون آز مانویان می یابد و مارهای رسته بر دوش ضحاک نیز همان فرزندان مردمان اند (فرزندان اشقلون و پیسوس) که بنا بر اندیشه مانی اساس اهریمنی دارند و تن آنان دربردارنده آز است که در پیکره دو مار، بر دوش ضحاک نمایان می شوند و نمی توان جلوی رشد آن ها را گرفت. کیخسرو نیز چهره ای گنوسی وار دارد که در پی آشنایی با هوم پشمینه پوش، نه تنها پادشاهی؛ که جهان را رها می کند و در اثر مردن پیش از مرگ واقعی، آن گونه که مانویان معتقد بودند، زنده پیش یزدان می رود. لهراسب نیز به سرشت اهریمنی جهان آگاه است و از همین روی، نه تنها از پادشاهی؛ که از جهان کناره می گیرد و در آفرین خانه بلخ هیکل می بندد (مرگ عرفانی مانویان/ مردن پیش از مرگ) و مانند مار اموی مانوی، در مقابل خورشید نیایش می کند. اسکندر نیز پس از آشنایی با پزشک (گنوسیان بزرگ خود را پزشک می گفتند) روی به گیاه خواری می آورد و از زنان دوری می کند که این کنش ها، کردارهایی گنوسی (عرفانی) است.