جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

در تحلیل­های سبک­شناسانه، سبک سروده­های غزل­سرایان سدۀ هشتم هجری به سبک تلفیق عشق و عرفان نام­بردار گشته است. دقتی دگرباره در مفهوم این عنوان و تحقیق و مطالعه در غزلیات عرفانی، بر ما آشکار می­سازد که اولاً برای عنوان عاشقانه- عارفانه که بر این سبک گذاشته شده، مصداق­هایی چندگانه می­توان برشمرد، که هر کدام از آن­ها دارای ویژگی­های متمایز و مشخص‌کنندۀ دسته­ای جداگانه از آثار عرفانی است، و ثانیاً دایرۀ شمول سبک تلفیق در غزل فارسی، که از نخستین گام­ها در سروده­های عرفانی می­توان نشانه­های آن را بازیافت، نسبت به آن­چه در تحلیل‌های سبکی از آن بحث می­شود، یعنی غزلیات سدۀ هشتم هجری بسیار گسترده­تر است؛ اگرچه ما با گونه­ای سرودن غزلیات عارفانه و تداوم آن در سدۀ هشتم نیز روبه­رو هستیم و در واقع برداشت­های چندگانه­ای که از سبک عاشقانه- عارفانه می­توان داشت، نمایشگر روند متداوم و رو به گسترش آمیختگی عناصر اصلی محتوایی غزلیات فارسی؛ یعنی: عشق، عرفان و قلندریه­سرایی است. در این مقاله روند متداوم این تلفیق در سروده­های غزل­سرایان صاحب­سبک تا پایان سدۀ هشتم هجری مورد بررسی و دقت قرار گرفته است. و دربارۀ جایگاه هر کدام از شاعران غزل­سرا در این راستا تحقیق شده و آشکار گردیده است که بنا بر دلایلی چون: پیوند ناگسستنی مباحث نظری عشق و عرفان با یک­دیگر، وجود نشانه­های مضامین تلفیقی عاشقانه و عارفانه از آغاز سرودن غزلیات عرفانی فارسی در سدۀ ششم، محدودیت این بحث سبکی به بررسی محتوایی در یکی از قالب­های شعر فارسی و همچنین برداشت­های متفاوتی که می­توان از اصطلاح «عاشقانه- عارفانه» داشت، نمی­توان به سبکی مستقل در غزل­سرایی فارسی با این عنوان قائل بود.

احمد غزّالی تألیفی در قلمرو عرفان و کلام به نام «التجرید فی کلمهالتوحید» دارد که در آن مجموعه از لونی دیگر به اصل «توحید» نگریسته و دقایق بسیاری دربارۀ آن بیان کرده است. التجرید با تفسیر حدیث «کلِمَهُ لا اِلهَ اِلاَّ اللّهُ حِصْنی فَمَنْ دَخَلَ حِصْنی اَمِنَ مِنْ عَذابی» آغاز می‌شود و غزّالی با تکیه بر آیات و احادیث و روایات در فصول مختلف و به صورت دقیق به تفسیر آن می‌پردازد. در این کتاب علاوه بر توحید به مباحث دیگری چونان ولایت و اقسام اولیا، مراتب وجود و .... پرداخته شده است. این پژوهش که بر مطالعات کتابخانه‌ای مبتنی است و با روش توصیفی- تحلیلی انجام می‌شود، دیدگاه‌های شیخ احمد غزّالی را دربارۀ توحید بررسی و تحلیل می‌کند. غور در این مجموعه آشکار می‌کند که شیخ برای باطن ذکر «لا اِلهَ اِلاَّ اللّه» اهمیت زیادی قائل و معتقد است که اهالی عالم فضل که از زمرۀ انبیا و خواص الهی هستند، بطن این ذکر شریف را درک می‌کنند، لیکن اهالی عالم عدل که از عنایت الهی دورند و خطاب «أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ» را با اکراه و اجبار «بلی» گفته‌اند، دقایق وادی توحید را درنیابند. به اعتقاد شیخ بدایت ذکر «لا اِلهَ اِلاَّ اللّه» کفر و نهایتش ایمان است.

مرگ از جمله مفاهیمی است که در فرهنگ بشری معانی گوناگونی دارد. معنای رایج آن از بین رفتن حیات است و علاوه بر آن دارای مفاهیم ضمنی دیگری نیز می‌باشد؛ از جمله جهالت، اندوه، بد خویی و... و در نهایت از دیدگاه عرفانی موت یا مرگ، یعنی موت ارادی یا مرگ اختیاری که مردن است از هوا و مراد دنیا و صفات مذموم نفسانی و زنده شدن به حیات طیبۀ الهی. با توجه به کلام وحی و روایات و احادیث درک عمیق تری از مفاهیم گوناگون مرگ حاصل می‌شود. غزالی و عطار از جمله کسانی هستند که تحت تأثیر مباحث انسان پژوهی در قرآن و حدیث همچنین دیدگاه عرفانی خویش به این موضوع پرداخته‌اند. اگرچه غزالی دارای مشرب عرفانی است ولی وقتی سخنانش را با کلام عطار می‌سنجیم تفاوت آشکار می‌شود. غزالی متکلمی زاهد و اندیشمند است که صبغه ی شریعت و عنصر تعقل در کلامش بسیار پر رنگ می‌باشد و عطار عارفی است با نگاهی ذوقی و هنری به الاهیات و تخیل و رمزگونگی به کلامش صبغه ای هنری می‌بخشد.

مولانا از عرفای نامدار ایرانی است. وی در آثار خویش، اهمیت خاصی برای شناخت ماهیّت و چیستی انسان و سرنوشت او قائل است. پژوهش حاضر با روش توصیفی- تحلیلی، به بررسی و تحلیل انسان‏شناسی مولانا می‏پردازد. این پژوهش نشان می‏دهد که مولانا برای انسان در نظام هستی، جایگاه خاصی قائل بوده است. انسان را غایت خلقت می‏داند که می‏تواند با انتخاب راه ضلالت، سقوط کند و تا اسفل السافلین برود و خود را به دست خود در چاهی سرنگون سازد که قعرش ناپیداست. همچنین می‌تواند به ملکوت اعلی صعود کند و از همه‌ موجودات فراتر رود. در این مرحله است که آدمی مظهر خداوند متعال می‌شود. به‏عبارتی در دیدگاه وی، در این قالب خاکی، حقیقتی نهفته است که از همه‌ حقایق الواح و ارواح، آگاه است و علل این شرافت و برتری را وجود نفخه‏ الهی در انسان می‏داند.

هرمس(هرمتیسم) فلسفه و مذهبی است که بر اساس نوشته‌های هرمس «تریسمجستوس» ایجاد شده‌بود. ایده‎‌های ‌هرمس از قبیل روش‌های کنترل‌طبیعت، تأثیرگذاری بر ستارگان و نیرو‌های طبیعی بوده و این عامل، جلب توجه دانشمندان را به سحر، در ایجاد جنبه‌های عملی (هرمس) سبب گردیده‌بود. عدم هرگونه امتیاز بین صفات و اسماء در ذات باری‌تعالی از جمله مشارب فکری هرمس به‌شمار می‌آید. این پژوهش بن‌مایه‌های هرمسی مانند: تجلّی، کیمیا، استحاله و... را در حدیقه الحقیقه‌سنایی، منطق الطیر عطار و مثنوی معنوی مورد بررسی قرار داده است. پژوهش به روش توصیفی-تحلیلی و کتابخانه‌ای می­باشد. یافته‌های پژوهش نشان داد که اندیشه‌های هرمسی در آثار مذکور وجود دارد و مضامینی چون: خویشتن‌نگری، ابن­الوقت بودن، مرگ قبل از مرگ، حراست از میراث ایران باستان و... را شامل می‌شود. این ویژگی‌ها در تعامل با عرفان اسلامی، اعتلا، جذابت و روشنگری جامعه را به‌همراه دارد..

این پژوهش با استناد به کتب و منابع موجود با روش مروری و کتابخانه ای و نیز تحلیلی-توصیفی با هدف بررسی و تبیین ابعاد بصیرت عرفانی در حادثه کربلا به انجام رسید. همچنین در این راستا سعی شد با شرح ابعاد عرفان، معرفت و بصیرت مروری بر حادثه کربلا و رشادت ها و بصیرت ها داشته و این واقعه سنگین را از دیدگاه بزرگان و عرفا بازشناسی کرده و درس هایی را که از آن می توان گرفت در قالب این مقاله بیان نماییم. همچنین با آوردن نمونه هایی از بصیرت عینی در کربلا به ویژگی‌های اهل بصیرت و تمایز آن با یاران بی‌بصیرت در حرکت امام حسین(ع) برسیم. لذا با توجه به مطالب عنوان شده دریافتیم که عرفان در واقع رسیدن به نور حق و دست شستن از خویش و فنای در ذات احدیت است. یکی از منازل عرفانی بصیرت است؛ بصیرت در کربلا از ویژگی­های بارز شهیدان کربلا و نیز خون­خواهان شهیدان کربلاست.

در تأثیرپذیری عین القضات از ابوسعید ابوالخیر تردیدی نیست. او به سانِ ابوسعید، شریعت را مجموعه ای از قواعد می­داند که نه تنها احوال عاشقان درآن مجموعه نمی­گنجد، بلکه در عالم عرفان، مانند «نگاهبان» و حارسی است که نمی­گذارد اسرار ربوبیت مجال بحث و پیدایش بیابد. نیمی از تصوف عین القضات استمرار تصوف خراسان است و نیم دیگر استمرار تصوف سلسله جبال ایران. عین القضات از ابوسعید شناختی دقیق داشته و از طریق محمد حَمویه با وی آشنا شده و ظاهراً یکی از مقامات او را هم خوانده بوده است.این دلایل برای همسو بودن بخشی از نگرش‌ها و نگارش های قاضی با ابوسعید استوار به نظر می­رسد و ما با عنایت به همین اصل برخی از وجوه تعالیم عرفانی عین القضات همدانی را در تعالیم عرفانی ابوسعید بازیافته­ایم که نشان از گرایش و تعلق خاطر قاضی به تصوف خراسان و صوفیان خراسان دارد. این وجوه اشتراک به ترتیب عبارت­اند از: نفی خودبینی، نفی تکبر، نفی تدبیر، نفی مقاومت و حکم وقت.