جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

پژوهش حاضر تحت عنوان: «زیر و زبر» و «ویرانی» در فرهنگ سروده‌های جلال‌الدین محمد بلخی (رومی)، در نظر دارد تا از میان رمزها و اصطلاحات عرفانی مولانا (در مثنوی و دیوان کبیر)، با شیوه تحلیلی ـ توصیفی، دو اصطلاح مکرر و برجسته یعنی «زیر و زبر» و «ویرانی» را بررسی کرده و از این طریق ضمن گره‌گشایی از معنی یا معنائی این دو اصطلاح، مفهوم ابیات وابسته را نیز برای خواننده تبیین نماید. آنچه از این جست و جو به دست می‌آید عبارت از آن است که: واژگان یاد شده در اشعار مولوی مفهوم نمادین داشته و بایستی ذیل لغات و تعبیرات عرفانی- شهودی، مورد توجه و مطالعه قرار گیرند. همچنین این دو اصطلاح، که اولی بیانگر سرآغاز یک انقلاب درونی، در راستای از بین بردن اوصاف خاکی و بشری، و دومی تجلی پیدایی حیاتی دوباره و سراسر معنوی است، لازم و ملزوم یکدیگر بوده و به تنهایی باعث رشد و تعالی روحی و شخصیتی نمی‌گردند، ضمن این که گاه پیش می‌آید که سالک در مرحله «زیر و زبر» مانده و توفیق رهیابی به مرحله «ویرانی» را پیدا نمی‌کند.

عرفان که همواره شناختی قلبی جهت وصول حقیقت معرفی می‌شود، پلی مشترک میان عارفان در هر کیش و زبانی است. با ظهور اسلام، شمار بسیاری از عارفان و معرفت‌جویان در کتاب‌های خود به بیان مضامین عرفانی مانند: منازل کشف و شهود، قرب الی‌ا... و... پرداخته‌اند. ادیبان عارفِ عرب‌زبان و پارسی‌گو نیز در قالب نظم و نثر به این مضامین اهتمام ورزیده‌اند. شیخ عبدالرحیم برعی، شاعر گمنام یمنی- از علمای مجتهد قرن هفتم- در دیوان خویش و شیخ محمود شبستری عارف و شاعر قرن هشتم هجری در منظومۀ گلشن راز به بسیاری از مضامین عرفانی اشاره داشته‌اند. جستار حاضر در صدد تطبیق نظرات و آرای عرفانی این دو شاعر بر مبنای مکتب آمریکایی ادبیات تطبیقی، منطبق بر روش توصیفی- تحلیلی است. نتایج تحقیق بیانگر آن است که مضامین تجلّی و فیض حق تعالی، منزه بودن حضرت حق از درک و تشبیه، وحدت وجود، خلقت و آفرینش هستی و حقیقت محمدیه از وجوه مشترک در شعر این دو شاعر عارف است.

رمز و نماد در ادبیات به معنای پوشیده سخن گفتن در مورد کسی، چیزی و یا مسئله‌­ای است. این پوشیده سخن گفتن، حاوی معنایی باطنی است که هدف از بیان نمادین آن نیز بیان همین معنای باطنی است. در این پژوهش به بررسی نام‌­های نمادین خداوند در «مثنوی معنوی» پرداخته‌­ایم. با توجه به این پژوهش ثابت می‌­شود که مولوی در سه دسته به ذکر نام‌­های نمادین خداوند پرداخته است که عبارت هستند از: نمادهای برآمده از آب، نمادهای برآمده از نور و نمادهای برآمده از حالات بشری. هر یک از نمادهای بالا نیز خود به زیر شاخه­‌هایی تقسیم می­‌شود. از بین موارد مذکور، بیشترین گرایش مولوی به نمادهای برآمده از آب بوده است. علت گرایش وی، عامل گوناگونی، تنوّع و پاکی این نماد است.

خرقه یکی از شعائر صوفیه است. متصوفه لباسی را خرقه می­دانند که پیر طریقت بر تن مریدی که تحت ولایت او در­آمده باشد می­پوشاند. خرقه وخرقه دادن پیر به مرید در تمام سلسله­های صوفیه به­عنوان نماد انتقال آموزه­ها ومیراث معنوی و در­واقع اجازۀ تشرف مرید به تصوف است.نماد­پردازی عرفانی در شعر فارسی با حکیم سنایی غزنوی آغاز شد. هرچند پیش از سنایی کاربرد تصاویر نمادین در اشعار شاعران عارف امری رایج بود اما به­دلیل نداشتن بسامد، ارزش سبک شناختی نداشت. در این پژوهش روش تحقیق، اسنادی و کتابخانه­ای است و تحلیل متن از طریق شواهد به­دست آمده است. در این روش پس از مطالعۀ دیوان شمس و یادداشت­برداری، مطالب دسته­بندی و سپس بررسی و تحلیل و عناصر رمزی تبیین شده است. ضرورت انجام این تحقیق صورت نگرفتن پژوهشی در راستای نمادهای خرقه در دیوان غزلیات شمس است. این پژوهش به تحلیل و بررسی اجزا و رمزهای خرقه پرداخته ­است. هدف آن بررسی بازتاب نگاه مولانا به خرقه و تحلیل نمادهای آن در دیوان شمس است. این پژوهش مشخص کرده است که نگاه مولانا به خرقه عمدتاً نگرشی منفی است. او از یک­سو خرقه را نماد جسم، قالب و وجود نفسانی و مظاهر آن می­داند و از سویی دیگر نماد زهد ریایی و تزویر و سالوس.

توجه به جایگاه وجودی انسان، از دیرباز بین ادیان مختلف، مقوله‌ای مهم و بنیادین تلقی شده است و در بین ادیان توحیدی و عرفان برآمده از آن ادیان، نمونه علوی انسان در قالب انسان‌ کامل، عرضه شده است. مقاله پیش رو با روش توصیفی و تحلیلی به بررسی ابعاد مختلف این ایده در آرای شیعه و متصوفه پرداخته است. عرفای شیعه و برخی از متصوفه مانند ابن‌عربی، عقیده داشتند که انسانِ کامل، خلیفه حق است و مُهردار خزانه دنیا و پاسدار عالم وجود است. و چون او از میان برخیزد دنیا به پایان می‌رسد و آخرت آغاز می‌شود. انسان کامل همان مُهر ابدی است که بر خزانه آخرت زده می‌شود. از دیدگاه شیعه و قاطبه متصوفه، وجود پیامبر اکرم(ص)، صادر اول یا عقل اول تلقی می‌شود که دلیل خلقت تمامی عالم و موجودات است. در این مقام، متصوفه با تمسّک به حدیث «خَلَق ا... آدم علی صورته» آدم ابوالبشر را نسخه‌ای مخلوق از صورت عقل اول یعنی حقیقت محمدیه قلمداد می‌کنند. شیعه نیز ضمن قبول این مدعا، برآن است که تمامی موجودات، تحت امر و اراده این عقل اول قرار دارند. انسان کامل از نظر شیعه تنها مختص انبیا و ائمه معصومین(ع) است؛ در حالی که نزد متصوفه، پیران و اقطاب صوفیه نیز در دسته انسان کامل جای می‌گیرد.

حکمت نوافلاطونی، یکی از مهم­ترین مکاتب فلسفی یونان باستان است که در قرن سوم میلادی، فلوطین آن را به یک نظام فلسفی جامع و منسجم تبدیل کرد و سال­­های متمادی بر غرب و شرق تسلّط یافت. این نظام فلسفی، ابتدا بر فلسفه و سپس بر عرفان مسیحی و تصوّف اسلامی تأثیر گذاشت. شباهت‌های بسیاری در طرز نگرش فلوطین به هستی، با عارفانی چون سنایی، عطار، مولوی و... وجود دارد. در این مقاله برای داده‌­های تحقیق، از روش تحلیلی توصیفی استفاده شده و هدف آن، نشان دادن دیدگاه­‌های مشترک فلوطین و عطار در بیان مسائل فلسفی - عرفانی است. بنابراین این سؤال مطرح است که این اشتراکات در بیان چه موضوعاتی است؟ از این رو نویسندگان تلاش دارند با شواهد شعری متعدّد از منظومۀ منطق‌­الطیر و به عنوان بخشی از نتایج پژوهش، نشان دهند که عطار به مثابۀ عارفی موحّد، در جای جای این منظومه، به مسایلی نظیر وحدت وجود، عقل، روح­ و... که پیش از عارفان مسلمان، در آثار فلوطین آمده، اشاره کرده است. بررسی این شباهت‌­ها، میزان تعامل اندیشه­‌های نوافلاطونی را با آرای عطار نمایان ساخته است.