جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

منظومۀ جمشید و خورشید در میان عموم مردم و قاموس پژوهش­های علمی، اثری ناشناخته و غریب است. بی­شک این نا­­آگاهی تاریخی و ابهام­برانگیز بر رهیافت بینامتنیت این منظومه، ما را مترصد این مقاله نمود. این مقاله با رویکردی تاریخی-عرفانی ضمن اشاره به روان­شناسی فردی و اجتماعی آن عصر، نشانگر حلقه­‌هایی از ادب وعرفان است که به کمک رهیافت بینامتنیت و چهارچوب نظری «تاریخ­گرایی عرفانی» کوشیده است با نشانه­‌های درون متنی و برون متنی –به خلاف باورهای عوام- عرفانی بودن منظومۀ جمشید و خورشید را اثبات کند. مطابق دستاوردهای تحقیق، از این منظر می­توان به اثبات فرضیۀ عرفانی بودن متن جمشید و خورشید پرداخت: رمزگشایی مقاله از شالودۀ بینامتنی اثر که پیوندی دیالکتیک و گفتگومدارانه دارد. با تحلیل این اثر می­توان به ژرف­ساخت این منظومۀ صوفی‌گرایانۀ قرن هشتم آگاه شد. این اثر در گفتگو با ساخت قالب فکری و فرهنگی قرن هشتم یعنی عرفان­گرایی، آفریده شده است. این مقاله با رویکرد «تاریخ­گرایی عرفانی» و رهیافت بینامتنیت با تکیه بر ژرف­ ساخت منظومۀ جمشید و خورشید با توجه به عناصر آفرینش (ادبی- عرفانی) قرن هشتم، نوشته شده است. روش تحقیق در این پژوهش از نظر هدف با توجه به ماهیت آن، از پژوهش‌های نظری محسوب شده و بر پایۀ مطالعات کتابخانه­‌ای است و روش تحقیق در آن به شیوۀ توصیفی- تحلیلی انجام گرفته است..

هر چند یونگ در نقد ادبی جدید، مادینۀ روان و آنیما را بر سر زبان ­ها انداخت، امَا باور کهن بزرگ­بانوی هستی با جغرافیای فکریِ نظامی سازگاری ویژه ای دارد. اسطورۀ بزرگ­ بانویِ هستی باور کهنی است که همواره در ذهنیَت مردم جهان وجود داشته و چنین می‌نماید که نظامی، هنگام سرایش هفت پیکر، با این اسطورۀ قدیمی آشنا بوده و از آن در خلق این اثر ادبی بهره برده ­است. در این نوشتار پرسش اصلی این است که نظامی با چه شگردهایی اسطورۀ مادینۀ روان را در اثر هفت­پیکر به کار گرفته است؟ نویسندگان این مقاله برای دستیابی به پاسخی شایسته، هفت پیکر نظامی را از دید مادینۀ عظیمِ روان به روش توصیفی-تحلیلی، استقراییِ ناقص و آوردن شواهد مثال بررسی نموده و هر جا لازم بوده از نظریۀ یونگ نیز بهره برده اند. نتایج این پژوهش نشان می­دهد؛ کمال­ جویی همواره یکی از دغدغه ­های مهم ایرانیان بوده که در طول زمان با توجّه به شرایط اجتماعی، فرهنگی و سیاسی دچار تحوّل شده و در منظومه ­های عرفانی به تکامل رسیده است. اگر سیر کمال­جویی ایرانیان به سه دورۀ آغازین، میانه و دورۀ تکامل تقسیم گردد، هفت­ پیکر نظامی مصداق بارزی از دورۀ میانه است؛ در این اثر ادبی همسران بهرام، نمادی از بزرگ­بانوی هستی و مادینۀ روان او هستند که در راه رسیدن بهرام به کمال، نقش راهنما و پیر و دلیل راه را ایفا می­ کنند تا او با تزکیۀ نفس و رسیدن به خودآگاهی، پادشاهی عادل و عاقل گردد و شایستگی رفتن به ظلمات غار و دستیابی به جاودانگی را پیدا کند. دریافت این نکته در کنار مؤلَفه­ های زیبایی­شناسی دیگر، این اثر را به شکل معناداری، زیبا و هنری و عمیق کرده­ است.

اخلاص، انفراد است؛­ یعنی ­از همه­ بریدن­ و به­ خدا­ پیوستن­ و بر ­بساطِ­ محبت ­نشستن و مرغ تیزپروازِ آمال ­و علایق ­را ­پَرکندن. عارف ­نباید ­به­عبادات­ ِخویش­مغرور­ ­و متکی­ باشد؛ چون­خودبین، خدابین ­نگردد. بلکه­ عارف رستگار­­ی و تنزیه ­روح خویش­را به عنایت الهی نسبت دهد، ­نه به کوشش­خویش. اخلاص، نوری­است­ که ­در­ نهادِ عارف، ­افروخته ­می‌شود تا ­از­ شرک ­و ­­­­­اشتراک ­اعراض­کند. سالک در نخستین ­قدم، باید ­دل را­­­­­ از آلودگی­ها­ بزداید و درتمام ِ­امور ­­­ریا­­ نورزد ­­و در اعمال ­و عبادات ِخویش، ­رضایت­ وخشنودی­ خداوند را­ بجوید.­ راه حق از عبادت خدا جدا نیست و جزء خالق یگانه و رضایت او هدفی وجود ندارد. نویسنده این مقاله می‌کوشد در این پژوهش مشخص کند که آیا با عبادات می‌توان به اخلاص راه یافت؟ یا برای نیل به اخلاص به امور و معارف دیگری نیز نیاز است؟ در این میان حجاب‌هایی که سالک را از اخلاص دور می‌سازند، چیست؟ این مقاله به روش توصیفی- تحلیلی با بهره گیری از منابع کتابخانه‌ای انجام گرفته است. هدف از این پژوهش ادراک مراتب ­و وسایطی است که درک و نیل به آن وسایط، سالک ­را به مراتب اخلاص نزدیک‌تر کند و با استمداد از آن حجاب ها وموانع را یکی پس از دیگری پس زند، تا جمال جانان بر او جلوه­گر شود. از جمله دریافت‌های مخاطبان از خوانش این پژوهش این است که مولانا اخلاص را تسلیم محض سالک، در برابر حکم بی‌چون و چرای حق تعالی می‌داند.

نظریۀ استعارۀ شناختیِ جرج لیکاف و مارک جانسون، استعاره را از ابزار خیال‌انگیز کردن کلام به ابزاری برای اندیشه و شناخت ارتقا داده است. لیکاف و جانسون دریافتند که استعاره‌ها صرفاً برای زبان ادبی نیستند؛ بلکه در زبان روزمره هم کاربرد دارند و شاعران این استعاره‌ها را برای بیان مقاصد خود به زبان ادبی و شعر انتقال داده‌اند. استعارۀ مفهومی به وسیلۀ «قلمرو مبدأ» و «قلمرو مقصد» مفاهیم را ملموس می‌کند. «قلمرو» آن محدوده‌ از واژگان و معنا است که مفهومی را تصویر یا «نگاشت» می‌کند. مثلاً وقتی می‌گوییم: «زندگی سفر است»، سفر، «قلمرو مبدأ» و زندگی، «قلمرو مقصد» است. در این طرح‌واره برای زندگی که یک مفهوم انتزاعی است،از مفهومی ملموس استفاده شده است. نویسندگان در مقالۀ حاضر با رویکرد به این نظریه به تحلیل و تفسیر اوّلین غزل دیوان حافظ ‌پرداخته و ثابت نموده‌اند که غزل اوّل دیوان حافظ بر اساس استعارۀ مفهومی «عشق سفر است» سروده شده و تمامیّت آن بر اساس این استعاره قابل شرح و تفسیر است و تمام اجزای آن در خدمت القای این مفهوم هستند.

عرفان پائولوکوئلیو، عمدتا برخوردار از نوعی عرفان روانشناختی­ است که یافتن حقیقت را با تکیه بر خود پیگیری می­کند. به طور کلی «انسان‌شناسی» و به طور خاص انسان آرمانی مهمترین عنصری است که آموزه‌های کوئلیو، حول محور آن می‌گردد. نگاه تک ساحتی به انسان و تحدید عاقبت انسان به این دنیا، اندیشه­ای است که زیربنای معرفتی آموزه­های کوئلیو است. در بررسی آثار پائولوکوئلیو آنچه محور و اساس شناخت قرار می­گیرد، الگویی است که او از انسان کامل ارائه می­دهد. کوئلیو می­کوشد تا از طریق رمان­هایش، اندیشۀ خویش از انسان آرمانی ترسیم نماید؛ به طوری که او آن شیوه را غایت راه انسان­های جویای خوشبختی و تنها راه رهیدن از گرفتاری­ها و مصائب معرفی می­کند. در اصل این که عاقبتِ انسان را محدود به این دنیا می‌کند و غایت سیر تعالی را نیز همین‌جا متوقف میسازد، خود مهمترین دلیل بر ضرورت نقد و بررسی این اندیشه است. این پژوهش از جنس پژوهش­های توسعه­ای با بهره­گیری از روش توصیفی- تحلیلی و با تأکید بر تطبیق به نگارش درآمده است. نویسندگان این مقاله می­کوشند تا ضمن تبیین این اندیشه، به نقد و بررسی آن بر اساس شیوه کشف ناسازگاری درونی و بیرونی بپردازند. بر اساس تحقیق صورت گرفته این نتیجه حاصل شد که: اساس کمال­طلبی و فطرت بشری، چیزی خارج از ساحت ماده و جسمانیت را طلب می­کند در حالی که الگوی ارائه شده انسان آرمانی در اندیشه کوئلیو، دارای شاخصه­ها و ابعادی کاملا جسمانی و منحصر به دنیای مادی است که امکان فهم مراتب ماورایی را از انسان سلب می‌کند.

از نخستین سده‌های اسلامی، عرفان به صورتِ یکی از ارکان معرفت در کردار و نوشتار بسیاری از فرهیختگان مسلمان، راه یافت. مفسران قرآن کریم از جمله کسانی بودند که از این دریای معرفت در تفسیر آیات قرآن بهره گرفتند. خواجه عبداله انصاری، عارف قرن پنجم هجری، در نثر مسجع خویش و در قالب مناجات، علاوه برطرح مضامین عرفانی و سیر و سلوک عملی، مسائل اخلاقی و تعلیمی را نیز به اشاره بیان می‏کند. در قرن سیزدهم هجری نیز عارفی شیعی به نام «صفی علیشاه» تفسیری منظوم از قرآن نگاشته و در آن مضامین عرفانی را در قالب سیر و سلوک عملی بیان کرده و گاهی نیز به این مضامین، رنگ فلسفی داده است. آمیخته شدن حکمت و عرفان و نزدیک شدن عقل و دل در این تفسیر منظوم به خوبی مشاهده می‏شود. سورۀ یوسف(ع) یکی از بستر‌های مهم بیان مضامین عرفانی قرآن است. نگارنده در مقالۀ پیشِ رو، با تکیه بر این سؤال اساسی که میزان اشتراک و افتراق دیدگاه‌های عرفانی سدۀ پنجم و سیزدهم هجری در تفسیر آیات شریف قرآن تا چه اندازه است، به بررسی تطبیقی مضامین عرفانی سورۀ یوسف(ع) در دو تفسیر یادشده پرداخته است؛ تفاسیری با ویژگی‌های متفاوت که مربوط به‌ دو دورۀ مختلف از عرفان اسلامی است.