جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

مسألۀ جبر و اختیار از مسائل بسیار کهن است که همواره ذهن انسان را به تأمل فراخوانده‌‌ است. پرسش اساسی آن است که آیا آدمی، دربارۀ اعمال خود مختار است؟ یا آنکه هیچگونه رفتار اختیاری از او سر نمی‌زند و هر چه انجام می‌دهد از سر جبر است. در این مقاله که به روش تحلیلی- توصیفی انجام گرفته‌است، در پی آنیم تا موضوع جبر و اختیار را در اشعار خیام، حافظ و ایلیا ابوماضی با نگاهی تطبیقی و به روش کتابخانه‌ای بررسی کنیم. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که هاله‌ای از تردید بر جهان‌بینی هر سه شاعر دیده می‌شود؛ اما حافظ نظر آشکاری بر تایید اندیشۀ اختیارگرایانه و خیام نیز نظر روشنی بر تصریح اندیشۀ جبرگرایانه دارد و در مورد موضوع «جبر و اختیار»، سهم حافظ از خیام و ایلیا ابوماضی بیشتر است که با توجه به اشعری بودن حافظ قابل توجیه است.

از دیرباز تا کنون قرآن در مرکز توجه مفسّران بسیاری از فقیه و متکلم و فیلسوف و محدّث بوده و هر یک بنابر آبشخور فکری خود، تأویلی از آیات آن به دست داده­اند؛ اما صوفیه و عرفا با تکیه بر کشف و شهود و معرفت خاص خود و با روشی متفاوت از دیگر مفسّران، قرآن را تفسیر کرده­اند. در نگاه کلی به سیر این تفاسیر از نخستین ادوار تا دوره‌های بعد، متوجه شباهت­ها و تفاوت هایی در شیوۀ تفسیری قرآن می­شویم. نویسندگان در این مقاله به منظور پی بردن به وجوه مشترک و متفاوت تفاسیر مورد نظر و روشن ساختن جریان شناسی آن‌ها­، آیۀ رؤیت(143 اعراف) را که در اغلب پژوهش ها و تفاسیر قرآنی، اساس واقع شده، مبنای پژوهش خود قرار داده اند . در این تحقیق با تکیه بر آیۀ رؤیت، سیر تطوّر 6 تفسیر عرفانی شامل: تفسیر منسوب به امام صادق، حقایق التفسیر سلمی، لطایف الاشارات قشیری، کشف‌الاسرار میبدی، عرائس البیان روزبهان بقلی و تأویلات القرآن عبدالرزاق کاشانی مورد بررسی قرار گرفته است. نتایج پژوهش نشان می­دهد، همواره سیر این تفاسیر از سادگی به دشواری و از شیوۀ روایی به تأویل و رمز حرکت داشته است.

در سده‌های بعد از اسلام و به خصوص بعد از حمله مغول، نوعی از عبادت به شکل گوشه‌نشینی و به نام تصوف و عرفان، شکل گرفت که ساختارهای دیگر فرهنگ ایران از جمله ادبیات را تحت‌الشعاع خود قرار داد. عرفان دارای مراحل و درجاتی است که سالک راه حق باید آنها را طی کند. ادبای زیادی از جمله مولوی، سنایی، جامی و عطار، آثار ادبی خود را به بازگویی این مراحل و درجات اختصاص داده‌اند. در این بین عطار به عنوان پرچم‌دار ادبیات عرفانی، سرمشق شاعران و نویسندگان پس از خود شد. به طور ویژه در قرن ششم و هفتم سنت عزلت‌نشینی در کنج خانقاه‌، سرپناه قشرهای بسیاری از مردم شد و رفته‌رفته همین سنت، باعث آفرینش و استواری ادبیات عرفانی گردید. عطار یکی از مهم‌ترین ادبای عرصه عرفان است که در منظومۀ منطق الطیر عصاره‌ی اندیشه عرفانی خویش را بازتاب داده است، او نگاهی خاص به مراحل و منازل سلوک داشته و ما در این مقاله قصد بررسی مراحل و منازل سلوک از نظر وی را داریم.

از دیرباز سیر و سلوک عرفانی جایگاهی اساسی در شناخت حق تعالی داشته و تلقی سالک از ماهیت سیر و سلوک در مسیر عملی آن، نقش بنیادینی دارد. برای دستیابی به این مهم، عرفا روش‌های متعددی چون «معرفه‌النفس»، «ریاضت» و «عشق و محبت به خدا» را برگزیده‌اند. نویسندگان این مقاله بر آن هستند تا به بررسی نحوۀ سیر و سلوک دو عارف بزرگ شیعی بپردازد. سیدحیدر آملی به تبعیت از ابن‌عربی، روش «معرفه‌النفس» را برگزیده و در نتیجه پیمودن مسیر «تقوی» و مراتب آن و در نهایت رسیدن به «حق الیقین» و مشاهده عالم غیب را اساس معرفت می‌داند؛ درحالی‌که میر سیدعلی همدانی که پیرو طریقت کبرویه و شطّار است، شیوۀ «عشق و دلدادگی» را در سیر و سلوک برگزیده و نهایت وصول به حق را، به صورت فنای محب در محبوب و بقای به او و اتحاد عاشق با معشوق و طی کردن مراتب عشق و محبت معرفی می‌کند. اگرچه در نهایت هر دو مسیر یکی است و هر دو عارف به سیر محب و محبوبی قائل‌اند.

عارف در جریان سیر و سلوک خود به اندیشه‌ها، حقایق و تجربه­هایی دست می­یابد که چگونگی بیان آن در قالب الفاظ، به دلیل ماهیت این­گونه معارف به سادگی امکان­پذیر نیست؛ اما عرفا با به کارگیری همه ظرفیت­های زبان، دریافت­های عرفانی خود را در قالب محدود لفظ و کلام به یکدیگر انتقال داده‌اند. احمد غزالی، عارف بزرگ قرن ششم هجری یکی از پیشروان تصوف اسلامی است که در آثار خود، اندیشه­ها و مواجید عرفانی را با تعابیر و تفاسیر بدیعی بیان می­کند. در این پژوهش می‌کوشیم سوانح العشاق را از لحاظ زبانی، تحلیل و تبیین کنیم. حاصل بررسی­ها نشان می‌دهد، احمد غزالی در این اثر از همه­ ظرفیت­های زبان اشارت و عبارت برای تبیین آرا و عقاید و همچنین بیان تجارب عرفانی سود جسته است؛ اما واقعیت این است که لفظ و واژه در زبان متعارف به نحو وضعی و قراردادی، جسد معناست و ما معنا را در چارچوب آن لفظ، محبوس می­کنیم و زبان اشارت، زبان شعر و نثر عرفانی، با همه کارکردهای تشبیهی، استعاری و قابلیت­های تأویل­پذیری، نمی­تواند به تنهایی قالب و حامل کاملی برای معانی متعالی به دست آمده از مکاشفات عرفانی باشد؛ بلکه فقط می‌توان با استفاده از آن به معانی والای عرفانی اشاره­ای داشت. احمد غزالی از نخستین کسانی است که تحول باطنی و معنوی خواننده (و نه برداشت ذهنی خواننده) را جزئی از معنای اثر و مقدم بر آن به شمار آورده است. درحقیقت گستردگی و عظمت حقیقت عشق، به اندازه­ای است که حروف و قالب محدود کلمه­ها، توانایی توصیف و انعکاس مفاهیم وجودی آن را ندارد.

داستان «دژ هوش‌ربا» یا «قلعۀ ذات الصور» داستانی است که مولانا آن را با محوریت سفر سه شهزاده برای دیدار دختر شاه چین به نظم می‌کشد. الگوی کنشگرای گرماس با نگرشی جامع می‌تواند نقش هر یک از شخصیت‌های این داستان را به دقت در سه محورِ میل و انتقال و قدرت به نمایش بگذارد. موضوع اصلی این داستان عشق‌ورزیدن شاهزادگان به دختر شاه چین و تلاش آن‌ها برای رسیدن به اوست. در محور میل، کنشگران اصلی سه شهزاده هستند و آنچه باعث می‌شود شاهزادگان تلاش کنند تا به این هدف نائل شوند، دلدادگی و تسخیر شدن چشم و دلشان است. در محور انتقال، سخن پدر شهزادگان، مایۀ ترغیب سه شهزاده برای رفتن بـه قلعه است. در محور قدرت، اولین یاریگر شاهزادگان، نیـروی عشق و مهم‌تـرین بازدارنـده‌ها عقل محوری به‌جای عشق‌ورزی و خودخواهی و خودپسندی است.