جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

«عشق» از محوری­ترین مراحل سلوک و متعالی­ترین مرحله­ی تکامل انسانی در سیر الی­الله است. این مرحله سلوک یعنی اتصال به ذات باری از جمله وجوه اشتراک عرفان اسلامی و عرفان مسیحی است. در این مقاله که با روش توصیفی– تطبیقی نوشته شده وجوه مشترک عشق الهی در دو مکتب عرفانی مسیحیت و اسلام با تکیه بر آرای آگوستین و احمد غزالی بررسی و مقایسه شده است. نتایج پژوهش نشان می‌­دهد احمد غزالی و آگوستین با وجود برخی اختلافات نظری در بعضی زمینه­ها دارای وجوه مشترک هستند. این مسأله علاوه بر آن که گویای فطری بودن کمال‌جویی انسان­هاست، وجه­ مشترک تمام ادیان و مذاهب و پیونددهنده آنهاست. مواردی مثل: وجود در هر مرتبه زیباست؛ عشق فرزند زیبایی است؛ زیبایی و حب در همه­ موجودات سریان دارد؛ با اینکه در عرفان مسیحی تقابل عقل و عشق کمتر به چشم می­خورد صحبت از عشق محض است. هر موجودی آینه­دار زیبایی خداوند است؛ انسان موجود برگزیده­‌ی خدا و شبیه­‌ترین مخلوق به خالق خویش است آفرینش نتیجه لطف خداوند است. سالک با دل کندن از تعلقات دنیوی، به حیات معنوی و در نتیجه­ رهیدن از لوث گناه و خودخواهی، دست می­یابد. از نظر آگوستین درد به خاطر اندوه محروم ماندن از دیدار پروردگار است ولی برای غزالی، عاملی است که می­تواند نویدبخش لطف خداوند به بنده­اش باشد. همچنین اتحاد عاشق و معشوق به عنوان رکن جدایی‌ناپذیر عشق، از بارزترین اشتراکات عرفان مسیحی و عرفان اسلامی است.

در سنت تفسیرنگاری عرفانی سده‏های میانه اسلامی، می‏توان در تفاسیر عرفانی سوره یوسف(ع)، بر اساس نظریه ژراژ ژنت به ارتباطاتی گسترده‏ از هر دو جهتِ هم‎حضوری و بیش‎متنی، میان قصه یوسف (جامع الستین للطائف البساتین) طوسی، انس‏المریدین و روضه‏المحبین بخاری، حدائق‏الحقایق فراهی، ‏انیس‏المریدین‏ و شمس‏المجالس و بحرالمحبه فی اسرارالموده پی برد. بررسی تطبیقی این تفاسیر با کاربست دیدگاه ژنت حاکی از آن است که هرچند مؤلفینِ متن‏های بازنوشته، به دنبال خلق اثری جدید بوده‏اند، تحت تأثیر متن‏های پیشین، از طریق حذف و گسترش مضمونی، سبکی و توأمان آن­ها، فرایند کاهشی یا افزایشی را در پیش گرفته یا گاه به جابجایی برخی روایت‏ها اقدام کرده‎اند. حتی گاه شدت رابطه تراگونگی موجب شده به برخی از آن­ها در برابر دیگری، نسبتِ ترجمه داده شود. همچنین در بررسی سیر شکل‎گیری این آثار می‏توان تفاوت‏شان را با توجه به انواع روابط بینامتنی تفسیر کرد. چنان که مؤلف بحر از طریق فرایند‏های کاهش، اثری با کمترین حجم و فراهی از طریق افزایش، حدائق‏الحقایق را به نحو انبوه و گسترده ترتیب داده است. اما جز تراگونگی، وجود رابطه همگونی نیز در برخی از این تفاسیر، در ترجمه‏های بحرالمحبه قابل ذکر است که در آن­ها هدفمندانه، برقراری نوع تقلیدی روابط مدّ نظر بوده است. در بررسی تطبیقی این متون به روش تحلیل محتوا معلوم شد که در آثار پیشینی و پسینی مذکور و حتی تفاسیری که تنها به سوره یوسف اختصاص ندارند نیز چنین روابطی حاکم است.