جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

هدف از پژوهش حاضر بررسی سیر و سلوک عرفانی در اندیشه شمس تبریزی می­باشد. شمس تبریزی از جمله مفاخر تاریخ و فرهنگ این مرز و بوم است­که در اندیشه هایش رهیافتی برای رسیدن به ذات یکتای بی همتا قرار داشت. از این رو شناساندن و معرفی آثار و داشتن نگاهی نو به سلوک فکری شمس به سبب گره خوردگی عمیق آن با جامعه مردم یک ضرورت دارد تا متون غنی فرهنگی به صورت پیراسته و پالایش شده در اختیار همگان قرار گیرد. روش پژوهش حاضر به صورت توصیفی- تحلیلی است. در مجموع، می‌توان گفت شمس بر آن است که عارف، در واپسین مرحله از سلوک خود (غایت) به سمت حقیقت با خداوند به یگانگی رسیده و در او فانی می‌شود. در این مرحله، عارف به نی انبانی می‌ماند که اگر چه صدا از او خارج می‌شود، اما این صدای او نیست، بلکه نفس نوازنده است که در او می‌دمد. بنابراین، سخن و عمل عارف، سخن و عمل خداست؛ زیرا او از صفات خود رهایی یافته و به صفات حق موصوف گشته است.

حقیقت‌طلبی خصلتی است که همواره در درون انسان بوده است و به طرق گوناگون بروز کرده است. از جمله در شاهنامه و منطق‌الطیر عطار که دو گونه‌ی ادبی متفاوت هستند. در این پژوهش به مفاهیم و حقیقت مشترک بین دو نوع ادبی عرفانی و حماسی پرداخته‌ایم، جهت حصول به این نتیجه هفت خوان رستم با هفت وادی عرفانی منطق‌الطر عطار مقایسه شده است. با تأویل رمزی مفاهیم مشترک دو اثر با کمک متون اسطوره‌ای و رموز اعداد، به آن مفهوم والایی خواهیم رسید، که ابرانسانهای بزرگی چون عطار و فردوسی همواره به دنبال آن بوده‌اند. ما در این اثر، دوستی دیرینه‌ی انسان با حقیقت‌طلبی را آشکار می‌کنیم و نشان می‌دهیم که مباحث بزرگی چون عرفان و حماسه دو روی یک سکه هستند و آن سکه چیزی جز رسیدن انسان به نهایت انسانیت و خودشناسی نیست. در هفت خوان رستم و هفت وادی سلوک، مفاهیم مشترکی چون: کوه، پادشاه، کشور، عدد هفت و دشواری‌های راه وجود دارد که وجود تمامی این شباهت‌ها نمی‌تواند خالی از معنا باشد.

انسان کامل از جمله اصطلاحاتی است که در طول تاریخ تطور عرفان اسلامی همواره مورد توجه عارفان قرار گرفته است. از این رو بسیاری از آن­ها به ویژگی­های کمال در انسان پرداخته‌اند. مولانا جلال‌الدین بلخی، عارف قرن هفتم هجری در مثنوی معنوی به نشانه‌های جامعیت و کمال انسان و حال و مقام کاملان پرداخته است. همچنین عزالدین کاشانی عارف قرن هشتم هجری نیز در مصباح الهدایه و مفتاح الکفایه ضمن پرداختن به آموزه‌های عرفانی به صفات کاملان نیز اشارات بسیاری داشته است. هدف از پژوهش حاضر بررسی تطبیقی عمده­ترین ویژگی‌های سیمای انسان کامل در مثنوی و مصباح الهدایه است که با سه رویکرد نسبت انسان کامل با خداوند، جایگاه انسان در عالم هستی، و مبحث رسالت و ولایت به شیوۀ توصیفی- تطبیقی مورد بررسی قرار می­گیرد. از نتایج تحقیق حاضر این که هر دو عارف، کشف معرفت به ذات حق تعالی را ناممکن می دانند، آن‌ها دل صافی انسان کامل را مهبط تجلی ذات حق تعالی می دانند. کاشانی همچون مولوی بر این باور است که حق تعالی اسرار و اسماء را به انسان بخشید و آدم را جامع صفات جمال و جلال گردانید. دو عارف، فنا را نیستی و گذار از پای­بند حدثان می دانند که نهایت سیر الی الله و نائل گشتن به بقا است. از منظر مولوی و کاشانی انسان کامل، علّت غایی آفرینش هستی است که واسۀ فیض حق تعالی به عالم خلق و خلیفه الله است. از این رو اکمل موجودات، صفوت حق تعالی در عالم هستی و دارای ویژگی‌های الوهیت در خلیفه اللهی است.

شاعران برای تداعی معانی آنی ،خلق مضامین بکر ونغز، روح نواز وآرامش بخشیدن به دل‌های معرفت دوست وحقیقت طلب ؛از آیات قرآن ،احادیث،داستان‌های تاریخ،شخصیت‌های شاخص تاریخی، داستان‌های مشهور مثل داستان پیامبران استفاده می‌کنندواین تکنیک در آرایه های ادبی برای اثربخشی درذهن مخاطب وتجسم پردازی اتفاقات در متون واشعار به نام تلمیح شناخته شده است.تعالی بخشیدن به محتوی سلوک عرفانی وگذاشتن نعلین جای نعلین سنایی در حوزه معرفت وعرفان کیمیاگری به تمام عیار فرید بود وفرید. کیماگری را از او آموخت وحق استادی را بجای آورد..این کیمیا گر پیر در سرودن اشعار واثارش از مضامین مذکور بی‌بهره نمانده است.در این مقاله برآنیم چهره عیسی(ع) وفرهنگ مسیحیت در آثار عطار را به طالبان راه حقیقت بنمایانیم وهدف توضیح تلمیح نیست بلک اساس کار عطار را که نشان دادن پیکره عرفان مسیحییت وعیسی (ع) در شعرش جلوه پیدا کرده نشان دهیم.

جهان اسلام در دو قرن اخیر و به ویژه پس از ارتباط با دنیای غرب با چالش­هایی روبرو شد که هنوز نتوانسته است از آن رهایی یابد. اگر چه از همان زمان تلاش­هایی از جانب مصلحان دینی در کشورهای پیش رو اسلامی صورت پذیرفت تا بلکه ریشه­ی این مشکلات و عقب­ماندگی را دریابند. در این بین یکی از موضوعات مورد اتفاق در بین متفکران اسلامی، و مصلحان سیاسی و اجتماعی، نوع دینداری و جایگاه دین در دنیای کنونی بوده است و سعی کرده­اند تا موضعی مناسب برای دین به عنوان یکی از مظاهر سنت، ارائه دهند. در این پژوهش با روش تحلیلی و توصیفی تلاش شده است، با گریز به تاریخ تصوف اسلامی و به ویژه تصوف خراسانی، وجوهی از آن ارائه شود که ممکن است برای رفع مشکلات کنونی دنیای اسلام راه­گشا باشد. نتیجه­ی این پژوهش موید آن است که چالش اصلی دین در دنیای کنونی نه خود دین و آموزه­های آن بلکه نوع دینداری باشندگان این جغرافیا می­باشد. از این رو تلاش شده است با معرفی برخی وجوه عرفان و تصوف خراسانی چون؛ زیست هنری دینداران، تسامح و رواداری، پیوند دو بعد معرفتی و اجتماعی عارفان بزرگ، مردم داری و تاکید بر نوع دوستی، گامی در جهت برون رفت از مسائل جاری دنیای اسلام برداشته شود.

شیخ احمد سِرهندی ملقّب به امام ربّانی یا مجدِّد ألف ثانی، از بزرگ‌ترین عارفان و صوفیانِ صاحب‌مسلک در تاریخ عرفان و تصوّف شبه‌قارّه به شمار می‌آید. وی علاوه بر ارائه آثاری ارجمند و عمیق در حوزه عرفان و کلام و معرفت دینی به زبان فارسی، در عرصه سیاست و اجتماع نیز دارایِ نظریات خاص و تأثیرگذار بود، تاآنجاکه محقّقان و پژوهندگان، کسانی همچون اقبال لاهوری و ابوالکلام آزاد را پیروِ آرا و اندیشه‌هایِ دینی و سیاسیِ او می‌دانند. او بنیان‌گذار و رهبر مکتب و مسلکی جدید به نام «نقشبندیه مجدِّدیه» شد. نظریۀ «وحدت شهود» شیخ احمد نیز در­نزد اندیشه­‌ورزان حوزۀ تصوّف اهمیّتی بسزا دارد. سرهندی علی‌رغم این تأثیراتِ گسترده و نفوذ معنویِ پایدار در جهان اسلام و طریقت نقشبندیه، از­نظر پژوهشگران و صاحب‌نظران در ایران، مغفول و مکتوم مانده است. مقالۀ پیش‌رو، با دست‌یافتن به منابع تازه و مراجع اصیل، بر آن است تا با نگاهی تازه و به‌اختصار و با رویکردی توصیفی و تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای، اعم از نسخ خطی و چاپ سنگی و پژوهش‌های جدید، به معرّفی این شخصیتِ مهم و با‌نفوذ بپردازد، تا راه را برای شناخت هرچه بیشتر اندیشه‌ها و عقاید او بگشاید.

حکیم نزاری قهستانی از جمله شاعران بلندآوازه در قهستان است که در قرن هفتم و هشتم از ممتازی والایی برخوردار بوده است. نزاری باتوجه‌به زمینه‌های زندگی شخصی خود و اوضاع نابسامان جامعه خویش، دارای افکار و اندیشه‌هایی بوده که در اختیار مخاطبان قرار داده و عرفانیات را در غزلیات خود آورده است. این مقاله نیز به بررسی آموزه‌ها و مضامین عرفانی نزاری می پردازد و مسائلی چون معرفت، عبادت، رضا و غیره مورد تحلیل و بررسی قرار گرفته است. روش پژوهش حاضر از نوع توصیفی - تحلیلی و اسنادی - کتابخانه‌ای است. بدین‌گونه که ابتدا کتب، پایان‌نامه و مقالاتی که در باب زندگی و شرح احوال و افکار و اندیشه‌های حکیم نزاری که شامل خانواده، تولد، اوضاع اجتماعی، تعلیم‌وتربیت، مسافرت‌های وی، آثار و غیره را بررسی و بعد از مطالعه این موارد، فیش‌برداری از نکات و مفاهیم لازم انجام شد. بر اساس نتایج و یافته‌های تحقیق، می‌توان به این نتیجه رسید که باتوجه‌به آثار و مضامین استفاده شده در دیوان نزاری، وی را جزو شاعران بزرگ قرن هفتم می‌دانند. وی در آثارش به‌خوبی وقایع روزگارش را به تصویر کشیده است. او همچنین در موضوعات عرفانی از آیات الهی نیز به‌خوبی بهره برد و با استناد به آیات و احادیث سندی محکم بر سخنان خود داشت و این نشان‌دهنده زیرکی، ظرافت و اشراف کامل و سنجیده نزاری بر این مباحث را نشان می‌دهد.

اهمیت دادن به نور و جایگاه آن با حکمت خسروانی و فهلوی ایران باستان و فلسفه یونانی قدیم آغاز شده است که شهاب­الدین یحیی سهروردی به عنوان فیلسوف مسلمان ایرانی نظام فلسفی خویش را بر این مبنا یعنی نور و حکمت اشراق بنیان نهاد. نور در فلسفه سهروردی از لحاظ وجودشناختی و معرفت­شناختی قابل بررسی است. از نظرگاه وجودشناختی، سهروردی هستی را به نور و ظلمت تقسیم می­کند و به رابطه تشکیکی با حقیقت نور قائل است و از لحاظ معرفت­شناختی، سهروردی ارتباط نور و معرفتِ اشراقی را بیان می­کند و بر این باور است که معرفت موجودات به انوار بالاتر خود به حالت شهود و معرفت انوار بالاتر به موجودات پایین­تر به صورت اشراق است. در این نوشتار بر این بوده­ایم تا به­صورت توصیفی و تحلیلی، کاربرد واژه نور در آثار سهروردی و اشعار مولانا از دریچه نور- ظلمت و اشراق- شهود، مورد بررسی و تحلیل قرار دهیم. بررسی­ها حاکی از این است که مولانا در اشعار خویش همچون سهروردی به بحث مراتب تشکیکی نور در مسیر حضور و خودآگاهی می­پردازد و تمام جنبه­های هستی را چه در بود و چه نمود، به نور نسبت می­دهد.