جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

محقّقان اهل شریعت، همواره متأثّر از تعالیم دینی و وحیانی، با تعمّق در موضوع مرگ و تفکّر در اسرار و زوایای آن، به کاوش‌های عمیق و دامنه‌دار در این موضوع پرداخته‌اند؛ امّا فراتر از مرگ اجباری یا اضطراری، مرگ ارادی هست که به خواست عارف حادث می‌شود و در قاموس عرفا انواعی دارد که از آن جمله است: «موت ابیض» یا تحمّل گرسنگی، «موت اسود» یا تحمّل آزار خلق، «موت اخضر» یا قناعت و مرقّع‌پوشی صوفیانه، «موت احمر» یا تسلّط بر نفس. نوع اخیر را «مرگ مکرّر»، «مرگ قبل از مرگ» و «مرگ اختیاری» هم تعبیر کرده‌اند. عطار که از توصیه‌کنندگان به «مرگ ارادی» بوده، همواره در آثار ادبی و عرفانی تأکید داشته که بهتر است آن‌هایی که یارای گریز و ستیز با مرگ را ندارند، با ریاضت و تهذیب نفس، برای تحقّق «مرگ ارادی» بکوشند. این پژوهش به روش تحلیلی- توصیفی و با پژوهش کتابخانه‌ای راه‌های وصول به آن را در آثار عطار بررسی کرده و شواهدی متقن را با استناد به اشعار و اقوال وی نشان داده است. نتیجۀ تحقیق نشان می­دهد که عطار عمیقاً باور دارد برای سعادتمندی واقعی، باید با اراده و آگاهی و در پرتو دردخواهی، هوشیاری و ریاضت، از قید هستی اعتباری رهید تا به معشوق حقیقی رسید.

اسطوره به عنوان شیوه خاصی از تفسیر و ادراک آفرینش، پاسخگوی بسیاری از پرسش‌ها درباره هستی است. چه تلاش آدمی همواره بر آن بوده است تا خود و جهانی را که در آن زندگی می‌کند، بشناسد. بدین‌روی، یکی از بنیادی‌ترین کاوش‌های ذهنی بشر از دیرباز، دست ‌یافتن به رازهای سربسته و ناگشوده آفرینش بوده است. از آنجا که اسطوره، داستان رسیدن به حقیقت و هدایتگر ما به سوی ژرف‌ترین توانمندی‌‌های دینی و معنوی‌ و عرفان شیوه‌ای از رسیدن به حق، براساس ریاضت، پاک‌دامنی و پارسایی است، اسطوره با باورهای دینی و عرفانی پیوندی دیرینه دارد و عمده باورهای اسطوره‌ای، سرشار از مضمون‌های ژرف حکمی، اخلاقی و عرفانی است. این پژوهش بر آن است تا با توجه به جایگاه و اهمیت هستی‌شناسی در باورهای اسطوره‌ای، دینی و عرفانی، به بررسی و تحلیل داستان آفرینش در اسطوره‌های ملت‌ها، ایران باستان، شاهنامه و متون دینی و عرفانی بپردازد. نتایج حاصل از این پژوهش نشان می‌دهد که داستان آفرینش به شکل‌های گوناگون و شگفتی در باورهای اسطوره‌ای، دینی و عرفانی، بازتاب یافته است. یک روایت اصلی نیز درباره فرایند آفرینش نخستین انسان‌ از خاک و دمیده ‌شدن روح خدایی در جسم او وجود دارد که تقریباً در همه منابع یادشده مشترک است. روش انجام کار در این پژوهش، کتابخانه‌ای و مبتنی بر تطبیق، مقایسه و تحلیل است.

اختیار و جبر در فرهنگ ایران باستان، روندی متغیر و پرفراز و نشیب داشته و از همان آغاز راهی یکسان نپیموده؛ چنان که در واژه های آریاییان آغازین ایران که در کتاب دینی مزدیسنان(اوستا) برجا مانده است، جدایی جبر و اختیار از یکدیگر و تفاوت آنها در کارهای روزانه ایرانیان جدایی ناپذیر می نماید. این روند با فراز و نشیب هایی تا دوره ساسانی دنبال می شود که زروان باوری اندیشه جبرگرایی خود را نمایان تر می سازد و در این دوره اندیشه برآمده از آیین زروانی با اندیشه و فرهنگ مزدیسنی می آمیزد که همه چیز حتی خیرگزینی اهورامزدا و شرگزینی اهریمن را بر پایه اختیار آن دو استوار می داند و حد میانه ای از باور به جبر و زروان باوری در اندیشه مردم ایران باستان پدید می آید که البته هنوز فرهنگ اختیار باوری، بر اندیشه زروان باوری چیره است. در نظر مولوی نیز جبر و اختیار مربوط به درجات سیر و سلوک و مقامات استکمالی سالکان است بدین معنی که سالک در آغاز سیر و سلوک تا وقتی به مقام فناء فی الله و معیّت با حق-که آخرین مقام وصول سالک است- نرسیده باشد، حالت اختیار در خود احساس می کند، اما وقتی به آن مقام رسید و تعینات هستی در او فانی شد دیگر از خود هیچ اختیاری ندارد. در این پژوهش برآنیم دو عنصر جبر و اختیار در متون زرتشتی و همچنین مشترکات آن با اندیشه مولانا را بررسی نماییم، و سرانجام بر این نکته معترف خواهیم شد، زرتشت نیز مانند مولانا بر این باور است هر انسانی صاحب اختیار و اراده،‌ آزاد است تا بین خوبی و بدی انتخاب کند و عمده پیام آن ها اخلاقی است، و در عین حال به جبری اعتقاد دارند که در تمام ادیان و میان تمام اقوام حاکم است و همان اعتقاد به اراده خداوند است که در طول اراده انسان قرار دارد..

بهاءالدّین سلطان­ولد فرزند ارشد مولانا جلال‌­الدّین از اقطاب طریقۀ مولویه است که اشعارش تجلی‌گاه اندیشه‌­های مختلف عرفانی، حکمی و کلامی است؛ وی که از فیض صحبت بزرگانی چونان شمس تبریزی و برهان محقق ترمذی بهره برده است، تسلط زیادی به جهان­‌نگری عرفای قبل از خود دارد؛ به گونه‌­ای که با خلق آثاری ضمن تشریح تعالیم پدرش مولانا و دیگر بزرگان طریقۀ مولویه، اندیشه‌های بکری در عرصه‌­های مختلف ارائه می­دهد. این پژوهش که مبتنی بر مطالعات کتابخانه‌­ای و با روش توصیفی- تحلیلی انجام می‌­شود، به بررسی مضامین ملامتی و مباحث مربوط با آن مانند رندی و قلندری می­‌پردازد. غور در غزلیات سلطان­ولد آشکار می­کند که وی چونان بزرگان طریقۀ مولویه از مکتب ملامتیه تأثیر بسیار پذیرفته است. ولد پای به کوی ملامت می­نهد و علم و دانش را رها می‌کند و از قید خوشنامی می­رهد، ساقی و مطرب را مورد خطاب قرار می‌­دهد و سالکان را به شرب خمر تحریض می­‌کند و بر منش رندانه و سیرت قلندرانۀ خود می­‌نازد. وی به شیوۀ قلندران تابوهای مختلف را می­‌شکند و از طاعت و مناجات روی بر می‌­تابد. ولد اذعان می­‌کند که می منصوری خاص اولیای حق است و این قوم را با می انگوری ارتباطی نیست. ساقی در غزلیات ولد غالباً به حضرت حق یا اولیای الهی اطلاق می­‌شود، لیکن محتوای غزلیات دیوان، نگرش ملامتی شاعر را نشان می‌­دهد. بسامد بالای کلمۀ مطرب و اصطلاحات مربوط به موسیقی نیز حکایت از منش ملامتی ولد دارد که علاقۀ او را به مبحث سماع و میراث قلندران آشکار می­‌کند.

در این مقاله، به شیوۀ توصیفی- تحلیلی، کوشیده‌ایم که به بازخوانی دامنه اندیشۀ عشق الهی در عرفان و تصوّف بپردازیم و باتوجه به نگاه مولانا دربارۀ عشق، سرچشمه مفاهیم مربوط به عشق را در مثنوی­های جامی واکاوی کنیم و در نهایت، کیفیت بازتاب و تأثیر مفهوم عشق از دیدگاه مولانا را در مثنوی­های جامی بررسی نماییم. مطالعۀ هفت اورنگ نشان می‌دهد که بن‌مایۀ آرا و افکار عرفانی منعکس‌ شده در اشعار عبدالرحمن جامی، تلفیقی از آرای عرفای متقدّم، ازجمله جلال‌الدّین مولوی، است که در آثار این شاعر عارف قرن نهم، به‌ویژه در دو دفتر مثنوی سلسلـه‌‌الذّهب او، بازتاب یافته‌است. یافته‌های این پژوهش حاکی از آن است که مضامینی همچون «برتری عشق بر عقل»، «عشق به‌ مثابه منشأ هستی»، «عشقِ مجازی پلی به عشق حقیقی»، «سریان و جریان عشق در همه هستی»، «فنای عاشق در معشوق و یگانگیِ آن‌دو» و «توجیه سجده نکردن شیطان بر آدم با غیرت عاشقانه» از اشتراکات نظام فکری جامی و مولانا درخصوص مفهوم عشق الهی است که ریشه در آشنایی و تعلّق خاطر جامی به آثار مولوی دارد..

توجه به طبیعت همواره بخشی از شعر شاعران کهن و نو بوده است. طبیعت یا الهام­‌بخش شعر شاعر است یا زیبایی و فکرت‌­انگیزی آن باعث التذاذ و وجد شاعر و دست­مایه تصویرگری و شرح شعری او می­شود. در نگاه شاعر معاصر، سهراب سپهری، طبیعت تنها زیبایی نیست و کیفیتی عرفانی دارد و شاعر را به کنه حقیقت هستی و وجود خالق رهنمون می‌­شود به طوری­‌که گویی حکم نوعی دینِ مبتنی بر مشاهده را دارد. بر این اساس، مقاله حاضر ضمن تعریف و تشریح مفهوم عرفان و ارتباط آن با طبیعت­گرایی در اشعار این شاعر، ضمن یک قرائت تنگاتنگ، اشعاری از او را نیز به­‌عنوان شاهد مثال، تحلیل می‌­نماید. نتیجه حاصل از این گفتار این است که عرفان سهراب سپهری با عرفان سنتی متفاوت است و یک­سره بر طبیعت و جلوه­‌های آن مبتنی است و شاعر با تماشای طبیعت و تدبر در حال آن، صفاتی از آن را برمی‌­گیرد که در نهایت، جزء ویژگی­‌های نگاه عرفانی او نیز می­‌شوند. از جمله این صفات، معصومیت، سادگی، بی­‌تکلفی و رهایی از قیدوبند اصول و قواعد است.