جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

در طول تاریخ، همواره نگرش جبری به افعال انسان وجود داشته است. بی شک عواملی نظیر: جهل، منفعت طلبی، پیروی از نیاکان، تصور غلط از دین، صوفی‌گری، پیروی از تمایلات نفسانی، مسئولیت گریزی و ... باعث پذیرش این تفکر شده و همه این موارد در متون تاریخی و ادبی بازتاب داشته است. مقاله حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و با بررسی آیات مورد نظر به عواملی دست یافته که نفس انسان ـ به صورت مستقیم یا غیرمستقیم ـ در پذیرش تفکر جبر، متاثر از آنهاست. این عوامل به سه دسته اعتقادی، اجتماعی و سیاسی تقسیم شده و مورد نقد و بررسی قرار می گیرند. آنچه از این پژوهش به دست آمد به اختصار عبارت است از آن است که: عواملی چون تاریخ اجتماعی و سیاسی، جهل دینی، خرافه‌گرایی، منفعت‌طلبی حاکمان، صوفی‌گری و ... در گرایش انسان‌ها به سوی جبر و جبرگرایی تأثیر بسزایی داشته است. از این میان آنچه از آیات کریمه قرآن، روایات ثقه، عقاید کلامی ـ اسلامی و نیز عرفان اصیل برمی‌آید آن است که آدمی در چهارچوب خلقت و سنت الهی «مجبور» و در همین چهارچوبه سعادت دنیا و عقبای او به دست خودش رقم زده می‌شود. این نکته در عرفان اسلامی ـ آنجا که مولانا به شرح جبر عامه و جبر مورد اعتقاد خواص می‌پردازد ـ نیز تأیید شده است.

در عرفان اسلامی فنا و بقا دو رکن اصلی نائل گشتن به معرفت حقیقت الهی هستند. ویژگی اصلی مقام فنا مراتب سه گانۀ آن در افعال و صفات و ذات است که عارف در نهایت پس از گذار از فنای ذاتی، به بقابالله نائل می گردد. در پژوهش حاضر موضوع فوق، در مثنوی های جام جم اوحدی مراغه ای و اسرارالشهود اسیری لاهیجی به شیوۀ توصیفی - تحلیلی مورد بررسی قرار می گیرد. آرای عرفانی دو عارف دارای شباهت های بسیاری است. از منظر اوحدی، بندۀ فانی از پای بند تعقل و دانش دون می گریزد و روی سوی محبوب خویش می کند و از محنت و بلای در سیر الی المحبوب خرسند است. اسیری لاهیجی نیز هم چون اوحدی به فعل حق پرداخته و هر حادثی را حکمت خداوند می داند. اوحدی مراغه ای سعی در بیان زدودن و صافی گشتن از صفات خودی سالک در فنای دارد. از منظر اسیری نیز طالب حقیقت، دل از اغیار می زداید و خانۀ دل را تزکیه و بی آلایش می کند. آن ها انسان در مقام بقا بالله و قرب الهی را کسی دانسته اند که از بینش وحدت یک دم فارغ نگردد و در وصال مدام حق تعالی باشد.

پژوهش حاضر با عنوان «بررسی احوال عرفانی در شعر مولانا و جامی (بر پایه کتاب اللمّعِ ابونصر سراج)» به دنبال آن بوده است تا با روش تحلیلی و توصیفی، حالات انسان در سیر و سلوک عرفانی را در چارچوب تقسیمات کتاب «اللمّع» مورد تحلیل و بررسی قرار داده و به این طریق تعریف و توصیفات مولانا و جامی را ـ در یک مقایسه ضمنی ـ به نظر خواننده برساند. آنچه از جستجوی انجام شده به دست آمد به عبارت از آن است که: انواع «حال» بر اساس تعابیر و اصطلاحات کتاب اللّمع، در سروده‌های مولانا و جامی قابل استحصال است. این احوال عبارتند از: مراقبه، قرب، محبت، خوف، رجا، شوق، انس، اطمینان، مشاهده و یقین. در ضمن هر دو سخنور عارف احوال سلوک را با اقتباس و استفاده از مضامین قرآن کریم و گاهی حدیث مورد توجه قرار داده‌اند. از دیگر وجوه، تشابه بین این دو شاعر. معرفی حالات یاد شده، عمدتاً، در قالب تمثیل است. از موارد تمایز نیز می‌توان شکل بیان را برجسته کرد؛ به این معنا که زبان مولانا در تعریف و توصیف «احوال» شاعرانه و ادبیانه‌تر است، در حالی که زبان جامی ـ با تأثیر از آموزه‌های ابن‌عربی در فصوص‌الحکم ـ آمیخته با فلسفه است. این نوع بیان خود به خود سروده‌های شاعر را دشوار و دیریاب کرده، به طوری که اگر خواننده با تعابیر و اصطلاحات ابن‌عربی آشنا نباشد چندان نمی‌تواند سروده‌های وی را درک و تفسیر نماید.

اگر چه شعر دوره نخست در زبان فارسی یعنی: شعر سبک خراسانی مشحون است از طبیعت‌گرایی و شادخواری با این حال موضوعات معرفتی (در حوزه دین، حکمت و عرفان) نیز بخشی از مضامین سروده‌های شاعران و سخنوران این دوره را تشکیل می‌دهد. بر همین اساس پژوهش حاضر در پی آن برآمد تا با روش تحلیلی ـ توصیفی و واکاوی اشعار برخی از شاعران دوره یاد شده مثل: ابوشکور بلخی، کسایی‌مروزی، رودکی‌سمرقندی، فردوسی و ناصرخسرو، مضامین دینی و معرفتی سروده‌های شاعران را احصاء کرده و با دسته‌بندی و مقایسه آن‌ها با یکدیگر ضمن میزان بازتاب این مضامین، تأثیر مستقیم یا غیرمستقیم مضامین یاد شده را با آیات کریمه قرآن و روایات نبوی و علوی در معرض نگاه خواننده قرار دهد. آنچه از پژوهش انجام شده به دست آمد به اختصار عبارت از آن است که: مضامینی چون: خودشناسی و خداشناسی، عبودیت و ستایش خدا، توبه و بازگشت از گناه، توصیه به تقوی و پرهیزگاری، صداقت و راست‌گویی، قناعت و میانه‌روی، خویشتن‌داری در کلام و رعایت اعتدال در گفت‌وگو، تواضع و بردباری، مرگ‌اندیشی و آمادگی برای سفر آخرت و ... از مضامین پرکاربرد در شعر این شاعران بوده و از این حیث می‌توان آنان را پیشگامان تفکرات معرفتی در همه ادوار شعر فارسی به شمار آورد. در این میانه البته فردوسی و ناصرخسرو سهم بیشتری را در این خصوص از آن خود کرده‌اند.

زمینه و هدف: ابوالمجد مجدودبن آدم سنایی غزنوی، شاعر و عارف گرانقدر سدۀ ششم هجری است که در روزگاری شاعر و دانشمند پرور می‌زیسته است. پژوهش حاضر در پی آن بوده است تا به روش تحلیلی ـ توصیفی ضمن بررسی ساحت‌های وجودی این حکیم فرزانه، سبک سروده‌های وی را در حوزه اندیشه به نظر خواننده برساند و به این طریق مقایسه‌ای ضمنی میان احوال درون شاعر و سخنان وی نیز داشته باشد. روش: این پژوهش به روش تحلیلی ـ توصیفی و استفاده از منابع و اسناد معتبر کتابخانه‌ای و نیز بهره‌مندی از ابزار یادداشت‌برداری (فیش) به تحریر درآمده است. یافته‌ها: سنایی، شاعر و حکیمی است که شعر و نثر او، از آموزه‌های قرآنی، مفاهیم و اصطلاحات عرفانی، مضمون‌های سیاسی و اجتماعی سرشار می‌باشد و به همین جهت، فصاحت و بلاغت نظم و نثر او معیار شاعران و نویسندگان هم دوره و پس از وی بوده است. ساحت‌های وجودی سنایی با سخنان او عمدتاً در دیوان اشعار و منظومه حدیقه تا اندازه‌ای مطابقت داشته و ویژگی‌های شخصیتی تاریک و روشن او را بازتاب داده‌اند. نتیجه‌گیری: پس از بررسی سبک اندیشه‌های سنایی غزنوی در سه ساحت گوناگون وجودی (قطب تاریک، قطب خاکستری و قطب روشن) این نتایج حاصل گردید که قصاید مدحی و هزل و هجو، محصول دوران نخستین شاعری و قطب تاریک وجودی اوست. وعظ و نقد اجتماعی، زاییده قطب خاکستری و سرانجام، اندیشه‌های قلندری و اشعار عارفانه، مولود تحوّل روحی، معرفت شهودی و قطب روشن وجودی وی می‌باشد. باری در بررسی ویژگی‌های سبک فکری سنایی مواردی چون: خداشناسی، اخلاقیات و اجتماعیات قابل مطالعه بوده و بر حسب سیر درونی شاعر تا اندازه‌ای قابل انطباق است.

عرفان زیبا ستای هرمسی بر پایۀ عشق مخلوق به خالق بنا شده است .بن مایه های حکمت هرمسی در اندیشه های عرفانی عطار و مولانا پیوندی یگانه دارد، در حالی که بهره برداری مولانا از اندیشه های حکمت هرمسی در اشعار نسبت به عطار نیشابوری جلوه ای بیشتر دارد. این پژوهش به روش توصیفی-تحلیلی به شیوۀ کتابخانه ای انجام گردیده است .هدف این پژوهش بررسی بن مایه های هرمسی در اشعار عطار و مولانا می باشد. دستاورد این پژوهش نشان دادن هماهنگی و هم‌راستایی کامل درشعر عرفانی عطار و مولوی با اندیشه های هرمسی است. دیگر این‌که در عرفان ایرانی و هرمسی تأکید بر این بوده است که آدمی در شناخت خود و پروردگار بکوشد و خویشکاری لازم برای استحصال، آمادگی عروج به مبدأ آغازین را بیابد تا به هدف نهایی که جاودانه شدن در بیکرانگی پروردگار است دست یابد.

عشق از دیدگاه مولانا ملازم با مطلق وجود، معرفت، پاکبازی، رازداری، عقل، جنون و مستی بوده و به دو نوع مجازی و حقیقی تقسیم می‌گردد. متعلَق عشق حقیقی خداوند است و متعلق عشق مجازی غیر خداوند؛ عشق حقیقی علت آفرینش و بقاء عالم بوده و مایه‌ تولدی دوباره وچندباره برای انسان است. عشق با درمان دردهای درونی انسان به او حیات جاودان بخشیده، با راهبری‌های خود، وی را ابن الوقت کرده و به کار بی‌مزدٍ عاشقی می‌گمارد؛ کاری که بزرگ‌ترین قمار عالم بوده و تمام هستیِ او را دانسته به تاراج می‌برد. مراتب این عشق متناظر با مراتب وجود است و در تمام شریان هستی جریان دارد. با اینکه عشق حقیقی حساب و کتاب منطقی نمی‌شناسد اما به هرحال دیدگاه مولانا درباره انواع و مراتب عشق، به ویژه در مصداق‌ها ناتمام باقی می‌ماند. در رابطه عقل و عشق نیز از نظر مولانا مانند بسیاری دیگر، نقش عقل، طفیلی، فرعی و مقدماتی است، درحالی که عقل در عرفان اسلامی سالک واقعی است و آنچه و آنکه حادثه عشق را تجربه می‌کند و از شراب آن می‌نوشد همین عقل است؛ بنابراین عشق چیزی فراتر از عقل نیست بلکه همان عقل مست شده است