جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

سالکان در مسیر عرفان به یافته‌هایی دست پیدا می‌کنند که در هر کجا و در هر شرایطی توانایی بازگویی آن تجربیات را ندارند. تجربیات عرفانیِ عارفان، در برخی موارد از چهارچوب فهم انسان‌های عادی جامعه خارج است. به همین سبب، عارفان در حضور هر کسی اجازۀ فاش‌کردنِ مکشوفات خود را ندارند. عرفا، مشهودات عرفانیِ خود را در برهه‌ای از زمان‌ها، خارج از حدِّ درک اجتماع می‌دانند. از این‌رو، مشهودات خود را در لایه‌های مه‌آلودِ داستانی پیچیده و برای ارائۀ آنها در شرایطِ مساعد از زبان نماد و رمز بهره می‌برند. تجربیاتی که مرز ماوراءالطبیعه را شکسته و حریمی ماوراء عقل بشری دارد، به دلیل موانع موجود، در قالبِ بیان درنمی‌آید؛ و واژگان در توصیف و تشریح تجربیات عرفانی، کارایی‌شان را از دست می‌دهند. عطار نیشابوری، در بخش‌هایی از مثنوی‌هایش به‌صراحت بیان‌ناپذیریِ تجربیاتش را با زبان معمول، نشان داده است. مسئلۀ این پژوهش به‌دنبال نمایش‌دادن شواهد موجود در کتب مورد بحث است که چرا در برخی از شرایط، تجربیات عرفانی قابل بیان نیستند و چه عواملی باعث می‌شود که عارفان در ارائۀ مکشوفات درونی خود ناتوان هستند. در این پژوهش، با روش توصیفی – تحلیلی، موانع بیان‌ناپذیریِ تجربیات عرفانی را در چهار مثنویِ (الهی‌نامه، اسرارنامه، منطق‌الطیر و مصیبت‌نامه) به بحث گذاشته و عواملی را که مانع بازتابِ تجربیاتِ عرفانی و حقایق ربّانی می‌شود، مورد بررسی قرار داده است.

معراج پیامبر اکرم(ص) در آثار منظوم عرفانی نمودی آشکار دارد و بسیاری از شاعران در اشعار خود این واقعه عظیم معنوی را بازنمایی کرده­اند. معراج پیامبر(ص) آنچنان برای شاعران عارف مهم است که برخی از آنان از جمله عطار، در دیوان شعر خود پس از حمد خدا و منقبت پیامبر(ص) به واقعه معراج پرداخته­اند. بررسی­ها نشان داد که منقبت پیامبر(ص) در مثنوی­های عرفانی عطار دو به دو قالب متفاوتی دارند؛ در منطق­الطیر و الهی­نامه معراج پیامبر(ص) در لابه­لای یکدیگر بیان شده و در مصبیت­نامه و اسرارنامه از هم جداست؛ همچنین روایت عطار از واقعه معراج در مصبیت­نامه واقعی‌تر است. در مثنوی­های عطار معراج تجربه­ای عرفانی است و معنایی جز فرارفتن از «خود» و نفی خویش ندارد. «خود» در نگاه عطار معنایی برابر با تمام هستی دارد؛ لذا تعبیر او از معراج به «از دست­ دادن خویش»، به معنای نفی عالم مادی و ظهورات آن و ترک تعلقات انسان نسبت به آنهاست. عطار در تبیین سویه­های عرفانی معراج اذعان می­دارد که پیامبر(ص) آزمون انکار خویش را تا مرتبه فنای در حق به طریق جامع سپری کرد و دوئیتی میان او و حضرت حق باقی نماند؛ طوری که کلام ان حضرت را می­توان کلام حق­تعالی دانست.

هدف این پژوهش بررسی و مقایسه‌ دو متن بنیادین عرفان اسلامی، یعنی رساله قشیریه اثر عبدالکریم قشیری و کشف‌المحجوب اثر علی بن عثمان هجویری است. حالات و مقامات عرفانی مانند خوف و رجاء، شوق و انس، قبض و بسط، صبر، توکل، رضا و یقین به‌صورت نظام‌مند تحلیل و در دو سنت نیشابوری (زبان عربی، رویکرد آموزشی) و خراسانی- لاهوری (زبان فارسی، رویکرد روایی) سنجیده شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد رساله قشیریه با اتکای گسترده بر قرآن و حدیث، چارچوبی آموزشی و نظام‌مند برای تصوف فراهم می‌کند و کشف‌المحجوب با زبان فارسی و روایت‌های مشایخ، تجربه عرفانی را برای مخاطب عام ملموس و مفهوم می‌سازد.

این پژوهش، جلوه‌هایی از فراواقعیت در حکایت‌های عرفانی تذکره الاولیا، اسرارالتوحید و کشف المحجوب، با تأکید بر نمود عناصر سوررئالیسم را مورد واکاوی قرار داده است. فراواقعیت، در این نگرش، به مثابه ناتوانی ذهن در تمییز دادن مرزهای واقعیت و خیال تعریف می‌شود؛ عرصه‌ای که در آن، تخیل و امر شگفت، واقعیت را چنان در پرده ابهام می‌پیچند که تشخیص امرعادی از غیرعادی دشوار می‌نماید. این مقاله بر آن است تا با تکیه بر اصول سوررئالیسم، شاخص‌های فراواقعیت را در متون مذکور بررسی کند. شیوۀ نگارش نویسندگان این آثار به گونه‌ای است که عناصر فراواقعی حکایت­ها، گویی تنها برای اهل سلوک و معرفت، نمود واقعی می‌یابند. در این راستا، ضمن بررسی و طبقه‌بندی این عناصر، حکایت‌ها بر اساس نشانه‌هایی چون تصادف عینی، امر شگفت، رویا، نگارش خودکار، آگاهی از ضمایر، آگاهی از غیب و پیشگویی، مورد تحلیل قرار گرفته‌ است. این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی انجام شده و نمونه‌ها به عنوان شاهد، گویای جلوه‌های فراواقعیت و عناصر آن هستند. یافته‌ها نشان می‌دهند که تذکره الاولیا و کشف المحجوب با بهره‌گیری از شگردهای گوناگون، حکایت‌ها را در قالب بیانی عادی و باورپذیر ارائه کرده‌اند، در حالی که در اسرارالتوحید، این عناصر فراواقعی بیشتر در قالب آگاهی از غیب و اشراف بر ضمایر متجلی شده‌اند.

مفهوم "انسان کامل" در عرفان اسلامی جایگاهی بنیادین دارد و همواره مورد توجه عارفان بزرگ قرار گرفته است. این مفهوم به‌عنوان غایت سلوک عرفانی و تحقق کمال انسانی، در اندیشه‌های مختلف عرفا به شیوه‌های گوناگونی تبیین شده است. در دیدگاه بایزید انسان کامل به ‌عنوان موجودی سلبی و فانی معرفی می‌شود در نگاه حلاج این فنا اتحاد، در بیان شبلی او مجذوب الهی و در خرقانی خادم خلق بودن در عرصه ی اجتماع است این تحول در عرفان ابوسعید به نقطه‌ای رسید که انسان کامل را نه در ریاضت، بلکه در عشق، شادی و سماع تعریف کرد. روش تحقیق این مقاله توصیفی-تحلیلی است و با بهره‌گیری از منابع دست اول عرفانی، به واکاوی تطبیقی اندیشه‌های این عارفان در باب انسان کامل پرداخته می‌شود. مفهوم انسان کامل در سیر تطور عرفان اسلامی، از تجربیات شخصی عارفانه تا نظام‌های نظری گسترده تحول یافته و هر یک از این عارفان، بسته به سنت فکری و مکاشفات خویش، قرائتی متمایز از آن ارائه داده‌اند. نتایج این پژوهش حکایت می کند در عین وجود تفاوت‌های ظاهری در تبیین انسان کامل، تمامی این اندیشه‌ها به‌طور مشترک بر ارتباط نزدیک انسان کامل با حقیقت الهی و نقش او در تکامل روح انسانی تأکید دارند، واژه شناسی انسان کامل از دیدگاه هر یک ازین عرفا چیست.

زندگی امروز بشر مملو از استرس، اضطراب و تنش‌های روحی و روانی است. این مشکل سبب می‌شود انسان از هدف غایی خود که عمق بخشیدن به معنای زندگیست دور بماند. نیازها و کمبودهای معنوی می‌تواند منجر به انواع بیماری‌های روحی و جسمی در انسان شود. بنابراین اولویت زندگی بشر امروز باید یافتن راه نجات و رفع کمبودهای معنوی برای رسیدن به آسایش و آرامش در چالش‌های اجتناب‌ناپذیر زندگی باشد. خود مراقبتی معنوی مجموعه فعالیت‌ها و رفتارهاییست که با متصل کردن ما به منبع بالاتر هستی یعنی خدا سبب بهبود احوال درونی و تأمین سلامت جسمی ما می‌شود. این موضوع یکی از اولویت‌های فکری و فرهنگی ماست که در حوزۀ ادبیات نیز جایگاه خاص خود را داشته و شاعران ایران زمین در خلال آثار و نوشته‌های خود به اهمیت این موضوع تاکید ورزیده‌اند. مولانا با اندیشه‌های رفیع خود در کتاب تعلیمی اخلاقی مثنوی معنوی هوشمندانه بشر امروز را برای یافتن مسیر زندگیش در لابه‌لای مشکلات معمول راهنمایی نموده است. این مقاله در پی آن است تا با بررسی کتاب مثنوی معنوی مؤلفه‌های خودمراقبتی معنوی را یافته و از دیدگاه مولانا به ثمره و نتایج این موضوع بپردازد.

آشکارترین گونه‌ی تأثیرپذیری یک شاعر از دیگران آن‌ست که به استقبال سروده‌های آن‌ها برود و بر وزن و قافیه و ردیف آن سروده‌ها، اشعاری را بسراید. در کتاب «حاصل عمر»، استاد محمد قهرمان در اندازه‌ای متعادل و با رعایت اصل امانت‌داری، بارها به استقبال غزلیات حضرت صائب تبریزی رفته است که این هم به علت پژوهش‌های بسیاری است که این شاعر محقق درباره‌ی سبک هندی به‌ویژه غزل حضرت صائب داشته است. نکته‌ی مهم در این‌جاست که استقبال‌های ایشان بیش‌تر، تاثیرپذیری‌ست تا استقبال؛ حالیا این تاثیرپذیری، در آمیغ‌ها یا مفهوم‌هایی نمود دارد که به‌گونه‌ای اشتراکات شاعران سبک هند‌ی‌ست و در غزلیات آنان دست‌به‌دست می‌شود و اکنون به دست محمد قهرمان افتاده است. آمیغ‌های به‌کار گرفته شده در کتاب حاصل عمر، شاخصه‌ی سبکی شناخته می‌شوند و محمد قهرمان را به شاعر سبک هندی و پیرو صائب تبریزی تبدیل کرده است.